شیخ بهایی
شیخ بهائی (953-1030ق/ 1546-1621م)، عالم، فقیه، مفسّر، محدّث، متكلّم، ریاضیدان، ادیب و شاعر.
بهاءالدین محمد متخلص به بهائی و مشهور به شیخ بهائی و شیخ الاسلام1 در بعلبك لبنان زاده شد. در اوان جوانی همراه پدرش شیخ عزالدین حسین بن عبدالصمد كه از پیشوایان و مشایخ شیعه در جبل عامل بود، به قزوین آمد. مدتی در آنجا ماند و تحصیل را دنبال كرد.2 ابتدا نزد پدرش و سپس در محضر استادانی چون عبدالله یزدی (د 981ق / 1573م)، محمدباقر یزدی (میرداماد، د 1041ق / 1631م)، ملا علی مذهّب درس خواند و به زودی در علوم دینی، ادبیات و سایر دانشهای رایج زمان سرآمد شد.3 در روزگار شاه عباس بزرگ صفوی (حك 996-1038ق / 1588-1629م) نقش سیاسی مهمی در ادارة امور كشور بر عهده گرفت. همچنین مدتی در هرات شیخ الاسلام گردید. پس از آن از سمت خود كناره گرفت و به حجاز، مصر، شامات، عراق و آذربایجان سفر كرد. پس از 1006ق / 1597م متصب شیخالاسلامی اصفهان را به عهده گرفت. از 1012 تا 1019ق / 1603 تا 1610م بار دیگر به سفر رفت. در 1019ق به اصفهان بازگشت و تا آخر عمر شیخ الاسلامی اصفهان را بر عهده داشت.4 در اصفهان درگذشت و جنازة او را به مشهد بردند و در فضایی میان مسجد گوهرشاد و صحن جدید به خاك سپردند.5 تألیفات بسیاری به عربی و فارسی از او باقی مانده است كه خلاصة الحساب، كشكول، تشریح الافلاك، دیوان شعر و همچنین مثنویهای نان و حلوا، شیر و شكر و موش و گربه از آن جملهاند. از میان شاگردانش، ملاصدرا شیرازی، ملا خلیل قزوینی و ملامحسن فیض كاشانی شهرت بسیار یافتهاند.6 معماری مسجد شاه اصفهان*، مهندسی حصار نجف و چند بنای دیگر7 و تنظیم طومار، سندی برای چگونگی تقسیم آب زایندهرود اصفهان8 بدو منسوب است. شیخ بهائی بدون شك یكی از نوابغ علم و ادب است. آگاهی وسیع او در رشتههای گوناگون، شهرت جهانگیری را برای وی به ارمغان آورد،9 و افسانههایی دربارة زندگی او ساختند. مثلاً گویند شیخ حمامی ساخته بود كه با یك شمع گرم میشد.10
مآخذ:
1. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ 7، 1373، ج 5، ب 2، ص 1039.
2. رازانی، بهمن. مقدمه بر كشكول شیخ بهایی (متن كامل). تهران: زرّین، چ 19، 1379، ص هفت (مقدمه).
3. اثر آفرینان. به كوشش كمال حاج سیدجوادی، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، 1378، ص 394.
4. مهدیپور، محمود. شیخ بهائی زاهد سیاستمدار و دانشمند ذی فنون. تهران: مركز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1377، ص 74.
5. مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. 1381، ج 2، ص 1522.
6. زرینكوب. همان. ص 104 و 105.
7. رازانی. همان. ص8.
8. مصاحب. همانجا.
9. جواهری، غلامحسین. مقدمه بر كلیات اشعار فارسی شیخ بهایی. تهران: كتابفروشی محمودی، 1372، ص الف.
10. مصاحب. همانجا.
نیز نك: بیانی، مهدی. كارنامة بزرگان ایران. تهران: ادارة كل انتشارات و رادیو، 1340، ص 324ـ325؛ دهخدا، علیاكبر. لغتنامه. ذیل بهاءالدین؛ التونجی، محمد. بهاءالدین العاملی. دمشق: المستشاریة الثقافیة الجمهوریة الاسلامیة الایرانیة بدمشق، بی تا؛ دامادی، محسن. شیخ بهائی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383؛ مدرس تبریزی، محمدعلی. ریحانة الادب. تهران: خیام، 1349، ج 3، ص 301ـ 320؛ نصرآبادی، محمدطاهر. تذكرة نصرآبادی. به كوشش وحید دستگردی، تهران: چاپخانة ارمغان، 1317، ص 150.
ابوالقاسم رادفر