آل نوبخت

آل نوبخت، یا خاندان نوبختی، شهرت خاندانی از دانشوران ایرانی که با روی کار آمدن منصور در 136ق / ؟م تا اوایل سده 5ق / ؟م از شهرتی بسزا برخوردار بودند. این خاندان خود را از فرزندان گیو پسر گودرز پهلوان نامی شاهنامه می‌دانستند. نوبخت سرسلسله این خاندان ستاره شناس دربار منصور عباسی بود و به دست او از دین زردشتی به اسلام گروید.وی به فرمان منصور محاسبات هندسی اولیه مورد نیاز ساخت شهر بغداد (بنیاد آن در 145ق / ؟م) را انجام داد. یا به قولی هنگام مناسب برای ریختن شالوده این شهر را تعیین کرد. دو نسل از فرزندان وی ستاره شناس و مترجم آثار پهلوی به عربی بودند اما افراد بعدی این خاندان به تدریج به سوی علوم دیگر، از جمله ادب عربی، کلام، و علوم دینی تمایل یافتند. شماری از آنان با گرویدن به مذهب جعفری در تبیین مبانی آن و رد آراء مخالفان از هیچ کوششی فروگذار نکردند و در زمره برجسته‌ترین عالمان شیعی درآمدند.

1. ابوسهل فرزند نوبخت: پس از آنکه نوبخت به واسطه کهنسالی از منصور عذر خواست، جای پدر را گرفت و تا هنگام مرگ منصور در سفر حج نیز به همین کار مشغول بود. به گفته ابن ندیم در دانش خود به کتاب‌های ایرانیان تکیه داشت. آثاری را از پهلوی به عربی ترجمه کرد.و در روزگار هارون عباسی نیز در خزانه الحکمه یا بیت الحکمه (کتابخانه دارالخلافه) به کار مشغول بود. قفطی ظاهرا سخن ابن ندیم را چنین تعبیر کرده که هارون ابوسهل را به ریاست «خزانه کتب الحکمه» گمارد و او آنچه را که از کتب حکمت فارسی می‌یافت به عربی ترجمه می‌کرد. هیچ یک از آثار وی که همگی درباره احکام نجوم بوده‌اند، به دست ما نرسیده، اما ابن ندیم بندی از کتاب نهمطان ابوسهل را که به موضوع ترجمه آثار علمی ایران به زبان یونانی اختصاص دارد در الفهرست نقل کرده است. ابوسهل دست کم 10 پسر داشت که بیشتر آنان در زمره مترجمان آثار پهلوی به عربی و با ابونواس، شاعر مشهور ایرانی نژاد در ارتباط بودند.
2. اسماعیل پسر ابوسهل: مشهورترین فرزند ابوسهل و یکی از منجمانی بود که واثق خلیفه پیش از مرگ و هنگامی که سخت بیمار بود (232ق / ؟م) به بالین خود فراخواند تا او را از عاقبتش آگاه سازند. این منجمان پس از نگریستن در ستاره و زایچه واثق، گفتند که روزگاری دراز زنده خواهد ماند و باقی‌مانده عمر او را 50 سال تخمین زدند اما وی بیش از 10 روز زنده نماند. ابونواس اشعاری در هجو وی بواسطه بخل و لئامت سروده است.
3. ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق بن ابوسهل بن نوبخت(237-311ق / ؟م) مشهور به ابوسهل نوبختی، یکی از مشهورترین افراد خاندان خود بود. وی یکی از مشاهیر متکلمین فرقه امامیه و در عین حال در دستگاه خلافت دارای مقامی در حد وزارت بود و در تأیید مذهب شیعه امامیه و رد نظریات مخالفین این مذهب آثار بسیاری تألیف کرد. گویا وی یکی از کسانی بود که به طور غیر مستقیم در قتل حلاج دست داشت. متکلمین برجسته امامیه در سده‌های چهارم و پنجم قمری همچون شیخ مفید، نجاشی، سید مرتضی و شیخ طوسی همگی با یک یا دو واسطه از شاگردان مکتب این متکلم برجسته بوده‌اند. از دیگر افراد خاندان نوبختی می‌توان به اینان اشاره کرد: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی(د 300-310ق / ؟م) که برخی کتاب فرق الشیعه را که امروزه در دست است، از آن وی می‌دانند و نیز ابواسحاق ابراهیم نوبختی (نیمه نخست سده 4ق / ؟م) مؤلف کتاب یاقوت در علم کلام و ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی(د 326ق).

نیز نگاه کنید به

• زرتشتی، دین
• اسلام