پرش به محتوا

استان سیستان و بلوچستان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''سيستان و بلوچستان،''' نام استاني در جنوب شرقي ايران، به مركزيت شهر زاهدان<sup>*</sup>. اين استان از شرق و شمال شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبي، از غرب با استان‌هاي كرمان و هرمزگان و از جنوب با درياي عمان همسايه اس...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''سيستان و بلوچستان،''' نام استاني در جنوب شرقي ايران، به مركزيت شهر زاهدان<sup>*</sup>.
[[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]]، نام استانی در جنوب شرقی ایران، به مرکزیت [[زاهدان|شهر زاهدان]].
[[پرونده:استان سیستان و بلوچستان.jpg|بندانگشتی|348x348پیکسل|استان سیستان و بلوچستان، برگرفته از الی گشت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.eligasht.com/Blog/tourism/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/]]
این استان از شرق و شمال شرق با کشورهای [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، از شمال با [[استان خراسان جنوبی]]، از غرب با استان‌های [[کرمان]] و [[استان هرمزگان|هرمزگان]] و از جنوب با دریای عمان همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان سیستان و بلوچستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.


اين استان از شرق و شمال شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبي، از غرب با استان‌هاي كرمان و هرمزگان و از جنوب با درياي عمان همسايه است.<sup>1</sup>
[[استان سیستان و بلوچستان]] با مختصات جغرافیایی 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالی و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقی و وسعت 178431کم‍<sup>2</sup>، 9/10 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>.


استان سيستان و بلوچستان با مختصات جغرافيايي 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالي و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقي و وسعت 178431كم‍<sup>2</sup>، 9/10 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.<sup>2</sup>
این استان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایرانشهر، [[چابهار]]، خاش، [[زابل]]، [[زاهدان]]، سراوان، سرباز، نیک شهر، کنارک و زهک. تمامی شهرستان‌های استان به جز نیک‌شهر و ایرانشهر، با کشورهای [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] دارای مرز مشترک هستند. شهرستان [[زاهدان]] با هر دو کشور هم مرز است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''جدول و نقشه تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.


اين استان طبق آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: ايرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، سراوان، سرباز، نيك شهر، كنارك و زهك. تمامي شهرستان‌هاي استان به جز نيك‌شهر و ايرانشهر، با كشورهای پاكستان و افغانستان داراي مرز مشترك هستند. شهرستان زاهدان با هر دو كشور هم مرز است.<sup>3</sup>
در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، حداقل چهار ویژگی قابل تشخیص است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبیعی استان سیستان و بلوچستان).</ref>:


در نقشه جغرافيايي طبيعي استان، حداقل چهار ويژگي قابل تشخيص است:<sup>4</sup>
# مناطق کوهستانی استان که بخش وسیعی از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و کوه‌های نسبتاً مرتفعی نظیر تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، کوه سفید به ارتفاع 2995م، کوه مارپیچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. کوه‌های موجود در گستره کوهستانی استان را درهّ‌ها و دشت‌های کوچک و بزرگ از هم جدا کرده‌اند.
# بیابانی بودن بخش وسیعی از استان که گستره جغرافیایی آن بیشتر در غرب استان مشاهده می‌شود. بخشی از [[کویر لوت]] نیز در شمال غرب استان واقع شده است.
# همجواری با دریای عمان و برخورداری از ساحلی مناسب و نسبتاً طولانی و بهره‌مندی از امکانات طبیعی، اقتصادی و ارتباطی دریای آزاد.
# وجود جلگه‌های حاصلخیز از جمله جلگه سیستان در شمال شرق استان (در محدوده شهرستان [[زابل]]) که رود هیرمند آن را آبیاری می‌کند و نیز جلگه باهوکَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان [[چابهار]] که رود باهوکلات در آن روان است.


1-    مناطق كوهستاني استان كه بخش وسيعي از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و كوه‌هاي نسبتاً مرتفعي نظير تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، كوه سفيد به ارتفاع 2995م، كوه مارپيچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. كوه‌هاي موجود در گسترة كوهستاني استان را درهّ‌ها و دشت‌هاي كوچك و بزرگ از هم جدا كرده‌اند.
در کنار ویژگی‌های فوق، عارضه طبیعی دیگری به نام دریاچه هامون یا دریاچه سیستان در دشت سیستان به چشم می‌خورد که وسعت آن بین 458 تا 1400 کم‍<sup>2</sup> متغییر است. این دریاچه در فصول کم آبی به صورت سه مرداب تقریباً جدا از هم به نام‌های هامون صابری، هامون پوزک و هامون هیرمند، در می‌آید<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان.''''' چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 27 و 28.</ref>.  


2-  بياباني بودن بخش وسيعي از استان كه گسترة جغرافيايي آن بيشتر در غرب استان مشاهده مي‌شود. بخشي از كوير لوت نيز در شمال غرب استان واقع شده است.
این مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هیرمند و خالش‌رود آب می‌گیرند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج 1، ص 1406.</ref>. پرورش ماهی، شکار پرنده، تأمین علوفه دام‌ها از نیزارهای اطراف دریاچه و موارد دیگر از جمله امکانات قابل استفاده برای ساکنان این قسمت از استان است. جازموریان، دریاچه دیگر استان است که در غرب بلوچستان و در همسایگی استان کرمان واقع شده که رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هلیل رود از ارتفاعات استان کرمان به سوی آن جاری است. این دریاچه فصلی است و به هنگام کم آبی خشک می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 6 و 7.</ref>.


3-  همجواري با درياي عمان و برخورداري از ساحلي مناسب و نسبتاً طولاني و بهره‌مندي از امكانات طبيعي، اقتصادي و ارتباطي درياي آزاد.
آب و هوای [[استان سیستان و بلوچستان]] با توجه به نزدیکی به مدار رأس السرطان؛ خشک و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان که دارای ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دریا هستند، هوا نسبتاً سرد و میزان جذب رطوبت بیشتر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381،  ص 22، 25، 32 و 34.</ref>. اختلاف دمای 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخیر زیاد، بارش کم و کمبود منابع آب در مجموع [[استان سیستان و بلوچستان]] را به یکی از مناطق کم آب ایران تبدیل کرده است.


4-  وجود جلگه‌هاي حاصلخيز از جمله جلگة سيستان در شمال شرق استان (در محدودة شهرستان زابل) كه رود هيرمند آن را آبياري مي‌كند و نيز جلگه باهوكَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان چابهار كه رود باهوكلات در آن روان است.
با این حال با احداث سدهای مخزنی و انحرافی مختلف مانند سد پیشین بر روی رودخانه باهوکلات، سد سیستان بر روی رود سیستان و نیز با احداث کانال‌های متعدد و نسبتاً طولانی انتقال آب مانند خط آب رسانی به شهر [[چابهار]] به طول 101 کم‍<sup>2</sup>، خط آب‌رسانی به شهر [[زاهدان]] به طول 192 کم‍<sup>2</sup>، سعی شده است که با محدودیت منابع آب در استان مقابله شود<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11 و 45.</ref>. [[استان سیستان و بلوچستان]] در سه حوزه اصلی آبریز شرق، مرکزی و [[خلیج فارس]] و دریای عمان و نیز قسمت عمده‌ای از پهنه آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خیلی بالا قرار دارد. شهر [[زابل]] در منطقه خطر پایین و شهر [[زاهدان]] در منطقه خطر بالا واقع شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب.''''' به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 102.</ref>.


در كنار ويژگي‌هاي فوق، عارضة طبيعي ديگري به نام درياچة هامون يا درياچة سيستان در دشت سيستان به چشم مي‌خورد كه وسعت آن بين 458 تا 1400 كم‍<sup>2</sup> متغيير است. اين درياچه در فصول كم آبي به صورت سه مرداب تقريباً جدا از هم به نام‌هاي هامون صابري، هامون پوزك و هامون هيرمند، در مي‌آيد.<sup>5</sup>  
در منابع جغرافیایی قدیم به کرات از سیستان نام برده شده است. حدودالعالم درباره آن می‌نویسد: «ناحیتیست قصبه او را زرنگ خوانند، شهری با حصار است، و پیرامن او خندق است کی آبش هم از وی برآید، و اندر وی رودهاست، و اندر خانهاء وی آب روانست ...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص205 و 209.</ref>. و در نزهت القلوب در شرح سیستان آمده است: «ولایتی است طویل و عریض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب کردند سجستان خواندند، به مرور سیستان شد. هوایش به گرمی مایلست و آبش از سیاه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسیار و میوه‌های خوب و فراوان باشد<ref>محمد مراد بن عبدالرحمان. ترجمه '''''آثار البلاد و اخبار العباد.''''' به تصحیح دکتر سیدمحمّد شاهمرادی، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.</ref>» و درباره ناحیه‌ای که اکنون شهرستان زابل نام دارد نیز زیر عنوان ولایات زاول چنین آورده است: «ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است» و شهر آن زاول که «شهری بزرگست و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاه‌های خوب و علفزارهای بسیار دارد». از قسمت جنوبی استان، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام مکران یاد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد می‌نویسد که «]مکران[ ناحیه‌ایست میان زمین سند و بلاد تیز، شهرها و قریه‌ها به آن بسیار است...»<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص 12.</ref>.


اين مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هيرمند و خالش‌رود آب مي‌گيرند.<sup>6</sup> پرورش ماهي، شكار پرنده، تأمين علوفه دام‌ها از نيزارهاي اطراف درياچه و موارد ديگر از جمله امكانات قابل استفاده براي ساكنان اين قسمت از استان است. جازموريان، درياچه ديگر استان است كه در غرب بلوچستان و در همسايگي استان كرمان واقع شده كه رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هليل رود از ارتفاعات استان كرمان به سوي آن جاري است. اين درياچه فصلي است و به هنگام كم آبي خشك مي‌شود.<sup>7</sup>
آثار به دست آمده از سیستان (بخش شمالی استان) سابقه تمدن و شهرنشینی این منطقه را به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رساند و در بخش جنوبی (بلوچستان) نیز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این قسمت از استان که در گذشته با نام مِکا، مکیا، مکران و ... شناخته می‌شد، پس از اسکان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری.''''' چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 81.</ref>.


آب و هواي استان سيستان و بلوچستان با توجه به نزديكي به مدار رأس السرطان؛ خشك و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان كه داراي ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دريا هستند، هوا نسبتاً سرد و ميزان جذب رطوبت بيشتر است.<sup>8</sup> اختلاف دماي 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخير زياد، بارش كم و كمبود منابع آب در مجموع استان سيستان و بلوچستان را به يكي از مناطق كم آب ايران تبديل كرده است.
در [[قاجاریه|دوره قاجار]] سیستان همراه با خراسان، ایالت خراسان و سیستان نامیده می‌شد و بلوچستان نیز همراه با [[کرمان]]، ایالت واحدی را تشکیل می‌داد<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 86، 90، 91.</ref>.  


با اين حال با احداث سدهاي مخزني و انحرافي مختلف مانند سد پيشين بر روي رودخانه باهوكلات، سد سيستان بر روي رود سيستان و نيز با احداث كانال‌های متعدد و نسبتاً طولاني انتقال آب مانند خط آب رساني به شهر چابهار به طول 101 كم‍<sup>2</sup>، خط آب‌رساني به شهر زاهدان به طول 192 كم‍<sup>2</sup>، سعي شده است كه با محدوديت منابع آب در استان مقابله شود.<sup>9</sup> استان سيستان و بلوچستان در سه حوزة اصلي آبريز شرق، مركزي و خليج فارس و درياي عمان و نيز قسمت عمده‌اي از پهنه آن به لحاظ امكان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خيلي بالا قرار دارد. شهر زابل در منطقة خطر پايين و شهر زاهدان در منطقة خطر بالا واقع شده‌اند.<sup>10</sup>
در 1316ش، براساس [[قانون]] تقسیمات کشوری، نواحی سیستان و بلوچستان کنونی استان مکران یا «استان ششم» خوانده شد و در تقسیمات بعدی، در محدوده استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداری کل بلوچستان متشکل از سه شهرستان ایرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور). '''''تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسیمات کشوری).</ref>. این فرمانداری کل در 1336 به [[استان سیستان و بلوچستان]] و به مرکزیت زاهدان تبدیل شد<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. ص 86 – 80.</ref>. جمعیت [[استان سیستان و بلوچستان]] (براساس محدوده استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود که در 1375 به 1722579 تن رسیده، یعنی به چهار برابر افزایش یافته است. احداث راه و تأسیس مراکز مختلف خدماتی، آموزشی و سایر امکانات زندگی روستایی و شهری در جذب جمعیت و جلوگیری از مهاجرت، در افزایش جمعیت استان مؤثر بوده است. استان سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، داشتن آب و هوای متنوع، برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است<ref name=":0">سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران'''''. ویرایش دوم. تهران: همشهری، 1380، ص 29-27.</ref>. با اتمام طرح اتصال راه آهن [[کرمان]] ـ [[زاهدان]]، این استان افزون بر راه آبی و هوایی، از طریق راه آهن با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کشور پاکستان] و نیز با سایر کشورهای همسایه شمالی و غربی ایران متصل خواهد شد<ref name=":0" />.


در منابع جغرافيايي قديم به كرات از سيستان نام برده شده است. حدودالعالم دربارة آن مي‌نويسد: «ناحيتيست قصبه او را زرنگ خوانند، شهري با حصار است، و پيرامن او خندق است كي آبش هم از وي برآيد، و اندر وي رودهاست، و اندر خانهاء وي آب روانست ...».<sup>11</sup> و در نزهت القلوب در شرح سيستان آمده است: «ولايتي است طويل و عريض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام كرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجديد عمارتش كرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب كردند سجستان خواندند، به مرور سيستان شد. هوايش به گرمي مايلست و آبش از سياه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسيار و ميوه‌هاي خوب و فراوان باشد»<sup>12</sup> و درباره ناحيه‌اي كه اكنون شهرستان زابل نام دارد نيز زير عنوان ولايات زاول چنين آورده است: «ولايتي عريض است و طويل و مملكتي بوده است» و شهر آن زاول كه «شهري بزرگست و گرمسير و درو ميوه بسيار و شكارگاه‌هاي خوب و علفزارهاي بسيار دارد». از قسمت جنوبي استان، در منابع تاريخي و جغرافيايي، با نام مكران ياد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد مي‌نويسد كه «]مكران[ ناحيه‌ايست ميان زمين سند و بلاد تيز، شهرها و قريه‌ها به آن بسيار است...».<sup>13</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


آثار به دست آمده از سيستان (بخش شمالي استان) سابقه تمدن و شهرنشيني اين منطقه را به هزاره سوم پيش از ميلاد مي‌رساند و در بخش جنوبي (بلوچستان) نيز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پيش از ميلاد مي‌رسد. اين قسمت از استان كه در گذشته با نام مِكا، مكيا، مكران و ... شناخته مي‌شد، پس از اسكان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت.<sup>14</sup>
* [[زاهدان|شهر زاهدان]]
* [[استان خراسان جنوبی]]
* [[کرمان]]
* [[استان هرمزگان|هرمزگان]]
* [[چابهار]]
* [[زابل]]
* [[زاهدان]]


در دورة قاجار سيستان همراه با خراسان، ايالت خراسان و سيستان ناميده مي‌شد و بلوچستان نيز همراه با كرمان، ايالت واحدي را تشكيل مي‌داد.<sup>15</sup>
== مآخذ ==
 
<references />
در 1316ش، براساس قانون تقسيمات كشوري، نواحي سيستان و بلوچستان كنوني استان مكران يا «استان ششم» خوانده شد و در تقسيمات بعدي، در محدودة استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداري كل بلوچستان متشكل از سه شهرستان ايرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسيس گرديد.<sup>16</sup> اين فرمانداري كل در 1336 به استان سيستان و بلوچستان و به مركزيت زاهدان تبديل شد.<sup>17</sup> جمعيت استان سيستان و بلوچستان (براساس محدودة استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود كه در 1375 به 1722579 تن رسيده، يعني به چهار برابر افزايش يافته است. احداث راه و تأسيس مراكز مختلف خدماتي، آموزشي و ساير امكانات زندگي روستايي و شهري در جذب جمعيت و جلوگيري از مهاجرت، در افزايش جمعيت استان مؤثر بوده است. استان سيستان و بلوچستان به دليل گستردگي جغرافيايي، داشتن آب و هواي متنوع، برخورداري از جاذبه‌هاي طبيعي، فرهنگي و تاريخي، داراي زمينه‌هاي مساعدي براي توسعه گردشگري است.<sup>18</sup> با اتمام طرح اتصال راه آهن كرمان ـ زاهدان، اين استان افزون بر راه آبي و هوايي، از طريق راه آهن با كشور پاكستان و نيز با ساير كشورهاي همسايه شمالي و غربي ايران متصل خواهد شد.<sup>19</sup>
 
 
'''مآخذ:'''
 
1.   سازمان نقشه برداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان سيستان و بلوچستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
 
2.   سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص35.
 
3.   دفتر تقسيمات كشوري'''''. جدول و نقشه تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.
 
4.   گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). '''''اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران'''''. چ1. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبيعي استان سيستان و بلوچستان).
 
5.   سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 27 و 28.
 
6.   مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف فارسي'''''. تهران: اميركبير، 1381، ج 1، ص 1406.
 
7.   سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي'''''، جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. همان. ص 6 و 7.
 
8.   همان. ص 22، 25، 32 و 34.
 
9.   سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''اطلس زمين‌شناسي''''' (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص11 و 45.
 
10. '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 102.
 
11.   مستوفي قزويني، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص205 و 209.
 
12. محمد مراد بن عبدالرحمان. '''''ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد'''''. به تصحيح دكتر سيدمحمّد شاهمرادي، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.
 
13. '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. همان. ص 12.
 
14. اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 81.
 
15. '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. همان. ص 86، 90، 91.
 
16. دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور). '''''تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسيمات كشوري).
 
17. '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. ص 86 – 80.
 
18. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جاده‌هاي ايران'''''. ويرايش دوم. تهران: همشهري، 1380، ص 29-27.


== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۳۴

سیستان و بلوچستان، نام استانی در جنوب شرقی ایران، به مرکزیت شهر زاهدان.

استان سیستان و بلوچستان، برگرفته از الی گشت، قابل بازیابی ازhttps://www.eligasht.com/Blog/tourism/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/

این استان از شرق و شمال شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبی، از غرب با استان‌های کرمان و هرمزگان و از جنوب با دریای عمان همسایه است[۱].

استان سیستان و بلوچستان با مختصات جغرافیایی 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالی و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقی و وسعت 178431کم‍2، 9/10 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد[۲].

این استان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، سراوان، سرباز، نیک شهر، کنارک و زهک. تمامی شهرستان‌های استان به جز نیک‌شهر و ایرانشهر، با کشورهای پاکستان و افغانستان دارای مرز مشترک هستند. شهرستان زاهدان با هر دو کشور هم مرز است[۳].

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، حداقل چهار ویژگی قابل تشخیص است[۴]:

  1. مناطق کوهستانی استان که بخش وسیعی از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و کوه‌های نسبتاً مرتفعی نظیر تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، کوه سفید به ارتفاع 2995م، کوه مارپیچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. کوه‌های موجود در گستره کوهستانی استان را درهّ‌ها و دشت‌های کوچک و بزرگ از هم جدا کرده‌اند.
  2. بیابانی بودن بخش وسیعی از استان که گستره جغرافیایی آن بیشتر در غرب استان مشاهده می‌شود. بخشی از کویر لوت نیز در شمال غرب استان واقع شده است.
  3. همجواری با دریای عمان و برخورداری از ساحلی مناسب و نسبتاً طولانی و بهره‌مندی از امکانات طبیعی، اقتصادی و ارتباطی دریای آزاد.
  4. وجود جلگه‌های حاصلخیز از جمله جلگه سیستان در شمال شرق استان (در محدوده شهرستان زابل) که رود هیرمند آن را آبیاری می‌کند و نیز جلگه باهوکَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان چابهار که رود باهوکلات در آن روان است.

در کنار ویژگی‌های فوق، عارضه طبیعی دیگری به نام دریاچه هامون یا دریاچه سیستان در دشت سیستان به چشم می‌خورد که وسعت آن بین 458 تا 1400 کم‍2 متغییر است. این دریاچه در فصول کم آبی به صورت سه مرداب تقریباً جدا از هم به نام‌های هامون صابری، هامون پوزک و هامون هیرمند، در می‌آید[۵].

این مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هیرمند و خالش‌رود آب می‌گیرند[۶]. پرورش ماهی، شکار پرنده، تأمین علوفه دام‌ها از نیزارهای اطراف دریاچه و موارد دیگر از جمله امکانات قابل استفاده برای ساکنان این قسمت از استان است. جازموریان، دریاچه دیگر استان است که در غرب بلوچستان و در همسایگی استان کرمان واقع شده که رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هلیل رود از ارتفاعات استان کرمان به سوی آن جاری است. این دریاچه فصلی است و به هنگام کم آبی خشک می‌شود[۷].

آب و هوای استان سیستان و بلوچستان با توجه به نزدیکی به مدار رأس السرطان؛ خشک و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان که دارای ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دریا هستند، هوا نسبتاً سرد و میزان جذب رطوبت بیشتر است[۸]. اختلاف دمای 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخیر زیاد، بارش کم و کمبود منابع آب در مجموع استان سیستان و بلوچستان را به یکی از مناطق کم آب ایران تبدیل کرده است.

با این حال با احداث سدهای مخزنی و انحرافی مختلف مانند سد پیشین بر روی رودخانه باهوکلات، سد سیستان بر روی رود سیستان و نیز با احداث کانال‌های متعدد و نسبتاً طولانی انتقال آب مانند خط آب رسانی به شهر چابهار به طول 101 کم‍2، خط آب‌رسانی به شهر زاهدان به طول 192 کم‍2، سعی شده است که با محدودیت منابع آب در استان مقابله شود[۹]. استان سیستان و بلوچستان در سه حوزه اصلی آبریز شرق، مرکزی و خلیج فارس و دریای عمان و نیز قسمت عمده‌ای از پهنه آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خیلی بالا قرار دارد. شهر زابل در منطقه خطر پایین و شهر زاهدان در منطقه خطر بالا واقع شده‌اند[۱۰].

در منابع جغرافیایی قدیم به کرات از سیستان نام برده شده است. حدودالعالم درباره آن می‌نویسد: «ناحیتیست قصبه او را زرنگ خوانند، شهری با حصار است، و پیرامن او خندق است کی آبش هم از وی برآید، و اندر وی رودهاست، و اندر خانهاء وی آب روانست ...»[۱۱]. و در نزهت القلوب در شرح سیستان آمده است: «ولایتی است طویل و عریض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب کردند سجستان خواندند، به مرور سیستان شد. هوایش به گرمی مایلست و آبش از سیاه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسیار و میوه‌های خوب و فراوان باشد[۱۲]» و درباره ناحیه‌ای که اکنون شهرستان زابل نام دارد نیز زیر عنوان ولایات زاول چنین آورده است: «ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است» و شهر آن زاول که «شهری بزرگست و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاه‌های خوب و علفزارهای بسیار دارد». از قسمت جنوبی استان، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام مکران یاد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد می‌نویسد که «]مکران[ ناحیه‌ایست میان زمین سند و بلاد تیز، شهرها و قریه‌ها به آن بسیار است...»[۱۳].

آثار به دست آمده از سیستان (بخش شمالی استان) سابقه تمدن و شهرنشینی این منطقه را به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رساند و در بخش جنوبی (بلوچستان) نیز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این قسمت از استان که در گذشته با نام مِکا، مکیا، مکران و ... شناخته می‌شد، پس از اسکان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت[۱۴].

در دوره قاجار سیستان همراه با خراسان، ایالت خراسان و سیستان نامیده می‌شد و بلوچستان نیز همراه با کرمان، ایالت واحدی را تشکیل می‌داد[۱۵].

در 1316ش، براساس قانون تقسیمات کشوری، نواحی سیستان و بلوچستان کنونی استان مکران یا «استان ششم» خوانده شد و در تقسیمات بعدی، در محدوده استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداری کل بلوچستان متشکل از سه شهرستان ایرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسیس گردید[۱۶]. این فرمانداری کل در 1336 به استان سیستان و بلوچستان و به مرکزیت زاهدان تبدیل شد[۱۷]. جمعیت استان سیستان و بلوچستان (براساس محدوده استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود که در 1375 به 1722579 تن رسیده، یعنی به چهار برابر افزایش یافته است. احداث راه و تأسیس مراکز مختلف خدماتی، آموزشی و سایر امکانات زندگی روستایی و شهری در جذب جمعیت و جلوگیری از مهاجرت، در افزایش جمعیت استان مؤثر بوده است. استان سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، داشتن آب و هوای متنوع، برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است[۱۸]. با اتمام طرح اتصال راه آهن کرمان ـ زاهدان، این استان افزون بر راه آبی و هوایی، از طریق راه آهن با کشور پاکستان و نیز با سایر کشورهای همسایه شمالی و غربی ایران متصل خواهد شد[۱۸].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان سیستان و بلوچستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.
  2. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.
  3. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. جدول و نقشه تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.
  4. ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبیعی استان سیستان و بلوچستان).
  5. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 27 و 28.
  6. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1381، ج 1، ص 1406.
  7. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 6 و 7.
  8. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 22، 25، 32 و 34.
  9. ↑ سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11 و 45.
  10. ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 102.
  11. ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص205 و 209.
  12. ↑ محمد مراد بن عبدالرحمان. ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد. به تصحیح دکتر سیدمحمّد شاهمرادی، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.
  13. ↑ جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص 12.
  14. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 81.
  15. ↑ جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 86، 90، 91.
  16. ↑ دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور). تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسیمات کشوری).
  17. ↑ جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. ص 86 – 80.
  18. ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران. ویرایش دوم. تهران: همشهری، 1380، ص 29-27.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=استان_سیستان_و_بلوچستان&oldid=6956»