چیستان
چیستان، یا چیست آن؟، نوعی سخن و بیان زبانی که به استعاره و کنایه ویژگیها و نشانههایی از کسی یا چیزی را برشمرند وصف کنند و پاسخ درست آن را بخواهند.
فردوسی در داستان زال و رودابه به چیستانهایی با عبارت «سخنهای نهفته در پرده» اشاره میکند[۱]. لبیبی، شاعر خراسانی اواخر سده 4 و اوایل سده 5 قمری (سده 11 و 12م)، چیستان را به معنای لُغَز و اُغْلوطه آورده و میگوید:
«اگر این چیستان تو بگشایی / گوی دانش ز موبدان ببری»[۲].
شمس قیس رازی «چیست آن؟» را اصطلاحی از خراسانیها برای واژه لُغَز دانسته است[۳].
چیستان در شمار نخستین گونههای ادبی ذهن آدمیزادگان در بیان تداعی، سنجش و ادراک همانندیها و ناهمانندیها بوده و احتمالاً بر صورتهای دیگر ادبی تقدم داشته است[۴]. در فرهنگ ایران، کهنترین نمونه چیستانها در رسالهای به زبان پهلوی به نام یُوشْت فَریان در اواخر دورهی ساسانی آمده است. بنا بر روایت این کتاب اَخْتِ جادوگر به بهانه از میان بردن مردم شهر چیستانهایی میگفت و پاسخ آنها را میخواست کسانی که نمیتوانستند پاسخ دهند، میکشت. سرانجام نوجوانی به نام یوشت پاسخ درست چیستانهای او را داد[۵].
چیستانها به دو صورت ادیبانه و عامیانه در فرهنگ ایران رایج بوده است. چیستانهای ادیبانه غالباً منظوم و معمولاً با سرایندگان شناخته شده و چیستانهای عامیانه به دو صورت نظم و نثر و با گویندگان ناشناخته بودهاند[۶].
«قالی لب بافته، گُل به گُل انداخته، قدرت پروردگار خوب به هم انداخته!» (پاسخ: آسمان)[۷] و «آن چیست که یک دم بزند چرخ به عالم؟» (پاسخ: باد)[۸]
به ترتیب دو نمونه از چیستانهای عامیانه و ادیبانهاند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه. تهران: بروخیم، 1314، جلد 1، ص. 208-209.
- ↑ سروری، محمدقاسم. مجمعالفرس. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابفروشی علیاکبر علمی، 1341 یا ذیل «چیستان»، جلد 1، 399-400.
- ↑ شمس قیس رازی، محمد. المعجم فی معاییر اشعار العجم. به کوشش محمد قزوینی، مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص 427.
- ↑ Potter, Charles F., "Riddles", Standard Dictionary of Folklore, Mythology and Legend. ed. by Maria Leach New York: 1972, P. 938.
- ↑ تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: 1376، انتشارات سخن، ص 251.
- ↑ بلوکباشی، علی. «چیستان»، چیستاننامه دزفولی. گردآورده سید محمد علی امام، تهران: 1379، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 22-23.
- ↑ بلوکباشی، علی. «چیستان»، چیستاننامه دزفولی. گردآورده سید محمد علی امام، تهران: 1379، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 23.
- ↑ امام، محمد علی. چیستاننامه دزفولی. تهران: 1379، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 127.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی