پرش به محتوا

زاهدان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Maedeh (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۶۷۰ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
 
(یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:زاهدان.jpg|بندانگشتی|مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.flytoday.ir/]]
[[پرونده:زاهدان.jpg|بندانگشتی|مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.flytoday.ir/]]
زاهدان، مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و در نزدیکی مرز [[کشور ایران|ایران]] با پاکستان و افغانستان.  
زاهدان، مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و در نزدیکی مرز [[کشور ایران|ایران]] با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان].  


شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌های نهبندان (در [[استان خراسان جنوبی]]) و [[زابل]]، از غرب با شهرستان‌ بم (در [[استان کرمان]]) و از جنوب با شهرستان‌های خاش و ایرانشهر همسایه است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.  
شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌های نهبندان (در [[استان خراسان جنوبی]]) و [[زابل]]، از غرب با شهرستان‌ بم (در [[استان کرمان]]) و از جنوب با شهرستان‌های خاش و ایرانشهر همسایه است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.  


شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلی‌متر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتی‌گراد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.</ref>،در فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>.زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوه‌های کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچ‌کدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از این‌رو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌های در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص34- 32.</ref>.کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی [[کشور ایران|ایران]] دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است<ref>'''''اطلس جاده‌های کشور'''''. همان‌جا.</ref>.به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 108.</ref> که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی‌ برابر رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور براساس محدوده سال 1380'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.</ref>.[[استان سیستان و بلوچستان]] به رغم داشتن سابقه‌ طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.
شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلی‌متر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتی‌گراد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.</ref>، در فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد<ref name=":0">سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>. زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوه‌های کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچ‌کدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از این‌رو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌های در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص34- 32.</ref>. کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی [[کشور ایران|ایران]] دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است<ref name=":0" />.


Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.</ref> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هایی از آن هستند<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص 84-85.</ref>،در سده‌های اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشته‌ای نه چندان دور، هویتی روستایی داشته‌اند. زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده می‌شده<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 215.</ref> و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی می‌دانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار می‌رفته است و عده‌ای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت داده‌اند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.</ref>.در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است<ref>همان. ص370.</ref>؛ تا این‌که در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر می‌یابد. در هیچ یک از اسناد و کتاب‌های مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمی‌شود؛ اما در کتاب پژوهش در نام‌ شهرهای [[کشور ایران|ایران]] از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان می‌شود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''سیستان‌نامه'''''. ج1، تهران: مرغ‌آمین، 1369، ص668.</ref>.تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکی‌ها در عصر [[قاجاریه|قاجار]]<ref>حقیقت، عبدالرّفیع. '''''فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران'''''. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.</ref>و عزیمت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد<ref>زندمقدم، محمود. '''''حکایت بلوچ'''''. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.</ref>.دزدآب در اوایل سلطنت پهلوی تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راه‌آهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک [[کشور ایران|ایران]] می‌‌شد، به دزداب منتهی می‌گردید<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.</ref>. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود: « [دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»<ref>همانجا.</ref>.در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام [[استان سیستان و بلوچستان]] به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راه‌های درجه یک آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به آب‌های آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس استان سیستان و بلوچستان، شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی)'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، ص7؛ امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص96.</ref>.
به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 108.</ref> که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی‌ برابر رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور براساس محدوده سال 1380'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.</ref>. [[استان سیستان و بلوچستان]] به رغم داشتن سابقه‌ طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.</ref><ref>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.</ref> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هایی از آن هستند<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص 84-85.</ref>، در سده‌های اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشته‌ای نه چندان دور، هویتی روستایی داشته‌اند.  
 
زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده می‌شده<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 215.</ref> و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی می‌دانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار می‌رفته است و عده‌ای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت داده‌اند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.</ref>. در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص370.</ref>؛ تا این‌که در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر می‌یابد. در هیچ یک از اسناد و کتاب‌های مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمی‌شود؛ اما در کتاب پژوهش در نام‌ شهرهای [[کشور ایران|ایران]] از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان می‌شود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''سیستان‌نامه'''''. ج1، تهران: مرغ‌آمین، 1369، ص668.</ref>.  
 
تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکی‌ها در عصر [[قاجاریه|قاجار]]<ref>حقیقت، عبدالرّفیع. '''''فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران'''''. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.</ref> و عزیمت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد<ref>زندمقدم، محمود. '''''حکایت بلوچ'''''. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.</ref>. دزدآب در اوایل [[سلسله پهلوی|سلطنت پهلوی]] تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راه‌آهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک [[کشور ایران|ایران]] می‌‌شد، به دزداب منتهی می‌گردید<ref name=":1">کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.</ref>. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود:<blockquote>«[دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»<ref name=":1" />.</blockquote>در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام [[استان سیستان و بلوچستان]] به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راه‌های درجه یک آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] به آب‌های آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس [[استان سیستان و بلوچستان]]، شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی)'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، ص7.</ref><ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص96.</ref>.


== نیز نگاه کنید به ==
== نیز نگاه کنید به ==
خط ۱۲: خط ۱۶:
* [[استان سیستان و بلوچستان]]
* [[استان سیستان و بلوچستان]]
* [[زابل]]
* [[زابل]]
* [[قاجاریه]]


== مآخذ ==
== مآخذ ==

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۶

مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی ازhttps://www.flytoday.ir/

زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی ایران و در نزدیکی مرز ایران با پاکستان و افغانستان.

شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستان‌های نهبندان (در استان خراسان جنوبی) و زابل، از غرب با شهرستان‌ بم (در استان کرمان) و از جنوب با شهرستان‌های خاش و ایرانشهر همسایه است[۱] و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است[۲].

شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلی‌متر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتی‌گراد[۳]، در فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد[۴]. زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان سیستان و بلوچستان سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوه‌های کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچ‌کدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از این‌رو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرح‌های در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است[۵]. کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی ایران دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است[۴].

به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود[۶] که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی‌ برابر رسیده است[۷]. استان سیستان و بلوچستان به رغم داشتن سابقه‌ طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»[۸][۹] و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونه‌هایی از آن هستند[۱۰]، در سده‌های اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشته‌ای نه چندان دور، هویتی روستایی داشته‌اند.

زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده می‌شده[۱۱] و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی می‌دانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار می‌رفته است و عده‌ای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت داده‌اند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است[۱۲]. در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن امان‌نامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است[۱۳]؛ تا این‌که در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر می‌یابد. در هیچ یک از اسناد و کتاب‌های مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمی‌شود؛ اما در کتاب پژوهش در نام‌ شهرهای ایران از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان می‌شود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است[۱۴].

تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکی‌ها در عصر قاجار[۱۵] و عزیمت رضاشاه به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد[۱۶]. دزدآب در اوایل سلطنت پهلوی تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راه‌آهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک ایران می‌‌شد، به دزداب منتهی می‌گردید[۱۷]. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود:

«[دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»[۱۷].

در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام استان سیستان و بلوچستان به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راه‌های درجه یک آسفالته و راه‌ آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به آب‌های آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس استان سیستان و بلوچستان، شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید[۱۸][۱۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
  2. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
  3. ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
  5. ↑ سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص34- 32.
  6. ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 108.
  7. ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور براساس محدوده سال 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.
  8. ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.
  9. ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.
  10. ↑ سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1383، ص 84-85.
  11. ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 215.
  12. ↑ افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام‌ شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.
  13. ↑ افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام‌ شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص370.
  14. ↑ افشارسیستانی، ایرج. سیستان‌نامه. ج1، تهران: مرغ‌آمین، 1369، ص668.
  15. ↑ حقیقت، عبدالرّفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.
  16. ↑ زندمقدم، محمود. حکایت بلوچ. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.
  17. ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.
  18. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی). تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، ص7.
  19. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص96.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=زاهدان&oldid=7918»