آتش بازی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۷

آتش‌بازی، به کار بردن آتش و مواد آتش زا برای نمایش انواع نورهای رنگارنگ و تولید صدا در هوا و فضای تاریک شب در جشن‌ها و مراسم خاص.

نخستین بار ظاهراً چینی‌ها در سده 7 یا 9 میلادی از باروت در ساختن تیرِتَخْش (اسباب آتش زا) برای نمایش آتش در جشن‌ها و آئین‌ها استفاده کردند و از آن‌جا این رسم به سرزمین‌های دیگر جهان راه یافت^[۱]^[۲]^[۳]. در ایران از دیرباز در جشن‌هایی مانند سده و نوروز آتش افروزی و اتش‌بازی ساده راه می‌انداختند. ابن مسکویه به آتش‌افروزی و آتش‌بازی در جشن شب سده 323ق/ 934م در کنار زاینده رود در اصفهان؛ ^[۴]نرشخی به مراسم آتش‌بازی در شب سوری، در نیمه سده 4ق در بخارا، ^[۵] و بیرونی به آتش زدن گوز (گردو) و بادام و سوزانیدن جانوران در شب سده، ^[۶]و آتش‌افروزی در شهریورگان (روز چهارم شهریورماه) و آذر جشن (روز نهم اذرماه) ^[۷] اشاره می‌کنند. آتش بازی در دوره صفوی (907- 1148م/ 1502- 1736م) به صورتی تحول یافته و شکوفند در جشن‌ها آشکار می‌گردد. در رساله مجموعه الصنایع (تحریر1004ق/ 1595م) از 160 هنر متداول در ایران، از جمله آتش‌بازی و انواع اسباب آتش‌بازی و چگونگی ساخت و مواد آن نام می‌برد^[۸].

در سال 998ق/ 1589م به مناسبت ورود شاه عباس از فارس به اصفهان، شهر را آذین بستند ( آذین‌بندی) و شب‌ها در میدان نقش جهان آتش‌بازی راه انداختند و هیکل جانوران را آتش‌زدند و موشک‌هایی با شراره‌های رَنگارنگ به هوا پرتاب کردند^[۹]. در 1004ق دارالسلطنه قزوین را آذین بستند و استادان آتش باز و سیمیاکاران انواع تیرِتَخْش، مانند موشک، گل‌های‌ هوایی و ماهتابی، زرچَک آفتابی، چنار، انار، گل طاووس، گل خرگاهی. نرگسِ جادو و ماهتابی، عَلَمِ زرد، گل سوسن و ارغوانی، زرافشان، گل صدبرگ، گل هفت‌رنگ، گل چرخی‌دولابی، هنگامه‌شکن، ناوک‌انداز و مانندآنها را آتش زدند^[۱۰].

در دوره قاجار (1193- 1344ق- 1779- 1925م)، در همه جشن‌ها و عیدهای بزرگ ملی و مذهبی و میهمانی‌های شاهانه، مراسم آتشبازی در میدان‌های بزرگ شهرها و میدان ارگ تهران، و غالباً در حضور شاهان و درباریان و رجال مملکت ترتیب می‌دادند. در این دوره، بسیاری از اسباب اتش‌بازی، به ویژه فشفشه و خمپاره را در قورخانه سلطنتی از روی اسباب آتش‌زای ژاپنی می‌ساختند^[۱۱]. رئیس قورخانه زمانی یکی از باباشمل‌های محلّه سنگلج بود که در عملیات آتش‌بازی مباشرت می‌کرد و به «سردار فشفشه» شهرت داشت^[۱۲].

رایج‌ترین تیرِتَخْش‌ها در مراسم آتش‌بازی دهه‌های اخیر عبارت بودند از: آتش‌اَفرازه (نوعی تیر و فشفشه)، «آفتابْ مَهْتاب» (تیرتخشی که در سوختن نورهای رنگارنگ پدید می‌اورد)، پاچه خیزک (روی زمین می‌خزید و بالا و پائین می‌جهید و وقتی که با پای کسی برمی‌خورد از پاچه مرد یا زیر چادر زن بالا می‌خزید)، «ترقه»، «چرخ اتشفشان» یا «چرخ‌فلک»، «خمپاره» (گلوله‌ای مقوایی و پارچه‌ای که در هوا می‌ترکید و گل‌های زرد و سرخ و بنفش پدید می‌اورد) و ده‌ها تیرتخش‌ دیگر^[۱۳].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ The New Encyclopedia of Britannica, London, 1978, 4/792 .
↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1345، جلد 1، ص. 706(ذیل تیرتخشایی).
↑ The New Book of Knowledge, Danbury, 1979, 6/156
↑ ابن‌مسکویه، ابوعلی. تجارب‌الامم. به کوشش ف. امدروز، قاهره: 1332ق/ 1914م، ص1/310-312.
↑ نرشخی، ابوبکر محمد. تاریخ بخارا. ترجمه ابونصر احمد بن محمد قباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، به کوشش مدرس رضوی، تهران: توس، 1363، ص37.
↑ بیرونی، ابوریحان. کتاب التفهیم لأوائل صناعه التنجیم. به کوشش جلال همایی، تهران: بی‌نام ناشر، 1319، ص257.
↑ همو، اثار الباقیه. ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر، 1363، ص337-344.
↑ مجموعه الصنایع. نسخه خطی، ص146- 155.
↑ ‌جنابدی، میرزا بیک. روضه الصفویه. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1378، ص721.
↑ افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت. نقاوه الاثار. به کوشش احسان اشراقی، تهران: 1350، ص573، 578- 579.
↑ عین‌السلطنه. روزنامه خاطرات. به کوشش مسعود سالور، ایرج افشار، تهران: انجمن اثار مفاخر، 1373، 2/1346.
↑ بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران. تهران: 1371، 1/479؛ نیز بهبودی و دیگران، رضا شاه. به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران: 1372، ص13.
↑ تفصیل ان را نک: مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من. تهران: زوار، 1341، 1/325؛ شهری، جعفر. طهران قدیم. تهران: 1371، 4/82 و حواشی، اطلاع بیشتر از اتش‌بازی را نک: بلوکباشی، علی. «اتش‌بازی». دانشنامه ایران، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1385،1/540- 541.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] The New Encyclopedia of Britannica, London, 1978, 4/792 .

[2] مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1345، جلد 1، ص. 706(ذیل تیرتخشایی).

[3] The New Book of Knowledge, Danbury, 1979, 6/156

[4] ابن‌مسکویه، ابوعلی. تجارب‌الامم. به کوشش ف. امدروز، قاهره: 1332ق/ 1914م، ص1/310-312.

[5] نرشخی، ابوبکر محمد. تاریخ بخارا. ترجمه ابونصر احمد بن محمد قباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، به کوشش مدرس رضوی، تهران: توس، 1363، ص37.

[6] بیرونی، ابوریحان. کتاب التفهیم لأوائل صناعه التنجیم. به کوشش جلال همایی، تهران: بی‌نام ناشر، 1319، ص257.

[7] همو، اثار الباقیه. ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر، 1363، ص337-344.

[8] مجموعه الصنایع. نسخه خطی، ص146- 155.

[9] ‌جنابدی، میرزا بیک. روضه الصفویه. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1378، ص721.

[10] افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت. نقاوه الاثار. به کوشش احسان اشراقی، تهران: 1350، ص573، 578- 579.

[11] عین‌السلطنه. روزنامه خاطرات. به کوشش مسعود سالور، ایرج افشار، تهران: انجمن اثار مفاخر، 1373، 2/1346.

[12] بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران. تهران: 1371، 1/479؛ نیز بهبودی و دیگران، رضا شاه. به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران: 1372، ص13.

[13] تفصیل ان را نک: مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من. تهران: زوار، 1341، 1/325؛ شهری، جعفر. طهران قدیم. تهران: 1371، 4/82 و حواشی، اطلاع بیشتر از اتش‌بازی را نک: بلوکباشی، علی. «اتش‌بازی». دانشنامه ایران، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1385،1/540- 541.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 '''آ[[آتش بازی|تش‌بازی]]،''' به کار بردن [[آتش]] و مواد آتش زا برای نمایش انواع نورهای رنگارنگ و تولید صدا در هوا و فضای تاریک شب در جشن‌ها و مراسم خاص.
-نخستین بار ظاهراً چینی‌ها در سده 7 یا 9 میلادی از باروت در ساختن تیرِتَخْش (اسباب آتش زا) برای نمایش [[آتش]] در جشن‌ها و آئین‌ها استفاده کردند و از آن‌جا این رسم به سرزمین‌های دیگر جهان راه یافت<ref>The '''''New Encyclopedia of Britannica''''', London, 1978, 4/792; '''''The New Book of Knowledge''''', Danbury, 1979, 6/156. نیز: مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1345، 1/706 (ذیل تیرتخشایی).</ref>. در ایران از دیرباز در جشن‌هایی مانند سده و نوروز [[آتش افروز]]<nowiki/>ی و اتش‌بازی ساده راه می‌انداختند. [[ابن مسکویه]] به [[آتش افروز|آتش‌افروز]]<nowiki/>ی و آتش‌بازی در جشن شب سده 323ق/ 934م در کنار زاینده رود در [[اصفهان]]؛ <ref>ابن‌مسکویه، ابوعلی. '''''تجارب‌الامم'''''. به کوشش ف. امدروز، قاهره: 1332ق/ 1914م، ص1/310-312.</ref>نرشخی به مراسم آتش‌بازی در شب سوری، در نیمه سده 4ق در بخارا، <ref>نرشخی، ابوبکر محمد. '''''تاریخ بخارا'''''. ترجمه ابونصر احمد بن محمد قباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، به کوشش مدرس رضوی، تهران: توس، 1363، ص37.</ref> و بیرونی به [[آتش]] زدن گوز (گردو) و بادام و سوزانیدن جانوران در شب  سده، <ref>بیرونی، ابوریحان. '''''کتاب التفهیم لأوائل صناعه التنجیم'''''. به کوشش جلال همایی، تهران: بی‌نام ناشر، 1319، ص257.</ref>و [[آتش افروز|آتش‌افروز]]<nowiki/>ی در شهریورگان (روز چهارم شهریورماه) و آذر جشن (روز نهم اذرماه) <ref>همو'''''، اثار الباقیه'''''. ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر، 1363، ص337-344.</ref> اشاره می‌کنند. آتش بازی در دوره صفوی (907- 1148م/ 1502- 1736م) به صورتی تحول یافته و شکوفند در جشن‌ها آشکار می‌گردد. در رساله '''مجموعه الصنایع''' (تحریر1004ق/ 1595م) از 160 هنر متداول در ایران، از جمله آتش‌بازی و انواع اسباب آتش‌بازی و چگونگی ساخت و مواد آن نام می‌برد<ref>'''''مجموعه الصنایع'''''. نسخه خطی، ص146- 155.</ref>.
+نخستین بار ظاهراً چینی‌ها در سده 7 یا 9 میلادی از باروت در ساختن تیرِتَخْش (اسباب آتش زا) برای نمایش [[آتش]] در جشن‌ها و آئین‌ها استفاده کردند و از آن‌جا این رسم به سرزمین‌های دیگر جهان راه یافت<ref>The '''''New Encyclopedia of Britannica''''', London, 1978, 4/792
-در سال 998ق/ 1589م به مناسبت ورود شاه عباس از [[استان فارس|فارس]] به [[اصفهان]]، شهر را آذین بستند ( اذین‌بندی) و شب‌ها در میدان نقش جهان آتش‌بازی راه انداختند و هیکل جانوران را آتش‌زدند و موشک‌هایی با شراره‌های رَنگارنگ به هوا پرتاب کردند<ref>‌جنابدی، میرزا بیک. '''''روضه الصفویه'''''. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1378، ص721.</ref>. در 1004ق دارالسلطنه قزوین را آذین بستند و استادان آتش باز و سیمیاکاران انواع تیرِتَخْش، مانند موشک، گل‌های‌ هوایی و ماهتابی، زرچَک آفتابی، چنار، انار، گل طاووس، گل خرگاهی. نرگسِ جادو و ماهتابی، عَلَمِ زرد، گل سوسن و ارغوانی، زرافشان، گل صدبرگ، گل هفت‌رنگ، گل چرخی‌دولابی، هنگامه‌شکن، ناوک‌انداز و مانندآنها را [[آتش]] زدند<ref>افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت. '''''نقاوه الاثار'''''. به کوشش احسان اشراقی، تهران: 1350، ص573، 578- 579.</ref>.
+. </ref><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1345، جلد 1، ص. 706(ذیل تیرتخشایی).</ref><ref>'''''The New Book of Knowledge''''', Danbury, 1979, 6/156</ref>. در [[ایران]] از دیرباز در جشن‌هایی مانند سده و نوروز [[آتش افروز]]<nowiki/>ی و اتش‌بازی ساده راه می‌انداختند. [[ابن مسکویه]] به [[آتش افروز|آتش‌افروز]]<nowiki/>ی و آتش‌بازی در جشن شب سده 323ق/ 934م در کنار زاینده رود در [[اصفهان]]؛ <ref>ابن‌مسکویه، ابوعلی. '''''تجارب‌الامم'''''. به کوشش ف. امدروز، قاهره: 1332ق/ 1914م، ص1/310-312.</ref>نرشخی به مراسم آتش‌بازی در شب سوری، در نیمه سده 4ق در بخارا، <ref>نرشخی، ابوبکر محمد. '''''تاریخ بخارا'''''. ترجمه ابونصر احمد بن محمد قباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، به کوشش مدرس رضوی، تهران: توس، 1363، ص37.</ref> و بیرونی به [[آتش]] زدن گوز (گردو) و بادام و سوزانیدن جانوران در شب  سده، <ref>بیرونی، ابوریحان. '''''کتاب التفهیم لأوائل صناعه التنجیم'''''. به کوشش جلال همایی، تهران: بی‌نام ناشر، 1319، ص257.</ref>و [[آتش افروز|آتش‌افروز]]<nowiki/>ی در شهریورگان (روز چهارم شهریورماه) و آذر جشن (روز نهم اذرماه) <ref>همو'''''، اثار الباقیه'''''. ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر، 1363، ص337-344.</ref> اشاره می‌کنند. آتش بازی در دوره صفوی (907- 1148م/ 1502- 1736م) به صورتی تحول یافته و شکوفند در جشن‌ها آشکار می‌گردد. در رساله '''مجموعه الصنایع''' (تحریر1004ق/ 1595م) از 160 هنر متداول در ایران، از جمله آتش‌بازی و انواع اسباب آتش‌بازی و چگونگی ساخت و مواد آن نام می‌برد<ref>'''''مجموعه الصنایع'''''. نسخه خطی، ص146- 155.</ref>.
+در سال 998ق/ 1589م به مناسبت ورود شاه عباس از [[استان فارس|فارس]] به [[اصفهان]]، شهر را آذین بستند ( آذین‌بندی) و شب‌ها در میدان نقش جهان آتش‌بازی راه انداختند و هیکل جانوران را آتش‌زدند و موشک‌هایی با شراره‌های رَنگارنگ به هوا پرتاب کردند<ref>‌جنابدی، میرزا بیک. '''''روضه الصفویه'''''. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1378، ص721.</ref>. در 1004ق دارالسلطنه قزوین را آذین بستند و استادان آتش باز و سیمیاکاران انواع تیرِتَخْش، مانند موشک، گل‌های‌ هوایی و ماهتابی، زرچَک آفتابی، چنار، انار، گل طاووس، گل خرگاهی. نرگسِ جادو و ماهتابی، عَلَمِ زرد، گل سوسن و ارغوانی، زرافشان، گل صدبرگ، گل هفت‌رنگ، گل چرخی‌دولابی، هنگامه‌شکن، ناوک‌انداز و مانندآنها را [[آتش]] زدند<ref>افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت. '''''نقاوه الاثار'''''. به کوشش احسان اشراقی، تهران: 1350، ص573، 578- 579.</ref>.
 در [[قاجاریه|دوره قاجار]] (1193- 1344ق- 1779- 1925م)، در همه جشن‌ها و عیدهای بزرگ ملی و مذهبی و میهمانی‌های شاهانه، مراسم آتشبازی در میدان‌های بزرگ شهرها و میدان ارگ تهران، و غالباً در حضور شاهان و درباریان و رجال مملکت ترتیب می‌دادند. در این دوره، بسیاری از اسباب اتش‌بازی، به ویژه فشفشه و خمپاره را در قورخانه سلطنتی از روی اسباب آتش‌زای ژاپنی می‌ساختند<ref>عین‌السلطنه'''''. روزنامه خاطرات'''''. به کوشش مسعود سالور، ایرج افشار، تهران: انجمن اثار مفاخر، 1373، 2/1346.</ref>. رئیس قورخانه زمانی یکی از [[بابا شمل|باباشمل‌]]<nowiki/>های محلّه سنگلج بود که در عملیات آتش‌بازی مباشرت می‌کرد و به «سردار فشفشه» شهرت داشت<ref>بامداد، مهدی. '''''شرح حال رجال ایران'''''. تهران: 1371، 1/479؛ نیز بهبودی و دیگران، '''''رضا شاه'''''. به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران: 1372، ص13.</ref>.
@@ خط ۲۱: / خط ۲۳: @@
 == نویسنده مقاله ==
 علی بلوکباشی
+[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
+[[رده:مردم شناسی]]