طرح تغییر بنیادی نظام آموزش متوسطه در دوره 1357 تا 1368

راهبردها و سیاست‌های کلی در دوره ۶۸-۱۳۵۷ ش

در زمینه تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش و اجرای آن در برنامه اول و دوم توسعه راهبردها و اقدامات زیر تعیین شده است:

1. بازنگری و تغییر نظام آموزش و پرورش متناسب با نیازهای جامعه و برنامه توسعه کشور برای ارتقای کیفیت و افزایش بهره وری داخلی نظام آموزش و پرورش (متن سند برنامه و تبصره ۱۱ قانون برنامه اول توسعه).
2. تعمیم کامل نظام جدید متوسطه و بهبود کیفیت و اشاعه دانش فنی و گسترش آموزش‌های فنی و حرفه‌ای رسمی و غیر رسمی در قالب این نظام (متن سند برنامه دوم).
3. تأمین بودجه‌های سالیانه به نحوی که کلیه فعالیت‌های آموزش و پرورش به خصوص اجرای نظام جدید متوسطه تسریع گردد. (متن تبصره ۶۴ قانون برنامه دوم).

فعالیت‌های امور پرورشی

فعالیت‌های راهنمایی و مشاوره

قبل از انقلاب برنامه راهنمایی و مشاوره حدود ۸ سال برقرار بود که با پیروزی انقلاب به منظور تجدید نظر در برنامه‌های آن متوقف شد. مجدداً سال ۱۳۶۴ شمسی تشکیلاتی برای برنامه‌ریزی و سازمان دهی خدمات راهنمایی و مشاوره، در نظام آموزش و پرورش پیش‌بینی شد و در رأس آن دفتر تحقیقات و آموزش امور تربیتی و در سطح استانها و مناطق، شورای بررسی مشکلات رفتاری دانش‌آموزان به وجود آمد. در سال ۱۳۶۷ شمسی شورای بررسی، مشکلات رفتاری به هسته‌های مشاوره تغییر نام یافت. از سال ۱۳۷۱ شمسی با توجه به اجرای، نظام جدید آموزش و پرورش در دوره متوسطه جایگاه ویژه‌ای برای طرح راهنمایی و مشاوره منظور شد و بر استفاده از نیروی مشاوران متخصص در زمینه‌های تربیتی، تحصیلی و شغلی تأکید گردید. از آن زمان تا کنون اکثر مشاوران از بین دبیران شاغل انتخاب شده‌اند یا آنکه با استخدام تعداد محدودی از فارغ‌التحصیلان در رشته‌های مرتبط پس از انجام مصاحبه حرفه‌ای و گذراندن آموزش‌های مربوطه تا حدودی کمبودها جبران شده است.

در سال ۷۵-۱۳۷۴ شمسی سازمان امور اداری و استخدامی کشور پست مشاور را در قالب پست اداری واحدهای آموزشی به صورت تمام وقت تصویب کرد و فعلاً رسته و رشته شغلی مشاور در آن سازمان در حال بررسی است.

تعداد مشاوران از ۳۷۴ نفر در سال ۱۳۷۱ شمسی به ۹۷۲۷ نفر در سال ۱۳۷۵ شمسی رسیده است. حال آنکه ضوابط فعلی (برای هر ۲۸۸ دانش‌آموز یک مشاور) امکان صحیح فعالیت‌های مورد نظر را میسر نمی‌سازد.

فعالیت‌های مربوط به تغذیه و بهداشت مدارس

پیش از انقلاب برای رسیدگی به مسائل بهداشتی دانش‌آموزان از خدمات ۷۰۰۰ نفر مراقب بهداشت در مدارس استفاده می‌شد. در تعدادی از مدارس اتاق بهداشت همراه با تجهیزات اولیه برای معاینات بهداشتی وجود داشت.

پس از انقلاب مراقبان بهداشت همراه با تجهیزات و وسایل به وزارت بهداری منتقل شدند و از آنها برای رسیدگی به بهداشت مدارس سلب مسئولیت شد. در سال ۱۳۷۰ شمسی بر اساس توافق آموزش و پرورش و بهداشت و درمان و تأیید رئیس جمهور وقت، مراقبان بهداشت به آموزش و پرورش منتقل شدند؛ ولی وسایل و تجهیزات همچنان در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی باقی ماند.

آموزش و پرورش با هدف ارتقای سطح بهداشت دانش‌آموزان به تربیت مراقب بهداشت همت گماشت و در مراکز تربیت معلم اقدام به تربیت سالانه ۱۰۰۰ مراقب بهداشت کرد. هم چنین دوره‌های بلند مدت ضمن خدمت دوره‌های کاردانی و کارشناسی بهداشت مدارس دایر گردید.

در سال ۱۳۷۴ شمسی مجلس شورای اسلامی با افزودن تبصره‌ای به قانون «انتقال مراقبان بهداشت وزارت آموزش و پرورش» مبنی بر واگذاری سیاست گذاری، تربیت نیروی انسانی و اجرای برنامه‌های بهداشتی به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نقش آموزش و پرورش را در هاله‌ای از ابهام فروبرد و کار تربیت نیروی انسانی را متوقف کرد. در نتیجه در شاخص‌های نیروی انسانی سال ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ هیأت دولت برای بهداشت مدارس شاخصی منظور نشد.

فعالیت‌های تربیت بدنی

گسترش ورزش در میان دانش‌آموزان علاوه بر کمک به سلامتی و شادابی، در ورزش قهرمانی نیز مؤثر است. ورزش یک ابزار تربیتی است. تربیت بدنی در آموزش و پرورش جایگاه ویژه‌ای دارد. از جمله فعالیت‌ها در این زمینه می‌توان تأسیس دبیرستان‌های تربیت بدنی مطابق با نظام جدید متوسطه (۱۷ دبیرستان پسرانه و ۶ دبیرستان دخترانه) را نام برد. در این دوره راهبردها و جهت‌گیری‌های کلی و اصولی زیر دنبال شده است:

1. تأکید برتوسعه ظرفیت تربیت معلم وتنوع بخشیدن به منابع تأمین نیروی انسانی مورد نیاز آموزش و پرورش.
2. اولویت بخشیدن به انتخاب دانشجو و معلمان بومی در دوره‌های تربیت معلم و دانشسراها.
3. اجرای وسیع برنامه‌های آموزش ضمن خدمت برای تمام رده‌های کارکنان ستادی.
4. تأکید بر اعتلای کیفیت تمامی برنامه‌های تربیت و بازآموزی معلمان.

تحولات کمی نیروهای انسانی در آموزش و پرورش در هشت سال (۷۵- ۱۳۶۷ شمسی)

وضعیت نیروی انسانی در آموزش و پرورش بدین صورت تغییر کرده است که کل نیروی انسانی وزارت آموزش و پرورش (رسمی، حق التدریسی، قراردادی) از 791 نفر در سال ۶۸-۱۳۶۷ به ۹۹۱۱۲۶ نفر در سال ۷۶-۱۳۷۵ شمسی افزایش یافنه است. نکته مهم در این باره ارتقای سطح تحصیلات کارکنان بوده است که سهم کارکنان دارای لیسانس و بالاتر از 10/4 درصد در سال ۶۸-۱۳۶۷ شمسی به 19/1 درصد در سال ۷۶ -۱۳۷۵ شمسی افزایش یافته است. نکته دیگر، مشارکت زنان شاغل در آموزش و پرورش از 43/9 درصد در سال ۶۸- ۱۳۶۷ شمسی به 46/7 درصد در سال ۷۶-۱۳۷۵ شمسی افزایش پیدا کرده است که این نسبت به خصوص در آموزش متوسطه افزایش بیشتری داشته است.

بررسی شاخص نسبت دانش‌آموز به نیروی انسانی نشان از این دارد که در سال تحصیلی ۶۸-۱۳۶۷ شمسی در برابر هر ۹/۱۸ دانش‌آموز یک نفر در آموزش و پرورش به کار اشتغال داشته است. این نسبت در سال تحصیلی ۷۶-۱۳۷۵ شمسی به ۳/۱۹ دانش‌آموز در برابر هر معلم رسیده است. این شاخص باید نزولی می‌بود و به ۱۷ می‌رسید. کمبود معلم در مشاغلی چون مربی بهداشت و مربی امور تربیتی خصوصاً در نظام واحدی متوسطه بیشتر به چشم می‌خورد. برنامه‌های آموزش و تأمین نیروی انسانی در این دوره هشت ساله در دو شاخه کنار هم یکی ادامه تحصیل معلمان موجود در دانشگاه‌ها و دوره‌های ضمن خدمت و دیگر تأمین و تربیت نیروی انسانی جدید شامل فارغ‌التحصیلان دانشسراهای تربیت معلم، رشته‌های دبیری دانشگاه‌ها، استخدام دارندگان مدرک کارشناسی غیر دبیری و سرباز معلم بوده است.

تأمین و تربیت نیروی انسانی در آموزش و پرورش

در زمینه تربیت و تأمین نیروی انسانی تنگناهای زیر موجود است:

الف) دانشگاه تربیت مدرس طبق توافق وزارت آموزش و پرورش با وزارت فرهنگ و آموزش عالی در سال ۱۳۷۴ شمسی می‌بایست تعدادی بورسیه آموزش و پرورش قبول می‌کرد که در سال ۱۳۷۵ از پذیرفتن بورسیه خودداری کرد. برای احتراز از اتلاف منابع دولت، تربیت مدرس باید وظیفه تأمین نیروی متخصص برای توسعه کاردانی و پیش دانشگاهی را به عهده گیرد.

ب) دانشگاه تربیت معلم با وضع رشته‌های آزاد به وظیفه خود یعنی تأمین معلم عمل نمی‌کند. به طور کلی باید گفت حجم فعالیت آموزش و پرورش در زمینه آموزش عالی مستلزم سیاستگذاری و برنامه‌ریزی واحد و منسجمی است. بهترین روش این است که همه آنها در قالب دانشگاه فرهنگیان سازماندهی شوند.

سیاست‌ها و راهبردهای کلی تحقیق در آموزش و پرورش در دوره ۷۵-۱۳۶۸

شکل گیری نظام تحقیقات آموزش و پرورش در اسفند ماه ۱۳۶۷ شمسی با تشکیل شورای تحقیقات آموزش و پرورش آغاز شد. این شورا مسائلی چون سیاست‌های اجرایی پژوهش در آموزش و پرورش، بررسی و تصویب طرح‌های پژوهشی، تخصیص اعتبارات پژوهشی در زمینه‌های مختلف، تضمین کیفیت علمی طرح‌ها و هماهنگی و هدایت طرح‌های تحقیقاتی در قالب اولویت‌های تعیین شده، را مد نظر قرار داد.

از اواسط سال ۱۳۷۴ شمسی اساسنامه پژوهشکده تعلیم و تربیت به تصویب شورای گسترش آموزش عالی وزارت فرهنگ و آموزش عالی رسید. این پژوهشکده از دی ماه ۱۳۷۴ شمسی کار خود را با هفت گروه پژوهشی و چهار واحد پژوهشی - فنی آغاز کرد.

انتشار نتایج و یافته‌های تحقیقات، کتاب‌ها و مقالات علمی - کاربردی در زمینه آموزش و پرورش از جمله کارهای این مرکز است. بهترین اقدامات این مرکز به قرار زیر است:

الف) انتشار فصلنامه و پژوهشنامه آموزش از سال ۱۳۶۹ شمسی تا کنون.

ب) انتشار فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش به طور مرتب از سال ۱۳۷۰ شمسی.

ج) ادامه انتشار فصلنامه تعلیم و تربیت که حاوی مقالات علمی است از سال ۱۳۶۵ شمسی تاکنون.

د) انتشار تک نگاشت‌های مختلف.

ه) انتشار کتاب‌ها و تدوین گزارش‌های تحقیقی در زمینه فضاهای آموزشی.

نارسایی‌ها و تنگناهای پژوهش در آموزش و پرورش

نارسایی‌ها و تنگناهای پژوهش در آموزش و پرورش عمدتاً از کمبود نیروی انسانی پژوهشگر و فقدان یا ضعف روحیه علمی در این زمینه نشأت می‌گیرد. عامل اول سبب شده است که بیشتر تحقیقات خاتمه یافته یا در دست اجرا در حیطه بررسی‌های توصیفی و تبیین کننده وضع موجود تمرکز یابد و اجرای بررسی‌ها و پژوهش‌های معطوف به ریشه یابی مسائل و مشکلات، یا پژوهش‌های آینده نگر یا پژوهش‌های مبتنی بر طرح‌های تجربی یا نیمه تجربی، چندان مورد توجه محققان قرار نگیرد.

راهبردها و سیاست‌های کلی در زمینه سازماندهی و مدیریت در آموزش و پرورش دوره ۷۵-۱۳۶۸

1. تشکیل شورای آموزش و پرورش مناطق و استان‌ها به منظور تحقق مشارکت سازمان یافته مردم در آموزش و پرورش.
2. توجه به تربیت مدیران لایق.
3. طراحی و تدوین نظام اطلاعات مدیریت در آموزش و پرورش.
4. اعمال سیاست‌های تشویقی و تسهیل در امر ایجاد مدارس غیردولتی.
5. افزایش کارآیی درونی آموزش و پرورش.

وزارت آموزش و پرورش در اجرای سیاست‌های کلی برنامه‌های اول و دوم توسعه در زمینه اصلاح ساختار اداری و واگذاری اختیارات و مسئولیت‌های اجرایی به استان‌ها و مناطق در دوره مورد بررسی اقدامات زیر را به عمل آورده است:

1. کاهش تعداد معاونت‌ها و دفاتر ستادی.
2. ایجاد سازمان‌های تخصصی برای ارائه خدمات بهتر.
3. کاهش نسبت کارکنان اداری و ستادی به کل کارکنان.
4. توجه به تربیت و تأمین مدیران.

ایجاد انجمن اولیا و مربیان

برای دریافت کمک‌های مالی و مهارتی از اولیای دانش‌آموزان کمک‌های مالی این انجمن از طریق طرح «۲۰۲۰» از مبلغ ۳۴۰۰ میلیون ریال در سال تحصیلی ۷۱-۱۳۷۰ شمسی به ۳۵۶۰۰ میلیون ریال و در سال تحصیلی ۷۵-۱۳۷۴ شمسی افزایش یافت.

شرکت‌های تولیدی و خدماتی وابسته به آموزش و پرورش

شرکت صنایع آموزشی در سال ۱۳۵۴ شمسی با هدف تهیه و تولید انواع کارافزارهای آموزشی مورد نیاز مدارس کشور تأسیس شد.

در حال حاضر ۸۵ درصد سهام شرکت صنایع آموزشی به وزارت آموزش و پرورش و ۱۵ درصد به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران تعلق دارد. این شرکت علاوه بر فعالیت در زمینه تدارکات خارجی و داخلی، در حال طراحی وسایل آموزشی و آزمایشگاهی مورد نیاز مدارس و دانشگاه‌ها می‌باشد؛ و ظرف مدت ده سال از وابستگی کشور در زمینه تجهیزاتی کاسته است.

راهبردها وجهت‌گیری‌های اصلی در زمینه تأمین منابع مالی از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۱

1. جلب مشارکت‌های مردمی و تلاش برای تنوع بخشیدن به راه‌های تأمین منابع مالی.
2. استفاده از تسهیلات شوراهای آموزش و پرورش استان و منطقه.
3. توسعه فعالیت مدارس غیر انتفاعی.
4. افزایش کارآیی داخلی و اتخاذ شیوه‌های اجرایی اقتصادی.

تحولات برخی از شاخص‌های مهم مالی آموزش و پرورش

1. هزینه آموزش و پرورش نسبت به تولید ناخالص داخلی: در مجموع اعتبارات جاری و عمرانی طی برنامه اول از ۳ درصد در سال ۱۳۶۸ شمسی به 4/1 درصد در سال ۱۳۷۲ شمسی افزایش یافته است. این مقدار از سال ۱۳۷۳ شمسی به بعد کاهش داشته است.
2. هزینه‌های آموزش و پرورش به عنوان درصدی از هزینه‌های عمومی دولت: سهم هزینه آموزش و پرورش در هزینه عمومی دولت طی سال‌های برنامه اول به ترتیب 19/3%، 25/5%، ۲۲%، 27/6% و 18/1 درصد بوده است. به عبارتی طی برنامه اول در مجموع 21/3 درصد از بودجه عمومی دولت (جاری و عمرانی) به وزارت آموزش و پرورش اختصاص یافته است. در صورتی که طی سال‌های ۱۳۷۳، ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ نسبت‌های مورد نظر به 15/5 درصد، 12/8 درصد و 14/3 درصد تبدیل شده است و پیش‌بینی، می‌شود در سال ۱۳۷۶ شمسی به 12/4 درصد کاهش یابد.

مشکلات و نارسایی‌های بودجه‌ای آموزش و پرورش

1. فقدان الگوی مناسب برای تخصیص منابع به آموزش و پرورش.
2. کسری بودجه و رشد سالیانه آن که از سال ۱۳۷۰ شمسی به بعد دامن گیر آموزش و پرورش است. نسبت کسری بودجه به بودجه مصوب در پاره‌ای از سال‌ها به ۴۸ درصد رسیده است.
3. کاهش سهم اعتبارات عمرانی نسبت به بودجه عمومی دولت.

جهت‌گیری‌ها و راهبردهای به کار گرفته شده برای تأمین معیشت و رفاه کارکنان آموزش و پرورش از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵

مشکلات مربوط به تأمین معیشت و رفاه فرهنگیان

1. وضعیت حقوق و مزایای معلمان در ایران

چنانچه خط فقر را مطابق آنچه قبلاً سازمان برنامه و بودجه اعلام کرده است ۴۰۰،۰۰۰ ریال در نظر بگیریم، ۵۵۹،۰۰۴ نفر از معلمان یعنی ۶۰ درصد با متوسط ماهیانه ۳۰۶،۶۸۱ ریال فقیر محسوب می‌شوند.

۲. مقایسه حقوق و مزایای معلمان و با سایر کارکنان دولت

نتایج یک بررسی نشان می‌دهد که معلمان در سال ۱۳۷۴ شمسی به طور متوسط ماهیانه حدود %۳۰ (معادل ۷۳۰۰۰ ریال) کمتر از کارکنان سایر وزارتخانه‌ها حقوق دریافت کرده‌اند.

تنگناها و محدودیت‌های رفاهی فرهنگیان

مسأله اصلی آن است که وجود این تبعیض‌ها احساس نارضایتی را بر جامعه حاکم می‌سازد که نتیجه‌ای جز کم کاری و بی‌تفاوتی در بر ندارد و عملاً کمک‌های دولت را بی‌اثر می‌کند.

اصول راهبردی و سیاست‌های کلی در ساختن فضاهای آموزشی

تحولات کمی در ساخت و ساز فضاهای آموزشی:

- در ارتباط با افزایش سطح متوسط زیربنای کلاس‌ها و مدارس، سطح کلاس از 60/4 مترمربع در سال ۱۳۶۸ به 109/6 مترمربع در سال ۱۳۷۴ افزایش یافته است. دلیل اصلی این افزایش در نظر گرفتن آزمایشگاه، کارگاه، فضاهای جنبی مانند نمازخانه و سالن‌های چند منظوره در مدارس است.

تحولات کیفی در برنامه‌ریزی طراحی و ساخت فضاهای آموزشی و تربیتی تحول در معماری مدارس

زیباسازی مدارس جدید بر اساس یافته‌های علمی از دریچه نگرش کودکان و نوجوانان و با استفاده از دیدگاه‌های صاحبنظران علم روانشناسی موجب تحول در معماری مدارس و بازنگری در نقشه‌های موجود شده است.

بازنگری در طراحی مدارس دخترانه

گام‌های اولیه در طراحی مدارس دخترانه برداشته شده است.

مشکلات ساخت و ساز فضاهای آموزشی و پرورشی

گر چه در طول سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیش از ۲۳۰ هزار کلاس درس ساخته شده است، به لحاظ نامتناسب بودن حجم سرمایه گذاری با افزایش تعداد دانش‌آموزان، به خصوص در دوران دفاع مقدس، اکثر مدارس ابتدایی و راهنمایی در شهرها به صورت دو نوبته اداره می‌شوند.

تحول در مقطع تحصیلی آموزش متوسطه

تغییر نظام آموزش و پرورش کشور از همان ابتدای انقلاب مورد توجه بوده است. اما تغییر نظام از دوره متوسطه شروع شد. مطالعات اقتصادی - اجتماعی نشان می‌دهد که بزرگترین مانع در راه توسعه کشورها موانع فرهنگی - انسانی است و سرمایه‌های فیزیکی - مادی اگر چه لازم هستند، نقش برجسته‌ای در بهروزی و توسعه کشور ندارند. بنابراین تحول در نظام تعلیم و تربیت امری ضروری است وگرنه توسعه یا رخ نخواهد داد یا با سرعت بسیار کمی صورت می‌گیرد. از این نظر دوره ابتدایی مهمترین دوره است. با برسی‌های اولیه مشخص شده که تغییر نظام در دوره ابتدایی و راهنمایی بسیار پیچیده‌تر از تغییر در دوره متوسطه است. با توجه به جوانی جمعیت و مشکل اشتغال یکی از مؤلفه‌های مهم نظام جدید آموزش متوسطه، ایجاد و گسترش شاخه کار و دانش و توسعه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای است.

مشکلات بیرونی نظام آموزش و پرورش

۱. تأمین منابع مالی

دولت تأمین کننده عمده منابع مالی آموزش و پرورش است و در نتیجه فعالیت‌های آموزشی و پرورشی شدیداً تحت تأثیر سیاست‌های بودجه‌ای دولت می‌باشد. برای گریز از این تنگنا دو راه پیشنهاد می‌شود: اول، دریافت عوارض آموزشی از کلیه تولیدات و خدمات، دوم دریافت تمام یا بخشی از شهریه از افرادی که تمکن مالی دارند. وزارت آموزش و پرورش دریافت عوارض آموزشی را بیشتر به صلاح می‌داند.

۲. ملاحظات سیاسی -- اجتماعی و تأثیر آن در انتخاب مدیران

آموزش و پرورش به واسطه حضور گسترده در تمام روستاها و محلات، اولین دستگاهی است که از سوی اکثریت نمایندگان مجلس و سایر مقامات محلی برای تغییر مدیران به منظور هماهنگ ساختن این نهاد با جریان فکری خود، مورد توجه قرار می‌گیرد.

۳. لزوم ایجاد وحدت در سیاست‌های آموزشی مدرسه - دانشگاه

در بسیاری از کشورها برای کلیه سطوح آموزشی از پایین‌ترین سطح، یک وزارت آموزش و پرورش (Ministry of Education) وجود دارد. بدین ترتیب سیاست‌های کلان آموزشی، یکپارچه و مرتبط با هم در مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها اجرا می‌شود. تا سال ۱۳۴۷ شمسی، در ایران نیز تنها یک وزارتخانه (وزارت فرهنگ) بر تمام نظام آموزشی کشور وجود داشت. در آن سال وزارت علوم و آموزش عالی برای نظارت بر دانشگاه‌ها از وزارت آموزش و پرورش تفکیک شد و به این ترتیب برای نظام آموزشی که نهادی یکپارچه است، دو متولی به وجود آمد. وجود دو وزارتخانه برای کاری هماهنگ و منسجم مستلزم هماهنگی میان این دو وزارتخانه است که شدیداً تحت تأثیر سلیقه‌های فردی قرار می‌گیرد و گاهی در اوج و گاهی در حضیض است.

در حالی که در کشورهای پیشرفته و بعضاً جهان سوم، هزینه سرانه یک دانش‌آموز حدود 1/5 تا ۴ برابر هزینه سرانه یک دانشجو است، در ایران برای یک دانشجو در برخی سال‌ها حتی تا ۱۴ برابر یک دانش‌آموز هزینه می‌شود.

برای رفع تنگناها و اشکالات اساسی مزبور دو اقدام بنیادی در وزارت آموزش و پرورش دنبال می‌شود. نخستین اقدام به تهیه لایحه «تغییر نظام آموزش و پرورش» می‌انجامد. و فعالیت دوم تدوین برنامه و چشم‌انداز آموزش و پرورش سال ۱۴۰۰ شمسی است که پژوهش‌ها و مطالعات و نظر سنجی‌های آن بر عهده پژوهشکده تعلیم و تربیت گذاشته شده است.

دوره‌های آموزش عمومی

در اینجا لازم است که وضعیت موجود دوره‌های آموزش عمومی را از لحاظ شرایط ورود، مواد درسی، ساعات درس و روش تدریس به اختصار توضیح دهیم. چنانچه یاد آور شدیم

نظام جدید آموزش و پرورش در حال حاضر تنها در مقطع آموزش متوسطه اجرا می‌شود. به نظر می‌رسد تغییراتی که تا کنون در نظام آموزش و پرورش عمومی کشور چه قبل و چه بعد از انقلاب صورت گرفته به گونه‌ای نبوده که تحولی اساسی در روش و محتوای آموزش ایجاد کند و این تغییرات بیشتر متوجه کم و زیاد کردن دوره‌های آموزشی و سایر مسایل ظاهری بوده است.

متأسفانه هنوز هم معیار و روش سنجش پیشرفت علمی دانش‌آموز بر ارزیابی میزان محفوظات او استوار است. نهایت این که دانش‌آموز سهم فعالی در یادگیری ندارد و این کتاب درسی است که باید مطالب را عیناً بازگو کند. به علاوه نبود یا کمبود ابزارهای آموزشی لازم مانند آزمایشگاه، کارگاه و کامپیوتر به ویژه در مدارس دولتی در رکود و افت کیفیت آموزش عمومی تأثیر بسیاری داشته است.

دانش‌آموزی که محصول چنین روش یادگیری است هنگامی که وارد دانشگاه می‌شود فاقد خلاقیت و ابتکار لازم در دانش اندوزی خواهد بود.

دوره ابتدایی

در حال حاضر سن ورود دانش‌آموزان به دوره ابتدایی شش سال تمام است. دانش‌آموز پس از آزمون‌های اولیه جسمی و هوشی اجازه ثبت نام در مدارس ابتدایی را می‌یابد. اگر توانایی جسمی و هوشی او تأیید نشود، باید در مدارس ویژه کودکان استثنایی ثبت نام کند.

دروس دوره ابتدایی ریاضی، زبان فارسی، علوم طبیعی، علوم اجتماعی (تاریخ، جغرافیا، تعلیمات مدنی) تعلیمات دینی و نگارش است.

ساعات درس روزانه بین ۳ تا ۴ ساعت است و کلاس‌ها به غیر از جمعه در بقیه روزهای هفته دایر است. دوره ابتدایی ۵ سال است. در دوره ابتدایی، به خصوص در کلاس‌های اول و دوم در مناطق شهری معمولاً آموزگاران زن عهده‌دار آموزش هستند و معمولاً آموزش همه درس‌ها را یک آموزگار به عهده دارد.

در سال تحصیلی ۷۷-۱۳۷۶ شمسی تعداد دانش‌آموزان ابتدایی ۸،۹۳۸،۲۳۷ نفر بود که ۸۱/۵۲ درصد آنان را پسران تشکیل می‌دادند. تراکم دانش‌آموزان ابتدایی در مناطق شهری، ۵۵/۳۱ نفر و در مناطق روستایی ۵۶/۲۳ نفر در کلاس است.

دوره راهنمایی

دانش‌آموزان در صورت موفقیت در امتحان پنجم ابتدایی حق ثبت نام در دوره راهنمایی تحصیلی را خواهند داشت. دوره راهنمایی ۳ سال است.

مواد درسی این دوره تحصیلی تقریباً همان مواد درسی دوره ابتدایی با حجم بیشتر و نیز پیچیدگی بیشتر مطالب. افزون بر دروس دوره ابتدایی، زبان عربی و زبان انگلیسی نیز در این دوره تدریس می‌شود.

ساعات روزانه درس بین ۴ تا ۵ ساعت است که به استثنای جمعه، کلاس‌های درس در دیگر روزهای هفته دایر است. در حال حاضر اکثر مدارس راهنمایی دو نوبته هستند. چنانچه دانش‌آموزی در یکی از پایه‌های راهنمایی دو سال متوالی مردود شود باید به دوره بزرگسالان انتقال یابد.

در این دوره برای هر درس معمولاً معلم مستقلی وجود دارد. روش تدریس بر حفظ مطالب استوار است و آموزگاران کمتر امکان و فرصت اجرای آزمایش‌های لازم را دارند. باید یادآور شویم که به تدریج در دوره راهنمایی نیز نظام واحدی جایگزین نظام موجود خواهد شد و در دو سال اخیر نظام واحدی به طور آزمایشی در چندین مدرسه به اجرا در آمده است. در سال تحصیلی ۷۷-۱۳۷۶ شمسی تعداد دانش‌آموزان این دوره ۵،۲۸۲.۸۸۱ نفر بود که ۴۶/۴۵ درصد آن را دختران تشکیل می‌دادند. تراکم دانش‌آموزان راهنمایی در مناطق شهری ۰۳/۳۴ نفر و در مناطق روستایی ۶۶/۲۶ نفر در کلاس است.

دوره متوسطه

دانش‌آموزان در صورت موفقیت در دوره راهنمایی به مقطع آموزش متوسطه راه می‌یابند. طرح جدید آموزش متوسطه از سال ۱۳۷۰، پس از تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی (سال ۱۳۶۹)، به طور محدود به اجرا گذاشته شد و به تدریج در تمام دبیرستان‌های کشور به اجرا در آمد. این دوره که بر نظام واحدی استوار است شامل شش نیم سال است. دانش‌آموزان باید ۹۶ واحد درسی را در این شش نیم سال بگذرانند. دانش‌آموزان در صورت موفقیت در نیم سال اول و دوم چنانچه حداقل در ۳۲ واحد درسی نمره قبولی دریافت کرده باشند، رشته تحصیلی خود را انتخاب می‌کنند. این رشته‌ها عبارتند از: نظری، فنی - حرفه‌ای، کار و دانش. شاخه نظری به سه رشته: ریاضی - فیزیک، علوم تجربی، علوم انسانی تقسیم می‌شود. شاخه فنی - حرفه‌ای علاوه بر «احراز آمادگی نسبی جهت ادامه تحصیلات در رشته‌های علمی کاربردی، هدایت دانش‌آموزان به سمت اشتغال مفید» را هدف خود قرار داده است. شاخه کار و دانش، «تربیت نیروی انسانی در سطوح نیمه ماهر، ماهر، استاد کاری و سرپرستی»را هدف خود قرار داده است. چنانچه دانش‌آموزی خواهان شرکت در دوره فنی و حرفه‌ای باشد باید در امتحان ورودی دبیرستان‌های مخصوص این شاخه موفق شود. رشته‌هایی مانند الکترونیک، تأسیسات، حسابداری، ساختمان، سینما، نقشه برداری و... در دوره فنی - حرفه‌ای آموخته می‌شود. از مجموع ۲۶ رشته فنی - حرفه‌ای، دختران در ۱۱ رشته و پسران در ۲۲ رشته امکان تحصیل دارند. دبیرستان‌های کار و دانش نیز پذیرای دانش‌آموزان خواهان یادگیری حرفه‌های گوناگونی مانند امور اداری، امور مالی، تراشکاری، برق، چاپ، ریخته گری، عکاسی و فیلمبرداری، طلا و جواهرسازی، کامپیوتر و... هستند. از ۳۴ رشته کاردانش دختران در ۱۶ رشته و پسران در ۳۱ رشته امکان تحصیل دارند.

مواد درسی این دوره برای رشته‌های نظری شامل آموزش ریاضی، فیزیک، شیمی، زبان و ادبیات فارسی، دانش اجتماعی، اقتصاد، قرآن، آزمایشگاه، عربی، زبان انگلیسی، زیست شناسی، ورزش و انضباط است. مشکلات نظام واحدی، در وهله اول شلوغی کلاس‌ها و ازدحام دانش‌آموزان در بعضی واحدهاست که گاهی به صد نفر بالغ می‌شود.

در وهله دوم، نبود امکانات آزمایشگاهی است به خصوص در دبیرستان‌های دارای دوره نظری به چشم می‌خورد. در این دبیرستان‌ها یا آزمایشگاه‌های فیزیک و شیمی و کامپیوتر ندارند یا اگر دارند خیلی ناقص و غیر قابل استفاده است.

تحقیقات انجام شده درباره این دوره‌ها نشانگر آن است که جهت‌دهی به فعالیت‌های تحصیلی دانش‌آموزان دوره متوسطه با مشکل مواجه است. زیرا نه مشاوران تحصیلی، نه والدین و نه مدیران هیچ یک اطلاعات لازم را درباره رشته‌های مختلف فنی و حرفه‌ای و نظری و آینده شغلی دانش‌آموزان ندارند. به علاوه چنانچه گفته شد کمبود دبیر، کتاب درسی و کمک درسی، آزمایشگاه و کارگاه در کنار رشد نابهنجار جمعیت دانش‌آموزی در این دوره، موجب کاهش سطح علمی و آموزشی این دوره‌ها و افزایش مردودین شده است. تعداد دانش‌آموزان دوره متوسطه در سال ۷۷-۱۳۷۶ شمسی در نظام قدیم ۵۲۸۶۶۴ نفر و در نظام جدید ۳۱۷۵۹۹۱ نفر بود که 48/61 درصد آن را دانش‌آموزان دختر تشکیل داده‌اند. تراکم دانش‌آموزان در کلاس 31/61 نفر بوده است.

دوره پیش دانشگاهی

چنانچه دانش‌آموزان دوره متوسطه شاخه نظری از ۹۶ واحد این دوره نمره قبولی کسب کنند؛ می‌توانند به دوره پیش دانشگاهی، که پل ارتباطی بین دبیرستان و دانشگاه است وارد شوند. شرط ورود به این دوره تا سال تحصیلی قبل (۷۸-۱۳۷۷ ش) امتحان ورودی و در سال‌های بعد کسب حداقل معدل ۱۴ است.

این دوره که جزو آموزش متوسطه است توسط وزارت آموزش و پرورش اداره می‌شود. دانش‌آموزان در این دوره ۳۰ واحد می‌گذرانند که شامل دروس اختصاصی رشته تحصیلی به اضافه دروس عمومی مثل ادبیات فارسی، زبان انگلیسی، بینش اسلامی و دو واحد اختیاری است. دانش‌آموزانی که واحدهای این دوره را با موفقیت بگذرانند در امتحانات ورودی دانشگاه‌ها شرکت می‌کنند تا ادامه تحصیل دهند.

نیز نگاه کنید به

• آموزش و پرورش پس از انقلاب اسلامی
• دوره آموزش و پرورش عمومی
• آموزش‌های فراگیر کاربردی و علمی
• شاخص‌های آموزش و پرورش در سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷ و مقایسه آن با پیش از انقلاب
• آموزش عالی ایران
• سوادآموزی در ایران

منبع اصلی

ملک، حسن (1387). کتاب ایران: تاریخ آموزش و پرورش در ایران. ویراستاری مرضیه مرآت نیا. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

حسن ملک