عهدنامه گلستان

گلستان، عهدنامه، معاهده میان ایران و روسیه در پایان دوره اول جنگ‌های روسیه علیه ایران. به دنبال سیاست توسعه ارضی روسیه تزاری و جنگ علیه ایران، در پایان جنگ‌های دوره اول (1219- 1228ق/ 1803- 1813م) که ایران پیروزی‌هایی در ایروان به دست آورده بود، ترومسوف[Tromsov]به سرداری سپاه روس منصوب شد. سپاهیان ایران به فرماندهی فتحلعیشاه (در کناره رود ارس)، عباس میرزا ولیعهد (در گنجه) و پسرش محمدعلی میرزا (در تفلیس) در قفقاز و در اصلاندوز (5 ذیحجه 1227ق) با سپاه روس روبرو شدند و شکست خوردند و به تبریز عقب‌نشینی کردند. انگلستان که در این سال با روسیه علیه فرانسه ائتلاف کرده بود، تلاش خود را برای تضعیف ایران به کار  بست و مستشاران انگلیسی در جریان جنگ، ارتش ایران را ترک کردند. سرگور اوزلی[Sir Gore Ouseley Brownet] سفیر انگلیس نیز علی رغم مخالفت عباس میرزا، توانست فتحعلی‌شاه را به عقد قرارداد صلح تحمیلی روسیه با ایران راضی کند.

این عهدنامه که در چمن دهکده گلستان از توابع قراباغ در 11 فصل و یک مقدمه نوشته شد، در 29 شوال 1228ق/ 13 اکتبر 1813م با حضور سفیر انگلیس، میرزا ابوالحسن خان شیرازی (ایلچی) نماینده ایران و نیکولا رادیشچف[Nicolai Radich tchev] فرمانده نیروهای روسیه و قفقاز به امضاء رسید و به موجب آن بخش عظیمی از خاک ایران در قراباغ، گنجه، شیروان، دربند، باکو، تمامی داغستان و گرجستان تا دریای مازندران در تصرف روسیه در آمد؛ و از آن‌جا که خط مرزی ایران و روسیه به درستی مشخص نشده بود، بهانه‌ای برای جنگ‌های دوره دوم روسیه علیه ایران (1241-1243ق / 1826-1828م) شد. تعهد روسیه به حمایت از ولیعهد ایران و امتیازاتی در زمینه کشتیرانی در دریای خزر، امور گمرکی و مبادله اسرا از مهم‌ترین مفاد این عهدنامه بود.

نیز نگاه کنید به

• فتحعلی شاه قاجار
• کشور ایران
• دریاچه خزر

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اکبر قاسمی