قطعه
قطعه، شعری است که مصرع اول آن قافیه ندارد و تمام مصراعهای دوم هر بیت دارای قافیه هستند.
حداقل ابیات قطعه دو و حداکثر ۱۶ بیت است، ولی اکثر قطعات رایج در ادب فارسی ۱۰ - ۲ بیت است که گاه بنا به ضرورت تا ۴۵ بیت نیز میرسد. معنی قطعه، «بریده و پاره» است و چون این نوع شعر شبیه پارهای از ابیات اواسط قصیده است، بدان «قطعه» گفتهاند. مضامین رایج در قطعه مسایل اخلاقی ، پند، اندرز و یا موضوعاتی چون هجو، رثا، مدح، تعزیت و تهنیت است.
سیر قطعهسرایی در ادب فارسی از آغاز شعر فارسی شروع میشود. از رودکی، ناصرخسرو، سنایی، انوری، سعدی، حافظ، ابنیمین، جامی، قاآنی و در دورهی متأخر از شاعرانی همچون ایرج میرزا، فرخی یزدی، ملکالشعرای بهار و پروین اعتصامی قطعاتی بهجا ماندهاست[۱]. در میان شاعران قطعهسرا سعدی، ابنیمین و پروین اعتصامی از بقیه شهرت افزونتری دارند. قطعات سعدی عموماً دارای مضامین اخلاقی است. سعدی قطعات خویش را بنا بر اقتضای مطلب در کتاب منثورگلستان آورده است. ابنیمین شاعر قرن هفتم و هشتم حوزهی خراسان از شاعران معروف قطعهسراست. قطعات او در ستایش سعی و عمل و کسب روزی با تلاش و تشویق به استقلال نفس است. بعضی از قطعات ابنیمین از لحن مطایبه و گاهی هزل برخوردار است. در اشعار او اشارهای هم به نام شاعران بزرگ و استشهاد به اقوال آنان وجود دارد. قطعات او مضامین فلسفی هم دارد. از قطعات معروف او:
سود دنیا و دین اگر خواهی
مایه هر دوشان نکو کاریست
راحت بندگان حق جستن
عین تقوی و زهد و دینداریست
گر در خلد را کلیدی هست
بیش بخشیدن و کم آزاریست
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رزمجو، حسین. انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. تهران: زوار، ۱۳۷۶، ص ۳۳.
منبع اصلی
تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
احمد تمیم داری