کارکردهای مراسم سوگواری
پیوند مراسم سوگواری با مذهب و تبدیل مراسم به نوعی نمایش مذهبی، که منشاء درامهای هیجانانگیز در جوامع گوناگون بوده است، زمینه را برای تجلی کارکردهای مختلف اجتماعی، روانی و ... فراهم میسازد. اجرای مراسم سوگواری تألماتی را که در تشییع جنازه نشان داده میشود و اعمالی که در سوگواری ظاهر میشود، عواطف کسانی را که از وجود تازه گذشته محروم شدهاند و زیان مصیبتی را که برای کل اعضاء جامعه و یا گروه و خانواده پیش آمده است تعیین میکند. مهمترین کارکرد این اعمال تشدید احساسات فطری بازماندگان و روبرو شدن با یک رویداد اجتماعی به عنوان یک واقعیت طبیعی است.
بدینسان مراسم سوگ، سوگواری، نمایشات مذهبی، شیونها و گریستنها و بر سر و صورت خود زدن و ... موجب میشود تا جامعه و بازماندگان متوفی فرصت و توانایی لازم را برای تحمل مصیبت وارده پیدا کنند. اعمال و مناسک مذهبی و ارتباط مراسم سوگواری با آن مناسک و تقدس بخشیدن به آن واقعه را به عنوان مشیت پروردگار تبیین و بنیانهای روحی جامعه را که متزلزل شدهاند بازسازی میکند.
مالینفسکی مینویسد:
«تشریفات مقدماتی ... وظایف خود را به صورت تقدس بخشیدن به سنت انجام میدهند. آداب مذهبی همراه با صرف غذا و اطعام و امثال آن انجام میگیرند و همچنین سایر شعائر دینی و نثار قربانی، انسان را با مشیت پروردگار و با نیروی برکت دهنده و وفور نعمات مربوط میکند. مرگ یک مرد یا یک زن در یک گروه که از تعداد محدودی از افراد تشکیل شده است حادثهای نیست که اهمیت ناچیزی داشته باشد. نزدیکترین بستگان و دوستان کسی که فوت میکند تا اعماق زندگی عاطفی خویش دچار آشفتگی میشوند. کل واقعه مسیر عادی زندگی را از هم میگسلد و بنیان روحی جامعه را به لرزه در میآورد.»[۱]
بررسی رسوم و مراحل اجرای آن در شرایط و مقتضیات گوناگون شرایطی را به وجود میآورد که طی آن روابط اجتماعی که دستخوش گسیختگی شده بودند در آستانه ترمیم قرار گیرند. به سخن دیگر، آداب و رسوم مربوطه به عنوان رفتار و رسومی که موجبات اتصال و پیوستگی اجتماعی را فراهم میسازند مورد استفاده واقع میشوند. کارکرد اتصالدهنده رسوم از آنجا محقق میشود که در طول دوره سوگواری ارتباط بازماندگان متوفی با زندگی عادی دستخوش گسیختگی میشود.
به دلیل پیوندهایی که کماکان بازماندگان را به متوفی مربوط میکند بنا به مرسوم آنها را خارج از جامعه قرار میدهند و پیوندهایی که وحدتشان را با گروه برقرار میساخت موقتاً به سستی میگراید. در پایان دوره سوگواری بازماندگان و اطرافیان متوفی بار دیگر وارد جامعه میشوند و مجدداً جای خود را در زندگی اجتماعی اشغال میکنند. پس میتوان گفت که مرسومات اعمالی هستند که هدف آنها برقراری ارتباط مجدد با آن قسمت از روابط اجتماعی است که دچار وقفه بودند.
میتوان گفت مراسم عبادی و مرسومات وابسته به آن که در مراسم سوگواری متجلی میگردند عوامل نمادین و منظم شدهای هستند که احساسات خاصی را بیان میکنند. به سخن دیگر زندگی منظم اجتماعی و احیاء و استمرار روابط اجتماعی منوط به توافق اعضاء جامعه در زمینه اشتراک در بروز احساسات، باورها، هنجارها و اعتقادات عمومی است. تحقق این امر زمینه را برای انتقال رسوم، باورها و مشترکات به نسلهای بعد فراهم میسازد. بنابراین اجرای مراسم و مناسک سوگواری، مذهبی و ... ضمن انتقال فرهنگ به نسل جدید سرعت در جامعهپذیری را مضاعف میکند. به نظر رادکلیف براون کارکردهای عمدهای که از مطالعه رسوم سوگواری شناخته شدهاند به قرار زیر است:
- هر یک از آداب و رسومی که به جا آورده میشوند تبیینی از حالت عاطفی ذهن است که دو یا تعداد بیشتری از مردم در آن سهیماند مثل گریستن که نشان دهنده احساسات همبستگی است؛
- رسوم و اعمال اجرا شده به احساس تعهد و الزام با آنها همبستگی دارد. به سخن دیگر رعایت وظایف و تکالیفی است که اشخاص باید در فرصتهای معین آن رابهجای آورند؛
- هر یک از اعمال و رسوم با در نظر گرفتن قوانین بنیادی تنظیم کننده زندگی عاطفی موجودات بشری تبیین میشوند. از این روی باید آنها را به عنوان یک واقعیت پذیرفت. مثلاً گریستن مفری برای هیجانات عاطفی است، بغل کردن افراد بیان چگونگی دلبستگی افراد به یکدیگر است؛
- هر یک از رسومی که به کار برده میشوند تعداد بیشتری از احساسات اجتماعی را در ذهن شرکت کنندگان تداعی یا دگرگون میکنند مثلاً گریستن در سوگواری نوعی واکنش دفاعی یا حاکی از عواطف محبتآمیز در مواقعی است که احساس همبستگی بر اثر وقفه اجتماعی یا گسیختگی مورد تهدید قرار گرفته است.[۲]
مطالعه و بررسی آیینی به نام «چمر» که در بین عشایر غرب کشور و مردم لرستان معمول است و برگرفته از ریشههای اعتقادی، ملی و قومی است، کارکردهای اساسی، اجتماعی، دینی، ملی، فرهنگی و ... دارد.
«... مجموعهای تلفیقی از پدیدههای سنتی و مذهبی را به شیوهای تصویری در قالب حرکاتی متقارن، موزون، متعادل و همآهنگ به منظور بیان رسالتی انسانی، اخلاقی و ارزشی در هم میآمیزد تا بدینسان ضامن حفظ، بقاء و تداوم ارزشهای والای انسانی و خداپسندانه و ترویج و گسترش صلح، دوستی، جوانمردی، شجاعت، دفاع، مقابله، مقاومت و مبارزه انسانها در برابر ظلم و ستم و ناملایمات و زورگویان گردد و با تکریم و تجلیل نمودن از فقدان شخصیتها و انسانهای مصلح و خداجو و دلاور و رشید و متهور و مورد احترام اقشار مردم ندای اتحاد و وحدت و برابری وعدالت را سر میدهند ...».
به این سبب است که دورکیم جامعهشناس فرانسوی در اهمیت شعائر و آداب و رسوم اجتماعی و اعتقادی میگوید:
شعائر و مراسم دینی وحدت اجتماعی را تقویت میکند و جوانان را با هنجارهای رفتاری قبیله آشنا میسازند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد