بارکزایی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''[[بارکزایی|بارَکْزایی]]،''' یا بارَکْزِهی، طایفهای بزرگ از گروه قومی دُرانیها یا ابدالیهای پَشْتُونِ پراکنده در افغانستان و در بخش جنوب شرقی [[ایران]]. | '''[[بارکزایی|بارَکْزایی]]،''' یا بارَکْزِهی، طایفهای بزرگ از گروه قومی دُرانیها یا ابدالیهای پَشْتُونِ پراکنده در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و در بخش جنوب شرقی [[ایران]]. | ||
نام بارکزایی از دو بخش بارک، نام نیای بزرگ طایفه و زای یا زه، به معنای زاد و رود و فرزندان ترکیب یافته است<ref>khan, M.H., '''''Afghanistan and and it's in Ihabitants'''''. Tran. By H. Priestley, Lahore; 1981, 57 | نام بارکزایی از دو بخش بارک، نام نیای بزرگ طایفه و زای یا زه، به معنای زاد و رود و فرزندان ترکیب یافته است<ref>khan, M.H., '''''Afghanistan and and it's in Ihabitants'''''. Tran. By H. Priestley, Lahore; 1981, 57</ref><ref> '''''Encyclopedia Iranica''''', vol.111, p.742</ref>. بارک در سده 8ق/14م و احتمالاً همزمان امیرتیمور لنگ میزیسته است<ref>Elphinstone, M., '''''An Account of the Kingdom of Kabul''''', London: 1979; 11/96; Dupree, L. '''''Afghanistan''''', Princeton: 1973</ref>. بارکزاییهای ایران که در [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] زندگی میکنند، در اوایل سده 13ق/19م به این مناطق آمدهاند و در میانه این سده در [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان]] استقرار کامل یافته بودند<ref>Iranica, 111/618.</ref>. نسب این گروه را به امیرشاهوخان نامی میرسانند که پس از اختلافهای طایفگی میان بارکزائیهای مقیم [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، نوادگان او با خانوادهها و وابستگانشان به سیستان آمدند و بعدها یکی از آنها به نام میرباران خان با مردم طایفهاش به بلوچستان کوچیدند و به «بارانزایی» یا «بارانزهی» معروف شدند<ref> افشارسیستانی، ایرج. '''''مقدمهای بر شناخت ایلها'''''. چادرنشینان و وطوایف عشایری ایران. تهران: 1366، جلد 2، ص. 933. </ref><ref>افشارسیستانی، ایرج، '''''عشایر و طوایف سیستان و بلوچستان'''''. تهران: 1370، ص. 373-381.</ref>. | ||
بارکزاییها در سراسر [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان ایران]] و در نواحی سراوان، [[ایرانشهر]]، سرباز و [[زاهدان]] پراکندهاند. شمار تخمینیجمعیت آنها را به اختلاف زیاد دادهاند. بنابر سرشماری 1377ش، 55 خانوار از طایفه بارانزهی سراوان، 11 خانوار از بارانزهی چابهار و 25 خانوار از طایفه بارکزهی [[ایرانشهر]] ساکن در [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] کوچ میکردند<ref name=":0">بلوکباشی، علی. «بارکزایی»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، جلد 11، ص. 101. </ref><ref>مرکز آمار ایران، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366)، '''''نتایج تفصیلی (استان سیستان و بلوچستان)'''''، تهران: مرکز آمار، 1369، ص. 54، 58.</ref>. | |||
در تقسیمبندی سازمان ایلی بازگزاهی و بارانزهی از 6 تا 12 تیره منسوب به این طایفهها نام بردهاند که به سبب در آمیختگی ردهبندی تیرهها با قشرهای اجتماعی جامعه [[بلوچ]]<sup>*</sup>، مانند «ارباب» و «دُرزاده» و یا به شمار آوردن برخی خانوادههای بارکزایی با نام خانوادگی، این تقسیمبندی نادرست مینماید<ref name=":0" /><ref>جهانبانی، امانالله'''''. سرگذشت بلوچستان و مرزهای ان'''''. تهران: 1338، 25،47، ضمیمه.</ref>. | |||
در | امروزه بارکزاییها با [[بلوچ|بلوچ]]<nowiki/>های منطقه در Hمیخته و هویت قومی خود را از دست داده و فرهنگ [[بلوچی]] یافتهاند و به زبان [[بلوچی]] سخن میگویند. بارکزاییها خود را در سنجش با قومهای بیرون از [[بلوچ|جامعه بلوچ]]، عنصری از جامعه بلوچ میدانند، اما در میان [[بلوچ|بلوچها]]، خود را طایفهای غیر [[بلوچ]] به شمار میآورند<ref>'''''Encyclopedia Iranica''''', vol.111, pp599,618 . </ref>. بارکزاییها در تاریخ حیات سیاسی خود با ایجاد رشتههای پیوند سببی با سرکردگان [[ایلات و عشایر|ایلات و طایفههای]] مُکران به تدریج بر قدرت خود در منطقه افزودند و یکی از دودمانهای حکومتگرا را در [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] پدید آوردند. بهرامخان بارانزایی یکی از امیران قدرتمند بارکزاییها در [[بلوچ|بلوچستان]] بود. پس از مرگ او در 1299 یا 1300ش، امیر دوست محمدخان، عموزادهاش جانشین او شد و [[استان سیستان و بلوچستان|حکومت بلوچستان]] را در دست گرفت<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''مقدمهای بر شناخت طوایف سرگلزایی و بارکزایی'''''. تهران: 1366، ص. 103-.105 </ref>. | ||
در دوره دوستمحمدخان، بارکزاییها بر بخش بزرگی از جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و مناطقی در بلوچستان هند (بلوچستان کنونی [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان]) سلطه و نفوذ داشتند. او در دوران حکومتش از درآمد خالصه برای توسعه عمران و آبادی [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] هزینه کرد و 200 غلام تفنگدار برای خود فراهم اورد. در ایجاد اتحاد میان گروههای مختلف [[بلوچ]] بسیار کوشید، لیکن در این کار توفیق نیافت. [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] که بارکزاییها را خطری جدی در [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] میانگاشت، لشکری برای سرکوب دوست محمدخان به [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] فرستاد. لشکریان شاه پس از یک درگیری او در را در مرکز اقامتش، قلعه بمپور دستگیر کردند و به [[استان تهران|تهران]] آوردند و اعدامش کردند<ref> 74 .'''''Encyclopedia Iranica''''', vol.114, p.</ref><ref>افشار، سیستانی، ایرج. '''''مقدمهای بر شناخت طوایف...''''' ، ص.105-108.</ref><ref>افشار، سیستانی، ایرج. '''''مقدمهای بر شناخت ایلها و...،''''' جلد 2، ص. 938-939. </ref>. | |||
پس از مرکز دوست محمدخان، خانوادهاش همراه گروهی از بارکزاییها به بلوچستان [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان]، در قلمرو انگلیسیها پناهنده شدند و با رفتن انگلیسیها از منطقه به [[کشور ایران|ایران]] بازگشتند و زمینهای خالصه را که قبلاً در آنها زراعت میکردند، دوباره پس گرفتند<ref>'''''Encyclopedia Iranica,''''' vol.111, pp 620. </ref><ref>تلخیص از بلوکباشی، علی، «بارکزایی»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، 1381، جلد 11، ص. 99-102. </ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
[[ | * [[استان سیستان و بلوچستان]] | ||
* [[ایرانشهر]] | |||
* [[ایل]] | |||
* [[ایلات و عشایر]] | |||
* [[بلوچ]] | |||
* [[بلوچی]] | |||
== | == مآخذ == | ||
<references /> | <references /> | ||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
علی بلوکباشی | علی بلوکباشی | ||
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]] | |||
[[رده:مردم شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۲۲
بارَکْزایی، یا بارَکْزِهی، طایفهای بزرگ از گروه قومی دُرانیها یا ابدالیهای پَشْتُونِ پراکنده در افغانستان و در بخش جنوب شرقی ایران.
نام بارکزایی از دو بخش بارک، نام نیای بزرگ طایفه و زای یا زه، به معنای زاد و رود و فرزندان ترکیب یافته است[۱][۲]. بارک در سده 8ق/14م و احتمالاً همزمان امیرتیمور لنگ میزیسته است[۳]. بارکزاییهای ایران که در سیستان و بلوچستان زندگی میکنند، در اوایل سده 13ق/19م به این مناطق آمدهاند و در میانه این سده در سیستان استقرار کامل یافته بودند[۴]. نسب این گروه را به امیرشاهوخان نامی میرسانند که پس از اختلافهای طایفگی میان بارکزائیهای مقیم افغانستان، نوادگان او با خانوادهها و وابستگانشان به سیستان آمدند و بعدها یکی از آنها به نام میرباران خان با مردم طایفهاش به بلوچستان کوچیدند و به «بارانزایی» یا «بارانزهی» معروف شدند[۵][۶].
بارکزاییها در سراسر بلوچستان ایران و در نواحی سراوان، ایرانشهر، سرباز و زاهدان پراکندهاند. شمار تخمینیجمعیت آنها را به اختلاف زیاد دادهاند. بنابر سرشماری 1377ش، 55 خانوار از طایفه بارانزهی سراوان، 11 خانوار از بارانزهی چابهار و 25 خانوار از طایفه بارکزهی ایرانشهر ساکن در بلوچستان کوچ میکردند[۷][۸].
در تقسیمبندی سازمان ایلی بازگزاهی و بارانزهی از 6 تا 12 تیره منسوب به این طایفهها نام بردهاند که به سبب در آمیختگی ردهبندی تیرهها با قشرهای اجتماعی جامعه بلوچ*، مانند «ارباب» و «دُرزاده» و یا به شمار آوردن برخی خانوادههای بارکزایی با نام خانوادگی، این تقسیمبندی نادرست مینماید[۷][۹].
امروزه بارکزاییها با بلوچهای منطقه در Hمیخته و هویت قومی خود را از دست داده و فرهنگ بلوچی یافتهاند و به زبان بلوچی سخن میگویند. بارکزاییها خود را در سنجش با قومهای بیرون از جامعه بلوچ، عنصری از جامعه بلوچ میدانند، اما در میان بلوچها، خود را طایفهای غیر بلوچ به شمار میآورند[۱۰]. بارکزاییها در تاریخ حیات سیاسی خود با ایجاد رشتههای پیوند سببی با سرکردگان ایلات و طایفههای مُکران به تدریج بر قدرت خود در منطقه افزودند و یکی از دودمانهای حکومتگرا را در بلوچستان پدید آوردند. بهرامخان بارانزایی یکی از امیران قدرتمند بارکزاییها در بلوچستان بود. پس از مرگ او در 1299 یا 1300ش، امیر دوست محمدخان، عموزادهاش جانشین او شد و حکومت بلوچستان را در دست گرفت[۱۱].
در دوره دوستمحمدخان، بارکزاییها بر بخش بزرگی از جنوب شرقی ایران و مناطقی در بلوچستان هند (بلوچستان کنونی پاکستان) سلطه و نفوذ داشتند. او در دوران حکومتش از درآمد خالصه برای توسعه عمران و آبادی بلوچستان هزینه کرد و 200 غلام تفنگدار برای خود فراهم اورد. در ایجاد اتحاد میان گروههای مختلف بلوچ بسیار کوشید، لیکن در این کار توفیق نیافت. رضاشاه که بارکزاییها را خطری جدی در بلوچستان میانگاشت، لشکری برای سرکوب دوست محمدخان به بلوچستان فرستاد. لشکریان شاه پس از یک درگیری او در را در مرکز اقامتش، قلعه بمپور دستگیر کردند و به تهران آوردند و اعدامش کردند[۱۲][۱۳][۱۴].
پس از مرکز دوست محمدخان، خانوادهاش همراه گروهی از بارکزاییها به بلوچستان پاکستان، در قلمرو انگلیسیها پناهنده شدند و با رفتن انگلیسیها از منطقه به ایران بازگشتند و زمینهای خالصه را که قبلاً در آنها زراعت میکردند، دوباره پس گرفتند[۱۵][۱۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ khan, M.H., Afghanistan and and it's in Ihabitants. Tran. By H. Priestley, Lahore; 1981, 57
- ↑ Encyclopedia Iranica, vol.111, p.742
- ↑ Elphinstone, M., An Account of the Kingdom of Kabul, London: 1979; 11/96; Dupree, L. Afghanistan, Princeton: 1973
- ↑ Iranica, 111/618.
- ↑ افشارسیستانی، ایرج. مقدمهای بر شناخت ایلها. چادرنشینان و وطوایف عشایری ایران. تهران: 1366، جلد 2، ص. 933.
- ↑ افشارسیستانی، ایرج، عشایر و طوایف سیستان و بلوچستان. تهران: 1370، ص. 373-381.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ بلوکباشی، علی. «بارکزایی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، جلد 11، ص. 101.
- ↑ مرکز آمار ایران، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366)، نتایج تفصیلی (استان سیستان و بلوچستان)، تهران: مرکز آمار، 1369، ص. 54، 58.
- ↑ جهانبانی، امانالله. سرگذشت بلوچستان و مرزهای ان. تهران: 1338، 25،47، ضمیمه.
- ↑ Encyclopedia Iranica, vol.111, pp599,618 .
- ↑ افشارسیستانی، ایرج. مقدمهای بر شناخت طوایف سرگلزایی و بارکزایی. تهران: 1366، ص. 103-.105
- ↑ 74 .Encyclopedia Iranica, vol.114, p.
- ↑ افشار، سیستانی، ایرج. مقدمهای بر شناخت طوایف... ، ص.105-108.
- ↑ افشار، سیستانی، ایرج. مقدمهای بر شناخت ایلها و...، جلد 2، ص. 938-939.
- ↑ Encyclopedia Iranica, vol.111, pp 620.
- ↑ تلخیص از بلوکباشی، علی، «بارکزایی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، جلد 11، ص. 99-102.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی