ترجیع بند: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:ترجیع بند.jpg|بندانگشتی|قالب ترجیع بند-قابل بازیابی از https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSpgzytA-uZO_B_-y3m6EDf03paYfugXUKdWA&s]] | |||
[[ترجیع بند|تَرجیعبَند]]، یكی از قالبهای شعر [[فارسی]] قدیم. | [[ترجیع بند|تَرجیعبَند]]، یكی از قالبهای شعر [[فارسی]] قدیم. | ||
ترجیع در اصل به معنای گرداندن آواز در گلو است كه در [[موسیقی مطربی|موسیقی]]، آن را تحریر نیز نامیدهاند<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.</ref>. ترجیعبند در اصطلاح شعری است كه دارای چند قسمت یا فصل یا بند جداگانه و هم وزن باشد، آن گونه كه هر بند با بیتی مصرع و قافیهای تازه آغاز گردد و قوافی دیگر ابیات آن بند از قافیه بیت اول پیروی كند و سرانجام هر بند از بند دیگر با بیتی مفرد جدا شود<ref>مؤتمن، زینالعابدین. '''''تحول شعر فارسی'''''. تهران: ابن سینا، بی تا، ص 24.</ref>. این بیت مفرد یا مكرر را واسطه العقد یا برگردان یا ترجیع و هركدام از بخشها را [[خانه دوست کجاست|خانه]] یا رشته خواندهاند<ref>رزمجو، حسین. '''''انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.</ref>. [[ترجیع بند|ترجیعبند]] با تركیببند فرق چندانی ندارد و پیشینیان نیز هر دو نوع را غالباً ترجیع نام نهادهاند<ref>مؤتمن، زین العابدین. '''''تحول شعر فارسی'''''. تهران: ابن سینا، بی تا. ص 25.</ref>. همچنین پیشینیان كلمه ترجیعبند را، ابیات فواصل مابین [[خانه دوست کجاست|خانه]] و نه نوعی شعر، مفهوم كردهاند. [[ترجیع بند|ترجیعبند]] و تركیببند و بیشتر اصطلاحهای دیگر در رابطه با این نوع شعر از سده 7 ق به بعد رواج یافته است<ref>همایی، جلال الدین. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبی'''''. تهران: توس، چ 2، 1363، ص 181.</ref>. قالب ترجیعبند در بیان موضوعهای [[عشق|عشقی]] و عرفانی یا آنچه در [[غزلخوانی|غزل]] به كار میرود، كاربرد بیشتری داشته است. از میان مشهورترین ترجیعبندهای [[فارسی]] میتوان به ترجیعبندهای [[فرخی یزدی|فرخی]] سیستانی (م 429 ق/ ؟م)، حسن [[غزنویان|غزنوی]] (م 556 ق/ ؟م)، [[فخر الدین عراقی|فخرالدین عراقی]] (م 688 ق/ ؟م)، [[جامی|عبدالرحمان جامی]] (م 898 ق/ ؟م)، [[بابافغانی شیرازی|بابافغانی]] (م 925 ق/ ؟م)، [[وحشی بافقی]] (م 991 ق / ؟م)، [[شیخ بهایی]] (م 1031 ق/ ؟م) و هاتف اصفهانی (م 1198 ق/ ؟م) اشاره كرد<ref>رزمجو، حسین. '''''انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.</ref>. بیشترین تحول در [[ترجیع بند|ترجیعبند]]، هم از نظر مضمون و هم از نظر شكل، در شعر [[نهضت مشروطه|دوران مشروطیت]] دیده میشود. شاعران این دوره، قالبهای دیگر شعری از جمله مسمط، مستزاد و تركیببند را با ترجیعبند آمیختند و شكلهای جدیدی مناسب با مضمونهای [[اجتماعیون عامیون|اجتماعی]] روز به وجود آوردند<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.</ref>. | ترجیع در اصل به معنای گرداندن آواز در گلو است كه در [[موسیقی مطربی|موسیقی]]، آن را تحریر نیز نامیدهاند<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.</ref>. ترجیعبند در اصطلاح شعری است كه دارای چند قسمت یا فصل یا بند جداگانه و هم وزن باشد، آن گونه كه هر بند با بیتی مصرع و قافیهای تازه آغاز گردد و قوافی دیگر ابیات آن بند از قافیه بیت اول پیروی كند و سرانجام هر بند از بند دیگر با بیتی مفرد جدا شود<ref>مؤتمن، زینالعابدین. '''''تحول شعر فارسی'''''. تهران: ابن سینا، بی تا، ص 24.</ref>. این بیت مفرد یا مكرر را واسطه العقد یا برگردان یا ترجیع و هركدام از بخشها را [[خانه دوست کجاست|خانه]] یا رشته خواندهاند<ref>رزمجو، حسین. '''''انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.</ref>. [[ترجیع بند|ترجیعبند]] با تركیببند فرق چندانی ندارد و پیشینیان نیز هر دو نوع را غالباً ترجیع نام نهادهاند<ref>مؤتمن، زین العابدین. '''''تحول شعر فارسی'''''. تهران: ابن سینا، بی تا. ص 25.</ref>. همچنین پیشینیان كلمه ترجیعبند را، ابیات فواصل مابین [[خانه دوست کجاست|خانه]] و نه نوعی شعر، مفهوم كردهاند. [[ترجیع بند|ترجیعبند]] و تركیببند و بیشتر اصطلاحهای دیگر در رابطه با این نوع شعر از سده 7 ق به بعد رواج یافته است<ref>همایی، جلال الدین. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبی'''''. تهران: توس، چ 2، 1363، ص 181.</ref>. قالب ترجیعبند در بیان موضوعهای [[عشق|عشقی]] و عرفانی یا آنچه در [[غزلخوانی|غزل]] به كار میرود، كاربرد بیشتری داشته است. از میان مشهورترین ترجیعبندهای [[فارسی]] میتوان به ترجیعبندهای [[فرخی یزدی|فرخی]] سیستانی (م 429 ق/ ؟م)، حسن [[غزنویان|غزنوی]] (م 556 ق/ ؟م)، [[فخر الدین عراقی|فخرالدین عراقی]] (م 688 ق/ ؟م)، [[جامی|عبدالرحمان جامی]] (م 898 ق/ ؟م)، [[بابافغانی شیرازی|بابافغانی]] (م 925 ق/ ؟م)، [[وحشی بافقی]] (م 991 ق / ؟م)، [[شیخ بهایی]] (م 1031 ق/ ؟م) و هاتف اصفهانی (م 1198 ق/ ؟م) اشاره كرد<ref>رزمجو، حسین. '''''انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.</ref>. بیشترین تحول در [[ترجیع بند|ترجیعبند]]، هم از نظر مضمون و هم از نظر شكل، در شعر [[نهضت مشروطه|دوران مشروطیت]] دیده میشود. شاعران این دوره، قالبهای دیگر شعری از جمله مسمط، مستزاد و تركیببند را با ترجیعبند آمیختند و شكلهای جدیدی مناسب با مضمونهای [[اجتماعیون عامیون|اجتماعی]] روز به وجود آوردند<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.</ref>. | ||
'''ترجیعبند''' | |||
ترجیع بند، شعری است همانند ترکیببند. ولی در پایان هر بند، بیتی واحد تکرار میشود. عموماً ترجیعبند را برای بیان مضامین عشقی و عرفانی بهکار میبرند و هر بند آن در حکم غزل یا قصیدهای مستقل است، که بهوسیلهی بیت واسطه از هم جدا میشوند. در شعر فارسی فرخی سیستانی، سید حسن غزنوی، سعدی، عراقی، جامی، بابافغانی، وحشیبافقی، شیخ بهایی و هاتف اصفهانی ترجیعبندهای معروفی دارند. در این میان ترجیعبند عرفانی هاتف، شاعر قرن دوازدهم شهرت خاص دارد. ما در اینجا چند بیت از دو بند آن را میآوریم'. | ترجیع بند، شعری است همانند ترکیببند. ولی در پایان هر بند، بیتی واحد تکرار میشود. عموماً ترجیعبند را برای بیان مضامین عشقی و عرفانی بهکار میبرند و هر بند آن در حکم غزل یا قصیدهای مستقل است، که بهوسیلهی بیت واسطه از هم جدا میشوند. در شعر فارسی فرخی سیستانی، سید حسن غزنوی، سعدی، عراقی، جامی، بابافغانی، وحشیبافقی، شیخ بهایی و هاتف اصفهانی ترجیعبندهای معروفی دارند. در این میان ترجیعبند عرفانی هاتف، شاعر قرن دوازدهم شهرت خاص دارد. ما در اینجا چند بیت از دو بند آن را میآوریم<ref>'''دیوان هاتف اصفهانی.''' ص ۱۷.</ref>. <blockquote>ای فدای تو هم دل و هم جان دل فدای تو چون تویی دلبر | ||
وی نثار رهت هم این و هم آن جان نثار تو، چون تویی جانان </blockquote> | |||
وی نثار رهت هم این و هم آن جان نثار تو، چون تویی جانان | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
| خط ۴۶: | خط ۱۹: | ||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
<references /> | <references /> | ||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی]. | |||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
احمد تمیم داری | |||
[[ | [[رده:ادبیات]] | ||
نسخهٔ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۳۳
تَرجیعبَند، یكی از قالبهای شعر فارسی قدیم.
ترجیع در اصل به معنای گرداندن آواز در گلو است كه در موسیقی، آن را تحریر نیز نامیدهاند[۱]. ترجیعبند در اصطلاح شعری است كه دارای چند قسمت یا فصل یا بند جداگانه و هم وزن باشد، آن گونه كه هر بند با بیتی مصرع و قافیهای تازه آغاز گردد و قوافی دیگر ابیات آن بند از قافیه بیت اول پیروی كند و سرانجام هر بند از بند دیگر با بیتی مفرد جدا شود[۲]. این بیت مفرد یا مكرر را واسطه العقد یا برگردان یا ترجیع و هركدام از بخشها را خانه یا رشته خواندهاند[۳]. ترجیعبند با تركیببند فرق چندانی ندارد و پیشینیان نیز هر دو نوع را غالباً ترجیع نام نهادهاند[۴]. همچنین پیشینیان كلمه ترجیعبند را، ابیات فواصل مابین خانه و نه نوعی شعر، مفهوم كردهاند. ترجیعبند و تركیببند و بیشتر اصطلاحهای دیگر در رابطه با این نوع شعر از سده 7 ق به بعد رواج یافته است[۵]. قالب ترجیعبند در بیان موضوعهای عشقی و عرفانی یا آنچه در غزل به كار میرود، كاربرد بیشتری داشته است. از میان مشهورترین ترجیعبندهای فارسی میتوان به ترجیعبندهای فرخی سیستانی (م 429 ق/ ؟م)، حسن غزنوی (م 556 ق/ ؟م)، فخرالدین عراقی (م 688 ق/ ؟م)، عبدالرحمان جامی (م 898 ق/ ؟م)، بابافغانی (م 925 ق/ ؟م)، وحشی بافقی (م 991 ق / ؟م)، شیخ بهایی (م 1031 ق/ ؟م) و هاتف اصفهانی (م 1198 ق/ ؟م) اشاره كرد[۶]. بیشترین تحول در ترجیعبند، هم از نظر مضمون و هم از نظر شكل، در شعر دوران مشروطیت دیده میشود. شاعران این دوره، قالبهای دیگر شعری از جمله مسمط، مستزاد و تركیببند را با ترجیعبند آمیختند و شكلهای جدیدی مناسب با مضمونهای اجتماعی روز به وجود آوردند[۷].
ترجیعبند
ترجیع بند، شعری است همانند ترکیببند. ولی در پایان هر بند، بیتی واحد تکرار میشود. عموماً ترجیعبند را برای بیان مضامین عشقی و عرفانی بهکار میبرند و هر بند آن در حکم غزل یا قصیدهای مستقل است، که بهوسیلهی بیت واسطه از هم جدا میشوند. در شعر فارسی فرخی سیستانی، سید حسن غزنوی، سعدی، عراقی، جامی، بابافغانی، وحشیبافقی، شیخ بهایی و هاتف اصفهانی ترجیعبندهای معروفی دارند. در این میان ترجیعبند عرفانی هاتف، شاعر قرن دوازدهم شهرت خاص دارد. ما در اینجا چند بیت از دو بند آن را میآوریم[۸].
ای فدای تو هم دل و هم جان دل فدای تو چون تویی دلبر وی نثار رهت هم این و هم آن جان نثار تو، چون تویی جانان
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.
- ↑ مؤتمن، زینالعابدین. تحول شعر فارسی. تهران: ابن سینا، بی تا، ص 24.
- ↑ رزمجو، حسین. انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.
- ↑ مؤتمن، زین العابدین. تحول شعر فارسی. تهران: ابن سینا، بی تا. ص 25.
- ↑ همایی، جلال الدین. فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: توس، چ 2، 1363، ص 181.
- ↑ رزمجو، حسین. انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 38.
- ↑ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری. تهران: كتاب مهناز، چ 2، 1376، ص 62.
- ↑ دیوان هاتف اصفهانی. ص ۱۷.
منبع اصلی
تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
احمد تمیم داری