پرش به محتوا

زاهدان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''زاهدان،''' مركز استان سيستان و بلوچستان و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در جنوب شرقي ايران و در نزديكي مرز ايران با پاكستان و افغانستان. '''شهرستان زاهدان''' از شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌هاي نهبندان (در استان خرا...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
 
(۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''زاهدان،''' مركز استان سيستان و بلوچستان و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در جنوب شرقي ايران و در نزديكي مرز ايران با پاكستان و افغانستان.  
[[پرونده:زاهدان.jpg|بندانگشتی|مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.flytoday.ir/]]
زاهدان، مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و در نزدیکی مرز [[کشور ایران|ایران]] با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان].  


'''شهرستان زاهدان''' از شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌هاي نهبندان (در استان خراسان جنوبي) و زابل، از غرب با شهرستان‌ بم (در استان كرمان) و از جنوب با شهرستان‌هاي خاش و ايرانشهر همسايه است<sup>1</sup> و برابر با آخرين تقسيمات كشوري، اين شهرستان داراي 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است.<sup>2</sup>  
شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌های نهبندان (در [[استان خراسان جنوبی]]) و [[زابل]]، از غرب با شهرستان‌ بم (در [[استان کرمان]]) و از جنوب با شهرستان‌های خاش و ایرانشهر همسایه است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.


'''شهر زاهدان،''' با مختصات جغرافيايي ً00 َ52 ْ60 طول شرقي و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالي و با ارتفاع 1373 متر از سطح دريا با آب و هوايي معتدل و خشك و نيمه كوهستاني و ميانگين بارندگي سالانه 79 ميلي‌متر و ميانگين حداكثر دما 5/26 درجه و ميانگين حداقل دما 6/9 درجه سانتي‌گراد،<sup>3</sup> در فاصلة 1494 كيلومتري تهران قرار دارد.<sup>4</sup> زاهدان به همراه شهر خاش از ديگر شهرهاي استان سيستان و بلوچستان سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز اين پديده در استان شده است. كوه‌هاي كالا (1943متر)، پَدَگي (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات ديگري نيز در شمال غربي شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هيچ‌كدام منبع جريان آب سطحي مهمي به جز چند رود فصلي نيستند و از اين‌رو زاهدان يكي از شهرهاي كم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 كم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌هاي در حال انجام براي تأمين آب ساكنان شهر است.<sup>5</sup> كمبود آب براي مصارف كشاورزي و صنعتي و حتي مصرف شُرب اهالي شهر از جمله موانع توسعة اقتصادي و اجتماعي زاهدان بوده است. زاهدان به دليل موقعيت حساس خود در جغرافياي سياسي ايران داراي اهميت بسياري است. اين شهر به خط مستقيم در فاصلة حدوداً 25 كيلومتري مرز پاكستان و 50 كيلومتري از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزي ميرجاوه واقع در جنوب شرقي خود، داراي 86 كم، فاصله است.<sup>6</sup> به رغم شرايط نامطلوب اقليمي، موقعيت ارتباطي و مواصلاتي زاهدان موجب رشد شتابان اين شهر در نيم قرن اخير شده است. در نخستين سرشماري عمومي كشور، شهر زاهدان در 1335ش داراي 17495 تن جمعيت بود<sup>7</sup> كه در سرشماري 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزايش يافته و در طول قريب به پنجاه سال به بيش از سي‌ برابر رسيده است.<sup>8</sup> استان سيستان و بلوچستان به رغم داشتن سابقة‌ طولاني در مدنيت و شهرنشيني كه «زرنج»<sup>9</sup> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هايي از آن هستند،<sup>10</sup> در سده‌هاي اخير به دلايل گوناگون از جمله دور افتادگي از مركز ثقل سياسي و اقتصادي كشور و فقدان شرايط اقليمي مساعد، بستر مناسبي براي زندگي شهري نبوده است و از همين رو شهرهاي استان از جمله زاهدان در گذشته‌اي نه چندان دور، هويتي روستايي داشته‌اند. زاهدان در گذشته «دزد آب» ناميده مي‌شده<sup>11</sup> و دليل اين نامگذاري را برخي وجود چاه آبي مي‌دانند كه محل استراحت و كمينگاه دزدان به شمار مي‌رفته است و عده‌اي ديگر علت اين نامگذاري را به جريان آبي نسبت داده‌اند كه گاه در روي زمين و گاه در زير شن روان بوده و لذا اين پيدا و نهان شدن آب دليل اطلاق نام دزد آب به اين محل پنداشته شده است.<sup>12</sup> در سندي كه متن پاسخ به عريضة دوست محمدخان باركزايي حاكم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوي بوده است، از زاهدان با نام دزد آب ياد شده است؛<sup>13</sup> تا اين‌كه در 1314ش اين نام رسماً به زاهدان تغيير مي‌يابد. در هيچ يك از اسناد و كتاب‌هاي مرجع و تاريخي، در هيچ كجا واژة زاهدان ديده نمي‌شود؛ اما در كتاب ''پژوهش در نام‌ شهرهاي ايران'' از زاهدان به عنوان شهري تاريخي، در حومة زابل نام برده شده كه پس از خرابي زرنج يا زرنگ به دست تيمور لنگ، دارالحكومة سيستان مي‌شود و البته براي اثبات اين ادعا هيچ سند و مأخذ معتبري ذكر نشده است.<sup>14</sup> تأسيس گمرك خانه به دست بلژيكي‌ها در عصر قاجار<sup>15</sup> و عزيمت رضاشاه به اين شهر و پيشنهاد وي براي تغيير نام آن، در مجموع موجب گرديد كه براي نخستين بار دزدآب اهميت يابد.<sup>16</sup> دزدآب در اوايل سلطنت پهلوي تنها شهر مهم ناحية سرّحدي (سيستان) با جمعيتي معادل 5000 تن بود و راه‌آهن كلات كه در مسير جاوه داخل خاك ايران مي‌‌شد، به دزداب منتهي مي‌گرديد.<sup>17</sup> اهميت استراتژيك و ارتباطي دزدآب در بيش از هفتاد سال پيش نيز شناخته شده بود: « [دزدآب] از اين بابت اهميت تجارتي و نظامي دارد مخصوصاً اگر از وضعيت اقتصادي سيستان استفاده شود، اهميت زياد خواهد يافت».<sup>18</sup> در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطة سيستان، بلكه در تمام استان سيستان و بلوچستان به عنوان بزرگ‌ترين و مهم‌ترين شهري است: كه داراي اهميت سياسي، نظامي و اقتصادي است. تأسيس مراكز متعدد آموزش عالي و مراكز توليدي و خدماتي، احداث فرودگاه و راه‌هاي درجه يك آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدريج از انزواي تاريخي به در آورده و در آينده معبر مهمي براي اتصال و دسترسي كشورهاي آسياي مركزي و افغانستان به آب‌هاي آزاد درياي عمان خواهد بود. با تشكيل فرمانداري كل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مركزيت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسيس استان سيستان و بلوچستان، شهر زاهدان همچنان به عنوان مركز استان جديد، مركز ثقل سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ارتباطي محدودة وسيعي از جنوب شرقي كشور گرديد.<sup>19</sup>
شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلی‌متر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتی‌گراد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.</ref>، در فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد<ref name=":0">سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>. زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوه‌های کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچ‌کدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از این‌رو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌های در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص34- 32.</ref>. کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی [[کشور ایران|ایران]] دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است<ref name=":0" />.


به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 108.</ref> که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی‌ برابر رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور براساس محدوده سال 1380'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.</ref>. [[استان سیستان و بلوچستان]] به رغم داشتن سابقه‌ طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.</ref><ref>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.</ref> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هایی از آن هستند<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص 84-85.</ref>، در سده‌های اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشته‌ای نه چندان دور، هویتی روستایی داشته‌اند.


'''مآخذ:'''  
زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده می‌شده<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 215.</ref> و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی می‌دانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار می‌رفته است و عده‌ای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت داده‌اند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.</ref>. در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص370.</ref>؛ تا این‌که در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر می‌یابد. در هیچ یک از اسناد و کتاب‌های مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمی‌شود؛ اما در کتاب پژوهش در نام‌ شهرهای [[کشور ایران|ایران]] از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان می‌شود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''سیستان‌نامه'''''. ج1، تهران: مرغ‌آمین، 1369، ص668.</ref>.


1.    دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1383.
تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکی‌ها در عصر [[قاجاریه|قاجار]]<ref>حقیقت، عبدالرّفیع. '''''فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران'''''. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.</ref> و عزیمت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد<ref>زندمقدم، محمود. '''''حکایت بلوچ'''''. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.</ref>. دزدآب در اوایل [[سلسله پهلوی|سلطنت پهلوی]] تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راه‌آهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک [[کشور ایران|ایران]] می‌‌شد، به دزداب منتهی می‌گردید<ref name=":1">کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.</ref>. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود:<blockquote>«[دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»<ref name=":1" />.</blockquote>در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام [[استان سیستان و بلوچستان]] به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راه‌های درجه یک آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] به آب‌های آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس [[استان سیستان و بلوچستان]]، شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی)'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، ص7.</ref><ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص96.</ref>.


2.    دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
== نیز نگاه کنید به ==


3.    جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 3، ''دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 635.
* [[استان سیستان و بلوچستان]]
* [[زابل]]
* [[قاجاریه]]


4.    سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جاده‌هاي ايران''''' (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.
== مآخذ ==
<references />


5.    سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1383، ص34- 32.
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
6.    '''''اطلس جاده‌هاي كشور'''''. همان‌جا.
 
7.    نورالهي، طه. '''''توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 108.
 
8.    مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور براساس محدودة سال 1380'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 131 و 132.
 
9.    لسترنج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي'''''. ترجمة محمود عرفان، چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 359-362.
 
Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.
 
10.  سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 84-85.
 
11.  چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 215.
 
12.  افشار سيستاني، ايرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهاي ايران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.
 
13.  همان. ص370.
 
14.  افشارسيستاني، ايرج. '''''سيستان‌نامه'''''. ج1، تهران: مرغ‌آمين، 1369، ص668.
 
15.  حقيقت، عبدالرّفيع. '''''فرهنگ تاريخي و جغرافيايي شهرستان‌هاي ايران'''''. چ1، تهران: كومش، 1376، ص255.
 
16.  زندمقدم، محمود. '''''حكايت بلوچ'''''. كتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.
 
17.  كيهان، مسعود. '''''جغرافياي مفصل ايران'''''. ج2، سياسي، تهران: چاپخانة مجلس، 1311، ص260.
 
18.  همانجا.
 
19.  دفتر تقسيمات كشوري. '''''نگاهي به سير تقسيمات كشوري در ايران (جزوه تبليغي)'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383، ص7؛ اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص96.


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۶

مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی ازhttps://www.flytoday.ir/

زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی ایران و در نزدیکی مرز ایران با پاکستان و افغانستان.

شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌های نهبندان (در استان خراسان جنوبی) و زابل، از غرب با شهرستان‌ بم (در استان کرمان) و از جنوب با شهرستان‌های خاش و ایرانشهر همسایه است[۱] و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است[۲].

شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلی‌متر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتی‌گراد[۳]، در فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد[۴]. زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان سیستان و بلوچستان سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوه‌های کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچ‌کدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از این‌رو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌های در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است[۵]. کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی ایران دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است[۴].

به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود[۶] که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی‌ برابر رسیده است[۷]. استان سیستان و بلوچستان به رغم داشتن سابقه‌ طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»[۸][۹] و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هایی از آن هستند[۱۰]، در سده‌های اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشته‌ای نه چندان دور، هویتی روستایی داشته‌اند.

زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده می‌شده[۱۱] و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی می‌دانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار می‌رفته است و عده‌ای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت داده‌اند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است[۱۲]. در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است[۱۳]؛ تا این‌که در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر می‌یابد. در هیچ یک از اسناد و کتاب‌های مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمی‌شود؛ اما در کتاب پژوهش در نام‌ شهرهای ایران از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان می‌شود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است[۱۴].

تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکی‌ها در عصر قاجار[۱۵] و عزیمت رضاشاه به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد[۱۶]. دزدآب در اوایل سلطنت پهلوی تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راه‌آهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک ایران می‌‌شد، به دزداب منتهی می‌گردید[۱۷]. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود:

«[دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»[۱۷].

در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام استان سیستان و بلوچستان به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راه‌های درجه یک آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به آب‌های آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس استان سیستان و بلوچستان، شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید[۱۸][۱۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
  2. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
  3. ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
  5. ↑ سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص34- 32.
  6. ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 108.
  7. ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور براساس محدوده سال 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.
  8. ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.
  9. ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.
  10. ↑ سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص 84-85.
  11. ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 215.
  12. ↑ افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام‌ شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.
  13. ↑ افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام‌ شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص370.
  14. ↑ افشارسیستانی، ایرج. سیستان‌نامه. ج1، تهران: مرغ‌آمین، 1369، ص668.
  15. ↑ حقیقت، عبدالرّفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.
  16. ↑ زندمقدم، محمود. حکایت بلوچ. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.
  17. ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.
  18. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی). تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، ص7.
  19. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص96.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=زاهدان&oldid=7918»