فرهنگ رشیدی
فرهنگ رشیدی، لغتنامة فارسی به فارسی از سدة 11ق.
این فرهنگ در 1064ق، یعنی دو سال پس از تألیف برهان قاطع* در هند توسط عبدالرشید بن عبدالغفور حسینی مدنی تتوی (ز 1069ق) شاعر لغت نویس هندی نوشته شده است.1 اساس فرهنگ رشیدی بر دو فرهنگ جهانگیری* و مجمع الفرس* است، اما چون مؤلف فرهنگنویسی منتقد است، بر آن دو فرهنگ نكتهها گرفته است. عبدالرشید سبب تألیف اثر خود را درازگویی مؤلفان فرهنگهای یاد شده در حلّ لغات و ناقص بودن اصلاح برخی لغات و اعراب گذاری از سوی آنها دانسته است.2 ترتیب فرهنگ رشیدی ملاحظة ترتیب تهجی حروف اول و دوم است و برای استفاده بر فرهنگ جهانگیری ترجیح دارد. با این حال، به خوبی برهان قاطع نیست. در واقع فرهنگ رشیدی خلاصة فرهنگ جهانگیری به همراه افزودههایی است.3 به حق این فرهنگ را كه به تقریب هشت تا نُه هزار لغت دارد، باید در ردیف فرهنگهای انتقادی جای داد.4 شاردن[1] جهانگرد فرانسوی از مقدمة فرهنگ رشیدی، نخستین دستور زبان فارسی را در اروپا استخراج كرد. بلاخمن[2] نیز در مقالهای دربارة لغتنویسان فارسی از آن یاد كرده است. استینگاس[3] نیز فرهنگ رشیدی را گرانبها میداند. این فرهنگ را انجمن آسیایی كلكته با تصحیح مولوی ذوالفقار علی مرشد آبادی و مولوی عزیزالدین در دو جلد (1872 تا 1875 م) منتشر كرده است. محمد عباسی هم در 1337 و 1338ش آن را در تهران چاپ كرده است.5
مآخذ:
1. داعیالاسلام، محمدعلی. «فرهنگ جهانگیری»، لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، 1337ش، ص 218 (مقدمه).
2. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگهای فارسی به فارسی و فارسی به زبانهای دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 151.
3. دانشنامة شبه قاره. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380، بخش 3، ص 1959.
4. دبیرسیاقی، محمد. همان. ص 154.
5. نقوی، شهریار. فرهنگنویسی در هند و پاكستان. تهران: ادارة كل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 103 و 104.
1. Chardin
[2]. Blochman
[3]. Steingass
ابوالقاسم رادفر