منابع آب: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[کشور ایران|ایران]]، به علت قرار گرفتن در جنوب منطقه معتدله شمالی و به علت [[موقعیت جغرافیایی ایران|موقعیت خاص جغرافیایی]] و [[ناهمواری های ایران|ناهمواریهای]] بسیار پراکنده و تأثیر دیگر عوامل (تودههای هوایی خارج و غیره) از مناطق خشک جهان به شمار میرود. میزان متوسط بارندگی سالانه ایران کمتر از یک سوم حد متوسط باران سالانه کره زمین یعنی ۸۶۰ میلیمتر میباشد<ref name=":0">۱- وزارت نیرو - اداره کل آبهای سطحی:گزارش بارندگی ابران همراه با نقشه همباران، سال ۱۳۵۶.</ref>.به لحاظ کم بودن میزان بارندگی که در بسیاری از نقاط، سالانه از یکصد میلیمتر تجاوز نمیکند، بجز در شمال و غرب کشور، تعداد رودهای دائمی و پرآب بسیار کم است. کمبود آب در کشور ما از زمانهای کهن مشهود بوده است. | |||
میزان | به همین دلیل نیاکان ما برای غلبه بر خشکی و کم آبی، بندهای متعددی احداث میکردند؛ نظیر بند امیر در فارس، بند شاه عباس در ساوه و دهها بند دیگر در مناطق مختلف کشور. آنها همچنین برای استفاده بیشتر از آبهای سطحی، با ابداع و حفر هزاران رشته قنات سعی در حل مشکل کم آبی داشتند. در ایران میزان بارندگی و توزیع مکانی و زمانی و میزان آب حاصل از آن متفاوت است. بر سطح بعضی از دشتها آنقدر باران میبارد که امکان جاری شدن آب در سطح دشت حتی به صورت سیلاب وجود دارد. اما بر سطح بسیاری از دشتها آنقدر باران کم میبارد که قبل از آنکه در سطح زمین جاری شود تبخیر میگردد<ref name=":0" />. همچنین در ایران نقاطی وجود دارد (مانند قسمتهایی از [[کویر لوت]])که اغلب باران قبل از اینکه به زمین برسد، در هوا تبخیر میشود. بنابراین اینگونه دشتها یا نواحی خشک فاقد آب جاری حاصل از بارندگی است، در نتیجه منابع آبی این سرزمینها را معمولاً آبهای زیرزمینی تشکیل میدهد. | ||
بزرگترین هستههای پرباران کشور، در حوضه آبریز دریای خزر قرار گرفته است. با آنکه این حوضه ۱۱ درصد مساحت کشور را تشکیل میدهد؛ ولی وضع جغرافیایی و آب و هوایی آن طوری است که حدود ۲۲ درصد ازکل بارندگی کشور در این منطقه نازل میشود. بخش اعظم بارندگی کشور در منطقه رشته کوههای [[البرز]] و [[زاگرس]] فرومیریزد. از این رو آب اغلب رودهای، ایران، از باران یا برف ذوب شده در ارتفاعات کوههای مذکور که منبع آبهای سطحی کشور محسوب میشود، تأمین میگردد. در مقابل این مناطق پرباران و پرآب، سطح وسیعی از مملکتِ (حدود ۵۷ درصد از سطح کشور) دارای متوسط بارندگی کمتر از ۱۴۰ میلیمتر است و به همین جهت جزء مناطق خشک محسوب میشود<ref>۲. وزارت نیرو - اداره کل آبهای سطحی،گزارش بارندگی ایران سال ۱۳۵۶.</ref>. | |||
پرآبترین مناطق ایران، سواحل [[دریاچه خزر|دریای خزر]] یا مازندران است که حداکثر میزان بارندگی در این نواحی حتماً به ۲۰۰۰ میلیمتر در سال میرسد. حداکثر میزان بارندگی سالانه در ایستگاه کوهرنگ ۱۴۰۰ میلیمتر و در بروجرد ۱۲۰۰ میلیمتر و کوههای [[سهند]] و [[سبلان]] به ۵۰۰ میلیمتر بالغ میشود. از شمال غربی به جنوب شرقی کشور به مرور از مقدار بارندگی سالانه کاسته میشود و خشکی نیز افزایش مییابد. بنابراین به غیر از شمال و غرب کشور، مقدار رودهای، دائمی و پرآب در نقاط دیگر مملکت بسیار کم و اغلب در فصل خشکی، بویژه تابستان کاملاً خشک و بدون آب است<ref>3. عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود، سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹. .</ref>. در [[کشور ایران|ایران]] آب به چهار صورت و یا از چهار منبع مورد استفاده قرار میگیرد که در واقع منبع اصلی و اولیه آنها بارندگی است: | |||
* باران (استفاده از باران)؛ | |||
* آبهای سطحی؛ | |||
* آبهای زیرزمینی؛ | |||
* باران (استفاده از باران) | |||
* آبهای | |||
* آبهای | |||
* آبهای نمک زدایی شده. | * آبهای نمک زدایی شده. | ||
در مناطق شمال و شمال غربی و غرب و همچنین نواحی کوهستانی مرتفع بویژه زاگرس و البرز، بیشتر از بارندگی و آبهای سطحی استفاده میشود. منبع مهم و اصلی دشتهای جنوبی البرز را آبهای سطحی و زیرزمینی تشکیل میدهد. در مناطق مرکزی و جنوبی و شرق کشور (صرف نظر از نقاط مرتفع کوهستانی) کمتر به امید باران و آبهای سطحی کشت و زرع میشود. در این مناطق که بارندگی آن کم و رود دائمی به ندرت دیده میشود، بیشتر، آب زیرزمینی قنات و چاههای موتوری عمیق و نیمه عمیق مورد استفاده قرار میگیرد. در منطقه جنوب شرقی کشور، سیستان و بلوچستان، بیشتر از آبهای، سطحی استفاده میکنند تا از آبهای زیرزمینی<ref>۱- وزارت کشور، معاونت امور سازمانهای ملی و عدم تمرکز: بررسی آب منطقه ۵ (ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهای گروه ۵) اردیبهشت ماه ۱۳۵۶ - (به نقل از پرویز کردوانی - منابع و مسائل آب در ایران)</ref> ولی در سالهای اخیر بهرهبرداری از منابع آبهای زیرزمینی با وسائل نوین، رو به افزایش است<ref>۲- وزارت آب و برق دبیرخانه شورای عدم تمرکز: سیمای اقتصادی و اجتماعی استانهای خراسان،کرمان، سیستان و بلوچسنان ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهایگروه ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶. (به نقل از کردوانی، منابع اساسی آب در ایران).</ref>. | در مناطق شمال و شمال غربی و غرب و همچنین نواحی کوهستانی مرتفع بویژه [[زاگرس]] و البرز، بیشتر از بارندگی و آبهای سطحی استفاده میشود. منبع مهم و اصلی دشتهای جنوبی البرز را آبهای سطحی و زیرزمینی تشکیل میدهد. در مناطق مرکزی و جنوبی و شرق کشور (صرف نظر از نقاط مرتفع کوهستانی) کمتر به امید باران و آبهای سطحی کشت و زرع میشود. در این مناطق که بارندگی آن کم و رود دائمی به ندرت دیده میشود، بیشتر، آب زیرزمینی قنات و چاههای موتوری عمیق و نیمه عمیق مورد استفاده قرار میگیرد. در منطقه جنوب شرقی کشور، سیستان و بلوچستان، بیشتر از آبهای، سطحی استفاده میکنند تا از آبهای زیرزمینی<ref>۱- وزارت کشور، معاونت امور سازمانهای ملی و عدم تمرکز: بررسی آب منطقه ۵ (ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهای گروه ۵) اردیبهشت ماه ۱۳۵۶ - (به نقل از پرویز کردوانی - منابع و مسائل آب در ایران)</ref> ولی در سالهای اخیر بهرهبرداری از منابع آبهای زیرزمینی با وسائل نوین، رو به افزایش است<ref>۲- وزارت آب و برق دبیرخانه شورای عدم تمرکز: سیمای اقتصادی و اجتماعی استانهای خراسان،کرمان، سیستان و بلوچسنان ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهایگروه ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶. (به نقل از کردوانی، منابع اساسی آب در ایران).</ref>. از آبهای نمکزدایی شده، اغلب در بنادر و جزایر جنوبی کشور، آن هم برای شرب استفاده میشود<ref>کردوانی، پرویز، منابع و مسائل آب در ایران، انتشارات آگاه، تهران، ۱۳۶۳.</ref>. | ||
از آبهای نمکزدایی شده، اغلب در بنادر و جزایر جنوبی کشور، آن هم برای شرب استفاده میشود<ref>کردوانی، پرویز، منابع و مسائل آب در ایران، انتشارات آگاه، تهران، ۱۳۶۳.</ref>. | |||
=== بند سازی یا سدسازی === | === [[بندسازی یا سدسازی|بند سازی یا سدسازی]] === | ||
اصطلاح فارسی سد «بند» است. در ایران باستان انواع سد را بند مینامیدند؛ چه آنهایی، که به منظور بالا آوردن سطح آب رودخانه و سوار شدن آن به سواحل رودخانه ساخته میشده و چه آنهایی که به منظور ذخیره آب زیاد، احداث میگردیده است. سد از جریان بیهوده آب جلوگیری میکند و امکان بهرهبرداری صحیح از آن را فراهم میسازد. از لحاظ قدمت تاریخ سدسازی، ایران را میتوان در ردیف اول کشورهای سدساز قدیم بشمار آورد. بندهای کوچک و سدهای بزرگ در نقاط مناسب در درون درهها به منظور ذخیره کردن آب، از دیگر نشانههای، تمدن ایران باستان است. از قدیمیترین و جالبترین بندها یا سدها، نمونههای ذیل را میتوان نام برد<ref>1. Viets. G.increasing water use efficiency by soil management in plant environment and effect</ref>. | اصطلاح فارسی سد «بند» است. در ایران باستان انواع سد را بند مینامیدند؛ چه آنهایی، که به منظور بالا آوردن سطح آب رودخانه و سوار شدن آن به سواحل رودخانه ساخته میشده و چه آنهایی که به منظور ذخیره آب زیاد، احداث میگردیده است. سد از جریان بیهوده آب جلوگیری میکند و امکان بهرهبرداری صحیح از آن را فراهم میسازد. از لحاظ قدمت تاریخ سدسازی، ایران را میتوان در ردیف اول کشورهای سدساز قدیم بشمار آورد. بندهای کوچک و سدهای بزرگ در نقاط مناسب در درون درهها به منظور ذخیره کردن آب، از دیگر نشانههای، تمدن ایران باستان است. از قدیمیترین و جالبترین بندها یا سدها، نمونههای ذیل را میتوان نام برد<ref>1. Viets. G.increasing water use efficiency by soil management in plant environment and effect</ref>. | ||
بند بهمن (جنوب شیراز) که به احتمال قوی در دوره هخامنشی بنا شده و حدود ۲۰۰۰ سال عمر آن است. | بند بهمن (جنوب شیراز) که به احتمال قوی در دوره هخامنشی بنا شده و حدود ۲۰۰۰ سال عمر آن است. بند امیر که حدود ۱۰۰۰ سال پیش در.زمان عضدالدوله دیلمی تقریباً در ۳۵ کیلومتری شمال شرق [[شیراز]] بر روی رودخانه کر احداث شده است این بند در وضعیت فعلی پابرجاست. سد ساوه، این سد که تقریباً در ۳۷ کیلومتری ساوه ساخته شده، بنای آن را به روایتی به [[ایلخانان|دوره ایلخانیان]] (حدود ۷۰۰ سال پیش) نسبت میدهند: مردم ساوه به آن بند عباس میگویند: از آنجایی که زیر پی این سد سوراخ شده و از آنجا آب بیرون میرود آب در سد بند نمیشود، لذا سد بلا استفاده افتاده است. تحول عظیم در فن سد سازی، پس از اختراع سیمان در قرن نوزده و پیشرفت علوم مکانیک سیالات، مکانیک خاک، صورت گرفته است. از آن تاریخ به بعد سدهای مرتفعی در نقاط مختلف احداث شده است<ref>۱- عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹.</ref>. | ||
بند امیر که حدود ۱۰۰۰ سال پیش در.زمان عضدالدوله دیلمی تقریباً در ۳۵ کیلومتری شمال شرق شیراز بر روی رودخانه کر احداث شده است این بند در وضعیت فعلی پابرجاست. سد ساوه، این سد که تقریباً در ۳۷ کیلومتری ساوه ساخته شده، بنای آن را به روایتی به دوره ایلخانیان (حدود ۷۰۰ سال پیش) نسبت میدهند: مردم ساوه به آن بند عباس میگویند: از آنجایی که زیر پی این سد سوراخ شده و از آنجا آب بیرون میرود آب در سد بند نمیشود، لذا سد بلا استفاده افتاده است. | |||
تحول عظیم در فن سد سازی، پس از اختراع سیمان در قرن نوزده و پیشرفت علوم مکانیک سیالات، مکانیک خاک، صورت گرفته است. از آن تاریخ به بعد سدهای مرتفعی در نقاط مختلف احداث شده است<ref>۱- عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹.</ref>. | |||
در دو دهه اخیر با توجه به تغییر استراتژی اقتصادی کشور و توجه به منابع غیر نفتی، مهار آبهای جاری به عنوان یک سیاست استراتژیک اعلام و سدهای زیادی بر روی رودخانههای ایران بسته شد. سدسازی در کشور با توجه به افزایش روزافزون جمعیت و نیاز به ذخیره سازی و مهار آب و همچنین تأمین آب مورد نیاز کشاورزی و صنعت از جایگاه ویژهای برخوردار است. به همین علت طی سالهای اخیر دولت به امر سدسازی و سرمایهگذاری در این بخش توجه خاصی مبذول داشته است؛ به طوری که همزمان ۴۹ سد در دست احداث و ۷۰ سد در دست مطالعه برای احداث بوده است. تاکنون درحدود ۲۰ سد از سدهای در دست اجرا به بهرهبرداری، رسیده که از جمله آنها سد عظیم کرخه با ۵/۵ میلیارد متر مکعب، سد مارون با ۲/۱ میلیارد متر مکعب و سد تجن با ۵/۰ میلیارد متر مکعب حجم آب تنظیم شدهاند<ref>water use American Society of agronommy and soil science Madison, wisconsin 1966.</ref>. در حالی که در سال ۱۳۷۵ نیز بخش عمده عملیات طرحهای ۶ سد دیگر به پایان رسیده است و سدهای مذکور به بهرهبرداری رسیدهاند. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی طرحهای ۷ سد زیر اجرا شد: ساختمان سد اهرچای، سد حسنلو در آذربایجان غربی، سد گرکز (گلستان یک) در گنبد، سد شیاده در مازندران، سد فریمان در خراسان و سد چم گردلان در ایلام<ref>۱- ایران آباد، ۸ سال تلاش مقدس، روابط عمومی و امور بینالملل سازمان برنامه و بودجه.</ref>. | در دو دهه اخیر با توجه به تغییر استراتژی اقتصادی کشور و توجه به منابع غیر نفتی، مهار آبهای جاری به عنوان یک سیاست استراتژیک اعلام و سدهای زیادی بر روی رودخانههای ایران بسته شد. سدسازی در کشور با توجه به افزایش روزافزون جمعیت و نیاز به ذخیره سازی و مهار آب و همچنین تأمین آب مورد نیاز کشاورزی و صنعت از جایگاه ویژهای برخوردار است. به همین علت طی سالهای اخیر دولت به امر سدسازی و سرمایهگذاری در این بخش توجه خاصی مبذول داشته است؛ به طوری که همزمان ۴۹ سد در دست احداث و ۷۰ سد در دست مطالعه برای احداث بوده است. تاکنون درحدود ۲۰ سد از سدهای در دست اجرا به بهرهبرداری، رسیده که از جمله آنها سد عظیم کرخه با ۵/۵ میلیارد متر مکعب، سد مارون با ۲/۱ میلیارد متر مکعب و سد تجن با ۵/۰ میلیارد متر مکعب حجم آب تنظیم شدهاند<ref>water use American Society of agronommy and soil science Madison, wisconsin 1966.</ref>. در حالی که در سال ۱۳۷۵ نیز بخش عمده عملیات طرحهای ۶ سد دیگر به پایان رسیده است و سدهای مذکور به بهرهبرداری رسیدهاند. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی طرحهای ۷ سد زیر اجرا شد: ساختمان سد اهرچای، سد حسنلو در آذربایجان غربی، سد گرکز (گلستان یک) در گنبد، سد شیاده در مازندران، سد فریمان در خراسان و سد چم گردلان در ایلام<ref>۱- ایران آباد، ۸ سال تلاش مقدس، روابط عمومی و امور بینالملل سازمان برنامه و بودجه.</ref>. | ||
| خط ۳۳: | خط ۲۳: | ||
در ایران رودهای پرآبی نظیر سفید رود، کارون، زاینده رود و کرخه، وجود دارند که هر کدام نقشی مؤثر در کشاورزی و آبیاری مزارع اطراف ایفاء میکنند. علاوه بر آن کارون قابل کشتیرانی نیز میباشد. همچنین دریای مازندران در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ایران قرار دارند و از منابع آبی آنها برای کشاورزی استفاده نمیشود ولی در ارزشهای اقتصادی دیگر نظیر کشتیرانی، صید ماهی و... از آنها استفاده شایانی به عمل میآید. | در ایران رودهای پرآبی نظیر سفید رود، کارون، زاینده رود و کرخه، وجود دارند که هر کدام نقشی مؤثر در کشاورزی و آبیاری مزارع اطراف ایفاء میکنند. علاوه بر آن کارون قابل کشتیرانی نیز میباشد. همچنین دریای مازندران در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ایران قرار دارند و از منابع آبی آنها برای کشاورزی استفاده نمیشود ولی در ارزشهای اقتصادی دیگر نظیر کشتیرانی، صید ماهی و... از آنها استفاده شایانی به عمل میآید. | ||
دریاچههای | [[دریاچه ارومیه|دریاچههای ارومیه]]، بختگان، نیریز، مهارلو، حوض سلطان دارای آب شور و دریاچههای گهر، نئور، اوان، زرهوار (زروار)، تار و موج، سما، سهند، قوریگل، ولشت، فامور، کلاتی، هامون و هیرمند با آب شیرین، دیگر منابع آبی کشور را تشکیل میدهند. | ||
=== [[قنات]] === | |||
ایرانیان برای اینکه بتوانند بر کم آبی و خشکی سرزمین خود غلبه کنند و به امید بارانهای اتفاقی و یا آبهای جاری موقتی و کشت بندساری و یا بیرون کشیدن آب از چاهها نباشند و زندگی پرمشقت و کشاورزی و دامداریکاملاً محدود و کم درآمدی نداشته باشند و با زیر کشت بردن سطح وسیعی از زمینهای حاصلخیز در دشتها که به علت فقدان آب بیبهره مانده بود، احتیاجات روزافزون خود را تأمین کنند، چند هزار سال پیش<ref>۱- ساعدلو، هوشنگ: مسائل کشاورزی ابران، چاپ دوم، انتشارات روان، ۱۳۵۷.</ref>، دست به اختراع و ابتکاری بسیار جالب زده و آن را «[[قنات]]» یا «کهریز» نام نهادند. با این اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بینظیر است، میتوان مقدار قابل توجهی از آبهای زیرزمین را جمعآوریکرد و به سطح زمین رساند، که همانند چشمههای طبیعی، آب در تمام طول سال بدون هیچ کمکی از درون زمین به سطح آن جاری میگردد. | |||
این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده است، بعدها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم دیگر نقاط جهان نیز قرار گرفته است<ref>2- وزارت آب و برق، آب و فن آبیاری در ایران باستان، ۱۳۵۶.</ref>. ابتکار قنات علاوه بر رفع مشکل کم آبی در قشربندی اجتماعی و اوضاع اقتصادی کشور، تأثیر بسزایی برجای گذاشته است. هم اینک نیز در برخی از نقاط کشور، از آب قنوات هم به منظور شرب و هم به منظور کشاورزی استفادههای لازم به عمل میآید. | پیدایش و رواج تکنولوژی [[قنات]] که قدمت بسیاری از آنها، از پنج تا شش هزار سال متجاوز است<ref>۱- باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، مجلات یغما، شماره سوم خرداد ماه ۱۳۵۰ و شماره ۲ سال ۲۸، اردیبهشت ۱۳۵۴.</ref> و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد باعث شد که آبادیهای متعددی در سراسر فلات ایران، به خصوص در نقاط خشک تر کشور، گسترش یابد و بخشهای جدیدی را در [[کشاورزی در ایران|کشاورزی]] و [[دامپروری در ایران|دامداری]] مورد بهرهبرداری قرار دهد. این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده است، بعدها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم دیگر نقاط جهان نیز قرار گرفته است<ref>2- وزارت آب و برق، آب و فن آبیاری در ایران باستان، ۱۳۵۶.</ref>. ابتکار قنات علاوه بر رفع مشکل کم آبی در قشربندی اجتماعی و اوضاع اقتصادی کشور، تأثیر بسزایی برجای گذاشته است. هم اینک نیز در برخی از نقاط کشور، از آب قنوات هم به منظور شرب و هم به منظور کشاورزی استفادههای لازم به عمل میآید. | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
| خط ۵۵: | خط ۴۳: | ||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی. | کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی]. | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
[https://alhoda.ir کیانوش کیانی هفت لنگ] | [https://alhoda.ir کیانوش کیانی هفت لنگ] | ||
[[رده:جغرافیا]] | [[رده:جغرافیا]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۲۸
ایران، به علت قرار گرفتن در جنوب منطقه معتدله شمالی و به علت موقعیت خاص جغرافیایی و ناهمواریهای بسیار پراکنده و تأثیر دیگر عوامل (تودههای هوایی خارج و غیره) از مناطق خشک جهان به شمار میرود. میزان متوسط بارندگی سالانه ایران کمتر از یک سوم حد متوسط باران سالانه کره زمین یعنی ۸۶۰ میلیمتر میباشد[۱].به لحاظ کم بودن میزان بارندگی که در بسیاری از نقاط، سالانه از یکصد میلیمتر تجاوز نمیکند، بجز در شمال و غرب کشور، تعداد رودهای دائمی و پرآب بسیار کم است. کمبود آب در کشور ما از زمانهای کهن مشهود بوده است.
به همین دلیل نیاکان ما برای غلبه بر خشکی و کم آبی، بندهای متعددی احداث میکردند؛ نظیر بند امیر در فارس، بند شاه عباس در ساوه و دهها بند دیگر در مناطق مختلف کشور. آنها همچنین برای استفاده بیشتر از آبهای سطحی، با ابداع و حفر هزاران رشته قنات سعی در حل مشکل کم آبی داشتند. در ایران میزان بارندگی و توزیع مکانی و زمانی و میزان آب حاصل از آن متفاوت است. بر سطح بعضی از دشتها آنقدر باران میبارد که امکان جاری شدن آب در سطح دشت حتی به صورت سیلاب وجود دارد. اما بر سطح بسیاری از دشتها آنقدر باران کم میبارد که قبل از آنکه در سطح زمین جاری شود تبخیر میگردد[۱]. همچنین در ایران نقاطی وجود دارد (مانند قسمتهایی از کویر لوت)که اغلب باران قبل از اینکه به زمین برسد، در هوا تبخیر میشود. بنابراین اینگونه دشتها یا نواحی خشک فاقد آب جاری حاصل از بارندگی است، در نتیجه منابع آبی این سرزمینها را معمولاً آبهای زیرزمینی تشکیل میدهد.
بزرگترین هستههای پرباران کشور، در حوضه آبریز دریای خزر قرار گرفته است. با آنکه این حوضه ۱۱ درصد مساحت کشور را تشکیل میدهد؛ ولی وضع جغرافیایی و آب و هوایی آن طوری است که حدود ۲۲ درصد ازکل بارندگی کشور در این منطقه نازل میشود. بخش اعظم بارندگی کشور در منطقه رشته کوههای البرز و زاگرس فرومیریزد. از این رو آب اغلب رودهای، ایران، از باران یا برف ذوب شده در ارتفاعات کوههای مذکور که منبع آبهای سطحی کشور محسوب میشود، تأمین میگردد. در مقابل این مناطق پرباران و پرآب، سطح وسیعی از مملکتِ (حدود ۵۷ درصد از سطح کشور) دارای متوسط بارندگی کمتر از ۱۴۰ میلیمتر است و به همین جهت جزء مناطق خشک محسوب میشود[۲].
پرآبترین مناطق ایران، سواحل دریای خزر یا مازندران است که حداکثر میزان بارندگی در این نواحی حتماً به ۲۰۰۰ میلیمتر در سال میرسد. حداکثر میزان بارندگی سالانه در ایستگاه کوهرنگ ۱۴۰۰ میلیمتر و در بروجرد ۱۲۰۰ میلیمتر و کوههای سهند و سبلان به ۵۰۰ میلیمتر بالغ میشود. از شمال غربی به جنوب شرقی کشور به مرور از مقدار بارندگی سالانه کاسته میشود و خشکی نیز افزایش مییابد. بنابراین به غیر از شمال و غرب کشور، مقدار رودهای، دائمی و پرآب در نقاط دیگر مملکت بسیار کم و اغلب در فصل خشکی، بویژه تابستان کاملاً خشک و بدون آب است[۳]. در ایران آب به چهار صورت و یا از چهار منبع مورد استفاده قرار میگیرد که در واقع منبع اصلی و اولیه آنها بارندگی است:
- باران (استفاده از باران)؛
- آبهای سطحی؛
- آبهای زیرزمینی؛
- آبهای نمک زدایی شده.
در مناطق شمال و شمال غربی و غرب و همچنین نواحی کوهستانی مرتفع بویژه زاگرس و البرز، بیشتر از بارندگی و آبهای سطحی استفاده میشود. منبع مهم و اصلی دشتهای جنوبی البرز را آبهای سطحی و زیرزمینی تشکیل میدهد. در مناطق مرکزی و جنوبی و شرق کشور (صرف نظر از نقاط مرتفع کوهستانی) کمتر به امید باران و آبهای سطحی کشت و زرع میشود. در این مناطق که بارندگی آن کم و رود دائمی به ندرت دیده میشود، بیشتر، آب زیرزمینی قنات و چاههای موتوری عمیق و نیمه عمیق مورد استفاده قرار میگیرد. در منطقه جنوب شرقی کشور، سیستان و بلوچستان، بیشتر از آبهای، سطحی استفاده میکنند تا از آبهای زیرزمینی[۴] ولی در سالهای اخیر بهرهبرداری از منابع آبهای زیرزمینی با وسائل نوین، رو به افزایش است[۵]. از آبهای نمکزدایی شده، اغلب در بنادر و جزایر جنوبی کشور، آن هم برای شرب استفاده میشود[۶].
بند سازی یا سدسازی
اصطلاح فارسی سد «بند» است. در ایران باستان انواع سد را بند مینامیدند؛ چه آنهایی، که به منظور بالا آوردن سطح آب رودخانه و سوار شدن آن به سواحل رودخانه ساخته میشده و چه آنهایی که به منظور ذخیره آب زیاد، احداث میگردیده است. سد از جریان بیهوده آب جلوگیری میکند و امکان بهرهبرداری صحیح از آن را فراهم میسازد. از لحاظ قدمت تاریخ سدسازی، ایران را میتوان در ردیف اول کشورهای سدساز قدیم بشمار آورد. بندهای کوچک و سدهای بزرگ در نقاط مناسب در درون درهها به منظور ذخیره کردن آب، از دیگر نشانههای، تمدن ایران باستان است. از قدیمیترین و جالبترین بندها یا سدها، نمونههای ذیل را میتوان نام برد[۷].
بند بهمن (جنوب شیراز) که به احتمال قوی در دوره هخامنشی بنا شده و حدود ۲۰۰۰ سال عمر آن است. بند امیر که حدود ۱۰۰۰ سال پیش در.زمان عضدالدوله دیلمی تقریباً در ۳۵ کیلومتری شمال شرق شیراز بر روی رودخانه کر احداث شده است این بند در وضعیت فعلی پابرجاست. سد ساوه، این سد که تقریباً در ۳۷ کیلومتری ساوه ساخته شده، بنای آن را به روایتی به دوره ایلخانیان (حدود ۷۰۰ سال پیش) نسبت میدهند: مردم ساوه به آن بند عباس میگویند: از آنجایی که زیر پی این سد سوراخ شده و از آنجا آب بیرون میرود آب در سد بند نمیشود، لذا سد بلا استفاده افتاده است. تحول عظیم در فن سد سازی، پس از اختراع سیمان در قرن نوزده و پیشرفت علوم مکانیک سیالات، مکانیک خاک، صورت گرفته است. از آن تاریخ به بعد سدهای مرتفعی در نقاط مختلف احداث شده است[۸].
در دو دهه اخیر با توجه به تغییر استراتژی اقتصادی کشور و توجه به منابع غیر نفتی، مهار آبهای جاری به عنوان یک سیاست استراتژیک اعلام و سدهای زیادی بر روی رودخانههای ایران بسته شد. سدسازی در کشور با توجه به افزایش روزافزون جمعیت و نیاز به ذخیره سازی و مهار آب و همچنین تأمین آب مورد نیاز کشاورزی و صنعت از جایگاه ویژهای برخوردار است. به همین علت طی سالهای اخیر دولت به امر سدسازی و سرمایهگذاری در این بخش توجه خاصی مبذول داشته است؛ به طوری که همزمان ۴۹ سد در دست احداث و ۷۰ سد در دست مطالعه برای احداث بوده است. تاکنون درحدود ۲۰ سد از سدهای در دست اجرا به بهرهبرداری، رسیده که از جمله آنها سد عظیم کرخه با ۵/۵ میلیارد متر مکعب، سد مارون با ۲/۱ میلیارد متر مکعب و سد تجن با ۵/۰ میلیارد متر مکعب حجم آب تنظیم شدهاند[۹]. در حالی که در سال ۱۳۷۵ نیز بخش عمده عملیات طرحهای ۶ سد دیگر به پایان رسیده است و سدهای مذکور به بهرهبرداری رسیدهاند. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی طرحهای ۷ سد زیر اجرا شد: ساختمان سد اهرچای، سد حسنلو در آذربایجان غربی، سد گرکز (گلستان یک) در گنبد، سد شیاده در مازندران، سد فریمان در خراسان و سد چم گردلان در ایلام[۱۰].
در ایران رودهای پرآبی نظیر سفید رود، کارون، زاینده رود و کرخه، وجود دارند که هر کدام نقشی مؤثر در کشاورزی و آبیاری مزارع اطراف ایفاء میکنند. علاوه بر آن کارون قابل کشتیرانی نیز میباشد. همچنین دریای مازندران در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ایران قرار دارند و از منابع آبی آنها برای کشاورزی استفاده نمیشود ولی در ارزشهای اقتصادی دیگر نظیر کشتیرانی، صید ماهی و... از آنها استفاده شایانی به عمل میآید.
دریاچههای ارومیه، بختگان، نیریز، مهارلو، حوض سلطان دارای آب شور و دریاچههای گهر، نئور، اوان، زرهوار (زروار)، تار و موج، سما، سهند، قوریگل، ولشت، فامور، کلاتی، هامون و هیرمند با آب شیرین، دیگر منابع آبی کشور را تشکیل میدهند.
قنات
ایرانیان برای اینکه بتوانند بر کم آبی و خشکی سرزمین خود غلبه کنند و به امید بارانهای اتفاقی و یا آبهای جاری موقتی و کشت بندساری و یا بیرون کشیدن آب از چاهها نباشند و زندگی پرمشقت و کشاورزی و دامداریکاملاً محدود و کم درآمدی نداشته باشند و با زیر کشت بردن سطح وسیعی از زمینهای حاصلخیز در دشتها که به علت فقدان آب بیبهره مانده بود، احتیاجات روزافزون خود را تأمین کنند، چند هزار سال پیش[۱۱]، دست به اختراع و ابتکاری بسیار جالب زده و آن را «قنات» یا «کهریز» نام نهادند. با این اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بینظیر است، میتوان مقدار قابل توجهی از آبهای زیرزمین را جمعآوریکرد و به سطح زمین رساند، که همانند چشمههای طبیعی، آب در تمام طول سال بدون هیچ کمکی از درون زمین به سطح آن جاری میگردد.
پیدایش و رواج تکنولوژی قنات که قدمت بسیاری از آنها، از پنج تا شش هزار سال متجاوز است[۱۲] و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد باعث شد که آبادیهای متعددی در سراسر فلات ایران، به خصوص در نقاط خشک تر کشور، گسترش یابد و بخشهای جدیدی را در کشاورزی و دامداری مورد بهرهبرداری قرار دهد. این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده است، بعدها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم دیگر نقاط جهان نیز قرار گرفته است[۱۳]. ابتکار قنات علاوه بر رفع مشکل کم آبی در قشربندی اجتماعی و اوضاع اقتصادی کشور، تأثیر بسزایی برجای گذاشته است. هم اینک نیز در برخی از نقاط کشور، از آب قنوات هم به منظور شرب و هم به منظور کشاورزی استفادههای لازم به عمل میآید.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱- وزارت نیرو - اداره کل آبهای سطحی:گزارش بارندگی ابران همراه با نقشه همباران، سال ۱۳۵۶.
- ↑ ۲. وزارت نیرو - اداره کل آبهای سطحی،گزارش بارندگی ایران سال ۱۳۵۶.
- ↑ 3. عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود، سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹. .
- ↑ ۱- وزارت کشور، معاونت امور سازمانهای ملی و عدم تمرکز: بررسی آب منطقه ۵ (ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهای گروه ۵) اردیبهشت ماه ۱۳۵۶ - (به نقل از پرویز کردوانی - منابع و مسائل آب در ایران)
- ↑ ۲- وزارت آب و برق دبیرخانه شورای عدم تمرکز: سیمای اقتصادی و اجتماعی استانهای خراسان،کرمان، سیستان و بلوچسنان ارائه شده در اجلاس هماهنگی استانهایگروه ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶. (به نقل از کردوانی، منابع اساسی آب در ایران).
- ↑ کردوانی، پرویز، منابع و مسائل آب در ایران، انتشارات آگاه، تهران، ۱۳۶۳.
- ↑ 1. Viets. G.increasing water use efficiency by soil management in plant environment and effect
- ↑ ۱- عطرچین، محمد، تفسیر سیاست آبی دولت و اولویتهای موجود سمینار آب کشور، وزارت نیرو ۲۴.۲۰ دی ماه ۱۳۵۹.
- ↑ water use American Society of agronommy and soil science Madison, wisconsin 1966.
- ↑ ۱- ایران آباد، ۸ سال تلاش مقدس، روابط عمومی و امور بینالملل سازمان برنامه و بودجه.
- ↑ ۱- ساعدلو، هوشنگ: مسائل کشاورزی ابران، چاپ دوم، انتشارات روان، ۱۳۵۷.
- ↑ ۱- باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، مجلات یغما، شماره سوم خرداد ماه ۱۳۵۰ و شماره ۲ سال ۲۸، اردیبهشت ۱۳۵۴.
- ↑ 2- وزارت آب و برق، آب و فن آبیاری در ایران باستان، ۱۳۵۶.
منبع اصلی
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.