نوروز خرداد: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۵۵

نخستین پیشامد مهم این روز، تولد زرتشت پیغمبر آریایی است که به اعتقاد پیروان آن دیانت، مبدأ نیکی‌هاست هر چند که زمان ظهور وی را محققان در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد (بین یکهزار و صد و پنجاه تا یکهزار و یکصدسال پ.م) می‌شمارند، مسلماً به سهولت نمی‌توان درباره آن سخن گفت ولی بنا بر اعتقاد ایرانیان روزی مقدّس است آخرین روز، روز جشن بزرگ نوروز است که (نوروز خردادی) یا (نوروز بزرگ) و نوروز خاصّه خوانده می‌شود و زرتشتیان با برگذاری جشن میلاد پیامبرشان در این روز، به جشن‌های نوروزی پایانی زیبا می‌بخشند. در این باره، که از چه زمانی (نوروز خردادی) برگذار می‌شود، چیزی نمی‌دانیم. شاید پس از اسلام این جشن ارزش و بهایی ویژه یافته است. در متن پهلوی (ماه فروردین، روز خرداد) اورمزد در پاسخ زرتشت، که می‌پرسد چرا مردمان خرداد روز فروردین ماه را از دیگر روزها گرامی‌تر می‌دارند، می‌فرماید: زیرا به خرداد روز فروردین به جهانیان جان دادم و در این روز ایران و انیران پدید آمدند.کیومرث و هوشنگ اندر جهان به پیدایی آمدند و در همین روز کیومرث (ارزور) را بکشت و هوشنگ اهرمن دروغ را برای مدت سی سال اسب سواری خود کرد روز ششم فروردین بود که مهر و مهربانی از زمین فراز رستند و جم به جهان جوانی بی‌پایان بخشید و برای مردگان استودان‌ها[1] ساخت.

در این روز فریدون جهان را تقسیم کرد. روم به سلم داد و ترکستان به تور و ایرانشهر به ایرج. روز ششم فروردین چند مظهر نامردی به دست مردمان کشته می‌شوند. از آن جمله اژیدهاک به دست سام نریمان و افراسیاب تورانی به دست کیخسرو سیاوشان. و در این روز کیخسرو با شکوه تمام به گرزمان (بهشت) شد. و در این روز منوچهر و آرش شیوا تیربخشی از ایران زمین را که به تصرف افراسیاب درآمده بود از او بازستدند و بر پایه دلاوری افسانه‌ای آرش یکی از زیباترین افسانه‌های ملی ایران باستان پرداخته شد. دیگر از وجوه تقدیس این روز، آنکه در خرداد روز ماه فروردین زرتشت معراج کرد و به هم پرسگی اورمزد رسید. در این روز زرتشت فرمان پیامبری گرفت و در این روز پشتیبان بزرگ او، گشتاسب، آئین او را پذیرفت^[۱]. به دلایل مزبور روز ششم فروردین، برای ایرانیان باستان از ارزش ویژه‌ای برخوردار است و بیهوده نیست که این روز را پس از جشن‌های پنجه نخست فروردین، نوروز بزرگ خوانند.

با توجه به اینکه ابوریحان بیرونی خود از روز ششم فروردین به نام نوروز بزرگ یاد می‌کند، این گزارش او جالب توجّه است که می‌نویسد: این اعیاد را شش بخش نمودند. پنج روز نخست را به پادشاهان اختصاص دادند و پنجه دوم را به اشراف و پنجه سوم را به خدمه و کارکنان پادشاهان و چهارم را برای ندیمان و درباریان و پنجه پنجم را برای توده مردم و پنجه ششمین را برای برزگران^[۱]. آیا روز اول پنجه دوم (خرداد روز)، که روز اول عید اشراف است، خودبخود آن چنان ارجمند بوده که بی درنظرگرفتن ارج شاهان و اشراف نوروز بزرگ خوانده شده است؟ خرداد روز به نام یک روز ویژه، ارج و بهای جاافتاده‌ای داشته است و چون این بخش‌بندی همانندی زیادی به بخش‌بندی (طبقاتی) ساسانیان دارد، به آسانی می‌توان کهنگی اعتبار خرداد روز و نوروز خردادی یا نوروز بزرگ را دستکم تا زمان اشکانیان عقب کشید! ابوریحان در دنباله گزارش خود بر خلاف آن چه که پیشتر آمد با روایت دیگری که از اوست اندک تفاوتی می‌یابد بدین گونه که به جای تقسیم ماه به شش بخش، فقط شش روز نخست ماه فروردین را در میان اصحاب یادشده بخش می‌کند:

آئین ساسانیان در این ایام چنین بودکه پادشاه به روز نوروز بارعام را شروع می‌کرد و به مردم اعلام می‌نمود که جلوس کرده است، تا به ایشان نیکی‌کند و روز دوّم را برای دهقانان که قدری مقامشان بالاتر از توده بود، جلوس می‌کرد و خانواده‌ها نیز در این قسمت داخل بودند و روز سوم را برای سپاهیان و بزرگان موبدان جلوس می‌کرد و روز چهارم را برای اهل بیت و نزدیکان و خاصان خود و در روز پنجم برای خانواده و خدم خود و چون روز ششم می‌شد، از قضای حقوق مردمان فارغ و آسوده شده بود و برای خود نوروز می‌گرفت و جز اهل انس و اشخاصی که سزاوار خلوت‌اند،کسی دیگر را نمی‌پذیرفت و در این روز آنچه را که در روزهای گذشته برای شاه هدیه آورده بودند، امر به احضار می‌کرد و آنچه می‌خواست تفریق می‌کرد و می‌بخشید و هر چه که قابل ضبط در خزانه و تودیع بود نگه می‌داشت^[۱]. باری که در پنج روز نخست سال، حق‌های حشم و لشکر را می‌گزاردند و حاجت آنان را روا می‌کردند و چون نوروز بزرگ فرا می‌رسید زندانیان را آزاد و مجرمان را عفو می‌نمودند و از آن پس به عیش و نوش می‌پرداختند این تقسیم‌بندی به قول جاحظ^[۲] در زمان جمشید و به قول ابوریحان بعد از جمشید و ظاهراً در زمان ساسانیان حادث شده است.

نیز نگاه کنید به

پاورقی

[1]. استودان یا استخواندان جای بلندی برنوک کوههاست که جسد مردگان را در گذشته در آنجاها قرار می‌دادند تا طعمه لاشخوران شوند.

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ رجبی، دکتر پرویز، جشن‌های ایرانی، انتشارات فرزین، تهران، ۱۳۷۵، ص25.
↑ جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ مصر، بی‌تا، ص234.

منبع اصلی

شعبانی، رضا (1379). آداب و رسوم نوروز. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

رضا شعبانی

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ رجبی، دکتر پرویز، جشن‌های ایرانی، انتشارات فرزین، تهران، ۱۳۷۵، ص25.

[2] جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ مصر، بی‌تا، ص234.

[۱]

[۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-نخستین پیشامد مهم این روز، تولد [[زرتشت]] پیغمبر [[آریاییان|آریایی]] است که به اعتقاد پیروان آن دیانت، مبدأ نیکی‌هاست هر چند که زمان ظهور وی را محققان در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد (بین یکهزار و صد و پنجاه تا یکهزار و یکصدسال پ.م) می‌شمارند، مسلماً به سهولت نمی‌توان درباره آن سخن گفت ولی بنا بر اعتقاد ایرانیان روزی مقدّس است آخرین روز، روز جشن بزرگ نوروز است که (نوروز خردادی) یا (نوروز بزرگ) و نوروز خاصّه خوانده می‌شود و زرتشتیان با برگذاری جشن میلاد پیامبرشان در این روز، به جشن‌های نوروزی پایانی زیبا می‌بخشند. در این باره، که از چه زمانی (نوروز خردادی) برگذار می‌شود، چیزی نمی‌دانیم. شاید پس از اسلام این جشن ارزش و بهایی ویژه یافته است. در متن پهلوی (ماه فروردین، روز خرداد) اورمزد در پاسخ [[زرتشت]]، که می‌پرسد چرا مردمان خرداد روز فروردین ماه را از دیگر روزها گرامی‌تر می‌دارند، می‌فرماید: زیرا به خرداد روز فروردین به جهانیان جان دادم و در این روز ایران و انیران پدید آمدند.کیومرث و هوشنگ اندر جهان به پیدایی آمدند و در همین روز کیومرث (ارزور) را بکشت و هوشنگ اهرمن دروغ را برای مدت سی سال اسب سواری خود کرد روز ششم فروردین بود که مهر و مهربانی از زمین فراز رستند و جم به جهان جوانی بی‌پایان بخشید و برای مردگان استودان‌ها<ref>استودان یا استخواندان جای بلندی برنوک کوههاست که جسد مردگان را در گذشته در آنجاها قرار می‌دادند تا طعمه لاشخوران شوند.</ref> ساخت.
+[[پرونده:نوروز در ایران باستان.jpg|بندانگشتی|نوروز بزرگ ، قابل بازیابی از https://www.mizanonline.ir/fa/news/602890/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85]]
+نخستین پیشامد مهم این روز، تولد [[زرتشت]] پیغمبر [[آریاییان|آریایی]] است که به اعتقاد پیروان آن دیانت، مبدأ نیکی‌هاست هر چند که زمان ظهور وی را محققان در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد (بین یکهزار و صد و پنجاه تا یکهزار و یکصدسال پ.م) می‌شمارند، مسلماً به سهولت نمی‌توان درباره آن سخن گفت ولی بنا بر اعتقاد ایرانیان روزی مقدّس است آخرین روز، روز جشن بزرگ [[نوروز جشن طبیعت|نوروز]] است که (نوروز خردادی) یا (نوروز بزرگ) و نوروز خاصّه خوانده می‌شود و زرتشتیان با برگذاری جشن میلاد پیامبرشان در این روز، به جشن‌های نوروزی پایانی زیبا می‌بخشند. در این باره، که از چه زمانی (نوروز خردادی) برگذار می‌شود، چیزی نمی‌دانیم. شاید پس از [[اسلام]] این جشن ارزش و بهایی ویژه یافته است. در متن پهلوی (ماه فروردین، روز خرداد) اورمزد در پاسخ [[زرتشت]]، که می‌پرسد چرا مردمان خرداد روز فروردین ماه را از دیگر روزها گرامی‌تر می‌دارند، می‌فرماید: زیرا به خرداد روز فروردین به جهانیان جان دادم و در این روز ایران و انیران پدید آمدند.کیومرث و هوشنگ اندر جهان به پیدایی آمدند و در همین روز کیومرث (ارزور) را بکشت و هوشنگ اهرمن دروغ را برای مدت سی سال اسب سواری خود کرد روز ششم فروردین بود که مهر و مهربانی از زمین فراز رستند و جم به جهان جوانی بی‌پایان بخشید و برای مردگان استودان‌ها[1] ساخت.
-در این روز فریدون جهان را تقسیم کرد. روم به سلم داد و ترکستان به تور و ایرانشهر به ایرج. روز ششم فروردین چند مظهر نامردی به دست مردمان کشته می‌شوند. از آن جمله اژیدهاک به دست سام نریمان و ۱- استودان یا استخواندان جای بلندی برنوک کوههاست که جسد مردگان را در گذشته در آنجاها قرار می‌دادند تا طعمه لاشخوران شوند.افراسیاب تورانی به دست کیخسرو سیاوشان. و در این روز کیخسرو با شکوه تمام به گرزمان (بهشت) شد. و در این روز منوچهر و آرش شیوا تیربخشی از ایران زمین را که به تصرف افراسیاب درآمده بود از او بازستدند و بر پایه دلاوری افسانه‌ای آرش یکی از زیباترین افسانه‌های ملی ایران باستان پرداخته شد. دیگر از وجوه تقدیس این روز، آنکه در خرداد روز ماه فروردین زرتشت معراج کرد و به هم پرسگی اورمزد رسید. در این روز زرتشت فرمان پیامبری گرفت و در این روز پشتیبان بزرگ او، گشتاسب، آئین او را پذیرفت.<ref>جشنهای ایرانی، یادشده، ص ۲۵.</ref> به دلایل مزبور روز ششم فروردین، برای ایرانیان باستان از ارزش ویژه‌ای برخوردار است و بیهوده نیست که این روز را پس از جشن‌های پنجه نخست فروردین، نوروز بزرگ خوانند.
+در این روز فریدون جهان را تقسیم کرد. روم به سلم داد و ترکستان به تور و ایرانشهر به ایرج. روز ششم فروردین چند مظهر نامردی به دست مردمان کشته می‌شوند. از آن جمله اژیدهاک به دست سام نریمان و افراسیاب تورانی به دست کیخسرو سیاوشان. و در این روز کیخسرو با شکوه تمام به گرزمان (بهشت) شد. و در این روز منوچهر و آرش شیوا تیربخشی از ایران زمین را که به تصرف افراسیاب درآمده بود از او بازستدند و بر پایه دلاوری افسانه‌ای آرش یکی از زیباترین افسانه‌های ملی [[ایران باستان]] پرداخته شد. دیگر از وجوه تقدیس این روز، آنکه در خرداد روز ماه فروردین زرتشت معراج کرد و به هم پرسگی اورمزد رسید. در این روز زرتشت فرمان پیامبری گرفت و در این روز پشتیبان بزرگ او، گشتاسب، آئین او را پذیرفت<ref name=":0">رجبی، دکتر پرویز، '''''جشن‌های ایرانی'''''، انتشارات فرزین، تهران، ۱۳۷۵، ص25.</ref>. به دلایل مزبور روز ششم فروردین، برای ایرانیان باستان از ارزش ویژه‌ای برخوردار است و بیهوده نیست که این روز را پس از جشن‌های پنجه نخست فروردین، نوروز بزرگ خوانند.
-با توجه به اینکه ابوریحان بیرونی خود از روز ششم فروردین به نام نوروز بزرگ یاد می‌کند، این گزارش او جالب توجّه است که می‌نویسد: این اعیاد را شش بخش نمودند. پنج روز نخست را به پادشاهان اختصاص دادند و پنجه دوم را به اشراف و پنجه سوم را به خدمه و کارکنان پادشاهان و چهارم را برای ندیمان و درباریان و پنجه پنجم را برای توده مردم و پنجه ششمین را برای برزگران<ref>جشنهای ایرانی، یادشده، همان جا.</ref>. آیا روز اول پنجه دوم (خرداد روز)، که روز اول عید اشراف است، خودبخود آن چنان ارجمند بوده که بی درنظرگرفتن ارج شاهان و اشراف نوروز بزرگ خوانده شده است؟ خرداد روز به نام یک روز ویژه، ارج و بهای جاافتاده‌ای داشته است و چون این بخش‌بندی همانندی زیادی به بخش‌بندی (طبقاتی) ساسانیان دارد، به آسان می‌توان کهنگی اعتبار خرداد روز و نوروز خردادی یا نوروز بزرگ را دستکم تا زمان اشکانیان عقب کشید! ابوریحان در دنباله گزارش خود -بر خلاف آن چه که پیشتر آمد - با روایت دیگری که از اوست اندک تفاوتی می‌یابد بدین گونه که به جای تقسیم ماه به شش بخش، فقط شش روز نخست ماه فروردین را در میان اصحاب یادشده بخش می‌کند:
+با توجه به اینکه [[ابوریحان بیرونی]] خود از روز ششم فروردین به نام نوروز بزرگ یاد می‌کند، این گزارش او جالب توجّه است که می‌نویسد: این اعیاد را شش بخش نمودند. پنج روز نخست را به پادشاهان اختصاص دادند و پنجه دوم را به اشراف و پنجه سوم را به خدمه و کارکنان پادشاهان و چهارم را برای ندیمان و درباریان و پنجه پنجم را برای توده مردم و پنجه ششمین را برای برزگران<ref name=":0" />. آیا روز اول پنجه دوم (خرداد روز)، که روز اول عید اشراف است، خودبخود آن چنان ارجمند بوده که بی درنظرگرفتن ارج شاهان و اشراف نوروز بزرگ خوانده شده است؟ خرداد روز به نام یک روز ویژه، ارج و بهای جاافتاده‌ای داشته است و چون این بخش‌بندی همانندی زیادی به بخش‌بندی (طبقاتی) [[ساسانیان]] دارد، به آسانی می‌توان کهنگی اعتبار خرداد روز و نوروز خردادی یا نوروز بزرگ را دستکم تا زمان اشکانیان عقب کشید! ابوریحان در دنباله گزارش خود بر خلاف آن چه که پیشتر آمد با روایت دیگری که از اوست اندک تفاوتی می‌یابد بدین گونه که به جای تقسیم ماه به شش بخش، فقط شش روز نخست ماه فروردین را در میان اصحاب یادشده بخش می‌کند:
-آئین ساسانیان در این ایام چنین بودکه پادشاه به روز نوروز بارعام را شروع می‌کرد و به مردم اعلام می‌نمود که جلوس کرده است، تا به ایشان نیکی‌کند و روز دوّم را برای دهقانان که قدری مقامشان بالاتر از توده بود، جلوس می‌کرد و خانواده‌ها نیز در این قسمت داخل بودند و روز سوم را برای سپاهیان و بزرگان موبدان جلوس می‌کرد و روز چهارم را برای اهل بیت و نزدیکان و خاصان خود و در روز پنجم برای خانواده و خدم خود و چون روز ششم می‌شد، از قضای حقوق مردمان فارغ و آسوده شده بود و برای خود نوروز می‌گرفت و جز اهل انس و اشخاصی که سزاوار خلوت‌اند،کسی دیگر را نمی‌پذیرفت و در این روز آنچه را که در روزهای گذشته برای شاه هدیه آورده بودند، امر به احضار می‌کرد و آنچه می‌خواست تفریق می‌کرد و می‌بخشید و هر چه که قابل ضبط در خزانه و تودیع بود نگه می‌داشت. <ref>همان کتاب، همان جا.</ref>باری که در پنج روز نخست سال، حق‌های حشم و لشکر را می‌گزاردند و حاجت آنان را روا می‌کردند و چون نوروز بزرگ فرا می‌رسید زندانیان را آزاد و مجرمان را عفو می‌نمودند و از آن پس به عیش و نوش می‌پرداختند این تقسیم‌بندی به قول جاحظ<ref>المحاسن والاضداد، یاد شده، ص ۲۳</ref> در زمان جمشید و به قول ابوریحان بعد از جمشید و ظاهراً در زمان ساسانیان حادث شده است
+آئین [[ساسانیان]] در این ایام چنین بودکه پادشاه به روز [[نوروز جشن طبیعت|نوروز]] بارعام را شروع می‌کرد و به مردم اعلام می‌نمود که جلوس کرده است، تا به ایشان نیکی‌کند و روز دوّم را برای دهقانان که قدری مقامشان بالاتر از توده بود، جلوس می‌کرد و خانواده‌ها نیز در این قسمت داخل بودند و روز سوم را برای سپاهیان و بزرگان موبدان جلوس می‌کرد و روز چهارم را برای اهل بیت و نزدیکان و خاصان خود و در روز پنجم برای خانواده و خدم خود و چون روز ششم می‌شد، از قضای حقوق مردمان فارغ و آسوده شده بود و برای خود نوروز می‌گرفت و جز اهل انس و اشخاصی که سزاوار خلوت‌اند،کسی دیگر را نمی‌پذیرفت و در این روز آنچه را که در روزهای گذشته برای شاه هدیه آورده بودند، امر به احضار می‌کرد و آنچه می‌خواست تفریق می‌کرد و می‌بخشید و هر چه که قابل ضبط در خزانه و تودیع بود نگه می‌داشت<ref name=":0" />. باری که در پنج روز نخست سال، حق‌های حشم و لشکر را می‌گزاردند و حاجت آنان را روا می‌کردند و چون نوروز بزرگ فرا می‌رسید زندانیان را آزاد و مجرمان را عفو می‌نمودند و از آن پس به عیش و نوش می‌پرداختند این تقسیم‌بندی به قول جاحظ<ref>جاحظ، '''''المحاسن و الاضداد'''''، چاپ مصر، بی‌تا، ص234.</ref> در زمان جمشید و به قول ابوریحان بعد از جمشید و ظاهراً در زمان [[ساسانیان]] حادث شده است.
 == نیز نگاه کنید به ==
@@ خط ۱۲: / خط ۱۳: @@
 * [[حاجی فیروز]]
 * [[مراسم نیایش نوروز]]
+== پاورقی ==
+[1]. استودان یا استخواندان جای بلندی برنوک کوههاست که جسد مردگان را در گذشته در آنجاها قرار می‌دادند تا طعمه لاشخوران شوند.
 == مآخذ ==
+<references />
-# شاهنامه به کوشش دکتر محمد دبیرسیافی
-# محققان زمان پیامبر اریایی را قریب یک هزار و یک صد سال یپش از میلاد تخمین میزنند.
 == منبع اصلی ==
-شعبانی، رضا (1379). آداب و رسوم نوروز. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.]
+شعبانی، رضا (1379). آداب و رسوم نوروز. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].
 == نویسنده مقاله ==
 رضا شعبانی
+[[رده:فرهنگ و نظام فرهنگی]]
-# دکتر صفا، ذبیح الله، گاهشماری و جشنهای ایران، شورای فرهنگ و هنر، تهران، صص ۷۱-۶۳ / اورنگ، مراد، جشنهای ایران باستان، درستی، ۱۳۳۵، صص ۴-۱ / دهخدا، علی‌اکبر، لفتنامه، ج ۱۴، دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۷۳، ص ۲۰۱۸۲.
-[[رده:تاریخ]]