خانواده ایرانی، نهادینه شدن و احیاء ارزشها

پس از انقلاب اسلامی، ایران وارد برهه جدیدی از تاریخ خود گردید که در بسیاری از جنبه‌هایش سابقه نداشت. در این برهه، اصل بازگشت به سنتهای اصیل اجتماعی بودکه در روند اجباری نوگرایی به چالش‌گرفته شده بودند. اما جدا از روند اجباری یاد شده، واقعیت پدیده‌های، اجتماعی نیز روندی را در پی داشتند که دگرگونی غیرتصنعی را ناگزیر می‌ساخت.

پس از انقلاب اسلامی، زن به عنوان پایه اصلی خانواده بخشی از مقدمه و اصولی از قانون اساسی جمهوری‌اسلامی را به خود اختصاص داد و از خانواده، به عنوان یکی از بااهمیت‌ترین پدیده‌های اجتماعی و نیز در قانون اساسی جمهوری‌اسلامی به عنوان «واحد بنیادین» یاد شده است:

«خانواده واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است و توافق عقیدتی و آرمانی در تشکیل خانواده که زمینه‌ساز اصلی حرکت تکاملی و رشد یابنده انسان است، اصل اساسی بوده و فراهم کردن امکانات جهت نیل به این مقصود وظیفه حکومت اسلامی است».

زن نیز در «واحد خانواده» باید «... از حالت شییی بودن... در خدمت اشاعه فرهنگ مصرف‌زدگی و استثمار خارج شده و ضمن بازیافتن وظیفه خطیر و پر ارج مادری در پرورش انسانهای مکتبی پیشاهنگ و خود، همرزم مردان در میدانهای فعال حیات...»گردد.امام(ره) نیز در بیانات بسیاری بر پویایی زنان و همچنین وظیفه پر ارج و خطیر آنان در خانواده‌ها تاکید داشتند ایشان خطاب به بانوان می‌گویند:

«...شما آزادید در کارهای صحیح، در دانشگاه بروید و هر کار راکه صحیح است بکنید و همه ملت در این زمینه آزاد هستند. اما اگر بخواهند بروند کاری خلاف عفت بکنند [که شالوده خانواده از آن فرو بریزد]... جلوگیری می‌شود...»

ایشان همچنین بر مشارکت بانوان اشاره کرده‌اند:

«زنان همچون مردان در ساختن جامعه اسلامی فردا شرکت دارند. آنان از حق رای و رای گرفتن برخوردارند. در مبارزات اخیر ایران نیز سهمی چون مردان دارند. ما همه‌گونه آزادی به زنها خواهیم داد. البته جلوی فساد را می‌گیریم و در این مورد دیگر بین زن و مرد فرقی نیست». «در نظام اسلامی زن به عنوان یک انسان می‌تواند مشارکت فعال در بنای جامعه اسلامی داشته باشد، ولی نه به صورت شیء. نه او حق دارد خود را به چنین حدی تنزل دهد و نه مردان حق دارند که به او چنین بیاندیشند.»

نظام جمهوری‌اسلامی ایران به پیروی از دیدگاه‌های رهبر و بنیانگذارش در بیانیه‌ای در «کنگره سال خانواده»، سال ۱۳۷۳، اعلام می‌دارد که:

«...اصل دهم قانون اساسی، جمهوری‌اسلامی ایران، خانواده را به عنوان واحد بنیادین جامعه دانسته و جهت‌گیریهای کلی همه قوانین و مقررات و برنامه‌ریزیهای ملی را در جهت تسهیل تشکیل خانواده و استواری روابط خانوادگی بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی تعیین نموده است». اصل بیست‌ویکم قانون اساسی دولت را موظف می‌سازد تا حقوق زن را به عنوان یکی از ارکان خانواده، با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید. همین اصل موارد مشخصی را در همین راستا مورد تاکید قرار می‌دهد: ۱. ایجاد زمینه‌های مساعد برای رشد شخصیت زن و احیای حقوق مادی و معنوی او؛ ۲. ایجاد دادگاه و یژه برای حفظ کیان خانواده؛ ۳. ایجاد بیمه خاص بیوه‌گان و زنان سالخورده و بی‌سرپرست؛ ۴. حمایت مادران به ویژه در دوران بارداری و حضانت و حمایت از کودکان بی‌سرپرست؛ ۵. اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته».

حضور نظام جمهوری‌اسلامی به عنوان یک حکومت الهی، درگستره خانواده به معنای قرار گرفتن اساس و مبنای روابط اجتماعی بر «محبت» است که از این رهگذار جامعه به وحدت برسد و قدرت حکومت الهی گسترش یابد. روابط زناشویی نیز، بالطبع براساس موازین خاص اجتماعی و شرعی است.

«این ملاک و موازین با ضوابط بسیاری از کشورها، به ویژه جوامع غربی صنعتی متفاوت است؛ چرا که عقیده بر این است که در نظام الهی، ولایت و سرپرستی خانواده به معنای مسیولیت و فداکاری است و تنها با محبت امکان بروز می‌یابد».

در زمینه پژوهش درباره خانواده و موقعیت اجتماعی این نهاد پس از انقلاب مشکلات و تنگناها و درعین‌حال اطلاعات جدید و برجسته‌ای وجود دارد. از سویی درباره موقعیت اجتماعی خانواده و تعیین بافت اجتماعی جامعه ایران پس از انقلاب و همچنین درباره کیفیت و ماهیت خانواده، اطلاعات و منابع چندانی در دست نیست و میزان پژوهشهای منتشر شده در این زمینه نسبت به پیش از انقلاب بسیار کم است. اما درباره مسایل جدید اجتماعی که موجب دگرگونیهایی در نظام اجتماعی خواهد شد، منابع نسبتا قابل توجه بودند، به این سبب در این بخش به مسایل جدید اجتماعی و جایگاه خانواده در برابر دگرگونیهای جامعه درحال گذر ایران می‌پردازیم. البته این بدان معنا نیست که مطالب‌گرداوری شده، همه مطالب در این زمینه‌ها را در بر می‌گیرند، اما نگارنده با توجّه به مطالب منتشر شده و مسایل و دگرگونیهایی که از اهمیت بیشتری برخوردار بودند، درحد طرح موضوع و توان و دانش خویش تلاش‌کرده است. در پایان آمارهایی درباره جایگاه زنان ایران در نظام آموزشی و اشتغال که بخشهای مهمی از مشارکت اجتماعی زنان را تشکیل می‌دهند، آورده شده است.

نیز نگاه کنید به

• خانواده و مشارکت اجتماعی زنان
• دگرگونی در الگوهای ازدواج خانواده های روستایی
• خانواده و قانون
• سازمان های عمومی و خانواده
• حقوق بین‌المللی زن و کودک و موضع جمهوری اسلامی ایران

منبع اصلی

فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

نویسنده مقاله

هوشنگ فرخجسته