ایلامیان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''[[ایلامیان]]،''' کشور پادشاهی باستانی در بخش بزرگی از نجد ایران<ref>مجیدزاده، یوسف. '''''تاریخ و تمدن ایلام'''''. تهران: 1370، مرکز نشر دانشگاهی، ص5.</ref>. (تقریباً از 2600پ.م تا 646پ.م) | '''[[ایلامیان]]،''' کشور پادشاهی باستانی در بخش بزرگی از نجد ایران<ref>مجیدزاده، یوسف. '''''تاریخ و تمدن ایلام'''''. تهران: 1370، مرکز نشر دانشگاهی، ص5.</ref>. (تقریباً از 2600پ.م تا 646پ.م) | ||
قلمرو اصلی ایلام بخش وسیعی از غرب و جنوب غرب ایران زمین<sup>*</sup> با مرکزیت خوزستان و شوش کنونی بود. برخی معتقدند، ایلامیها نام سرزمین خود را هلتمتی (هتامتی= هلتامتی [Haltāmti]= التامت [ALtāmt]) به معنی «سرزمین خدا» میخواندند و علامت "NIM" به معنی سرزمین مرتفع در نوشتههای سومری و اکدّی [AKKad]را به ایلام نسبت میدهند (علام = بالا) که به انزان (انشان) [Anzan(Anshan)]کوهستانهای شرق | قلمرو اصلی ایلام بخش وسیعی از غرب و جنوب غرب [[ایران|ایران زمین]]<sup>*</sup> با مرکزیت [[استان خوزستان|خوزستان]] و [[شوش]] کنونی بود. برخی معتقدند، ایلامیها نام سرزمین خود را هلتمتی (هتامتی= هلتامتی [Haltāmti]= التامت [ALtāmt]) به معنی «سرزمین خدا» میخواندند و علامت "NIM" به معنی سرزمین مرتفع در نوشتههای سومری و اکدّی [AKKad]را به ایلام نسبت میدهند (علام = بالا) که به انزان (انشان) [Anzan(Anshan)]کوهستانهای شرق جلگه سوزیانا (شوشون) [Shushun]اشاره دارد. برخی دیگر نیز اَلَمْتُوی[Elamtu]سومری و اکدی را برگرفته از هلتمتی میدانند<ref>Hinz, Walther, "Persia, C 2400- 1300. BC", in C H I (The cambridj History of Iran) Vol 1, Edited by fisher. Cambridge university press. p 644.</ref>. | ||
در یک تقسیمبندی کلی میتوان سه دوره را برای تمدن ایلام برشمرد: | در یک تقسیمبندی کلی میتوان سه دوره را برای تمدن ایلام برشمرد: | ||
بعدها در زمان هخامنشیان تداوم یافت و در کنار زبان آرامی در امور اداری به کار میرفت. از آنجا که ایلامیان در تقابل مستقیم سیاسی و روابط تجاری با بینالنهرین بودند از نظر فرهنگی تأثیر و تأثرهای فراوان داشتند. در شرق نیز با کاسیها، و تمدنهای داخلی نجد ایران در | * ایلام کهن (قدیم) از 2400-1600پ.م؛ | ||
* ایلام میانه از 1500-1100پ.م؛ | |||
* ایلام جدید از 770-550پ.م . | |||
ایلام کهن به سه دوره پادشاهی اوان[Avan] (2400-2100پ.م)، پادشاهی سیماشکی[Simashki] (2100-1970پ.م) و دوران سوکّل مخها[Sukkalmakh] (1970-1600پ.م)، ایلام میانه با سه سلسله پادشاهی، کیدنیوها[Kidinu] (1500-1400پ.م)، ایگیهلیها[Ike/Igihalki] (1400-1210پ.م) و شوتروکها[Shutruk] (1210-1100پ.م)<ref>برای آگاهی بیشتر: جدولهای تطبیقی سلسلههای پادشاهی در، مجیدزاده، '''''تاریخ و تمدن ایلام'''''. ص39-49 و کامرون، جورج. '''''ایران در سپیدهدم تاریخ'''''. ترجمة حسن انوشه، تهران: 1374، علمی و فرهنگی، ص172-175. </ref> و پس از چند سده بیخبری از تاریخ ایلام، همزمان با کوچ و استقرار آریاییها<sup>*</sup> در غرب ایران (حدود 1000-835پ.م) نام «شاه هومبان- نیکاش[Humban-Nikash]» به عنوان بنیانگذار اصلی سلسله جدید ایلام و در جنگ با آشوریها به چشم میخورد<ref>هینتس، والتر. '''''دنیای گمشدة عیلام'''''. ترجمة فیروز فیروزنیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1371، ص163-165.</ref>. سلسلهای که او بنیاد گذاشت تا زمان هجومهای ویرانگر آشور بانیپال [Ashurbanipal]علمی هم در 646پ.م در زمان هومبان هَلتْشْ سوم، [Humban- haltash III]پا برجا ماند<ref>آمیه، پیر. '''''تاریخ عیلام'''''. ترجمة شیرین بیانی، تهران: 1372، دانشگاه تهران، ص69-71.</ref>، پس از آن نیز تا زمان [[داریوش|داریوش اول]]<sup>*</sup> [[هخامنشیان|هخامنشی]] شاهان محلی ایلام در [[شوش]] حکومتهای کوچکی داشتند. و از آن پس [[شوش]] از شهرهای مهم [[هخامنشیان]] به شمار میآمد<ref>کخ، هایدماری. '''''پژوهشهای هخامنشی'''''. ترجمة امینحسین شالچی، تهران: 1379، آیته، ص13-16.</ref>. [[شوش]] که معبد- زیگورات- [[چغازنبیل]] (دوراونتاش) [Dur- untash]مربوط به دوره پادشاهی اونتاش (اونتش) گال،[Untash- Gal]برای خدای بزرگ ایلام، این شوشیناک [In- shushinak]در آن قرار داشت به عنوان مهمترین شهر و اوان (دزفول)، ماداکتو[ Madaktu]در کرانه رود کرخه، لیان [Liyan]در [[بوشهر]]، وانشان از مهمترین شهرهای ایلامیان بودند. که آثار مهمی ازشهرسازی، معابد، صنایعدستی، کتیبهها و نقش برجستهها از این شهرها به دست آمده است. | |||
سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان در سراسر تاریخ ایلام، جنگهایی با آنها داشتهاند و در زمان اونتاشگال و در دوره طلایی پادشاهانی مانند شوتروک ناهونته، [Shutrak- nahhunté]کویترناهونته [Shilhak- inshushinak]و شیلهاک این شوشیناک [Kutir- Nahhunté]به پیروزیهای بزرگی دست یافتند<ref>Diakonoff. I. "Elam" in C H I (The Cambridg history of Iran, Edited by I. Gershevitch. '''''Cambridge university press''''', 1968. Vol 2. p. 16-18.</ref>. انتقال قانوننامه حمورابی به شهر دوراُنتش در پرتو این پیروزیها بود. در رأس جامعه ایلامیان، پادشاه و اعضاء خاندان سلطنتی که در حکمرانی او شریک بودند قرار داشتند<ref>A, Kuhrt, '''''Ancient near east''''', London, 1995, vol 1. p. 374.</ref>. در آغاز مادرسالاری بر ایلام حکم فرما بود و الهههای مادر مانند، پنیکیر، کیریریش و پرتی در رأس خدایان بودند. اما وقتی جامعه پدرسالار شد (اواسط هزاره دوم پ.م) خدایان مذکر مانند هومبن و انیشوشیناک (خدای شوش)، نهونته (خدای خورشید و اجرای قانون) در رأس قرار گرفتند. خدایان نیرومند فوق طبیعی را کیتن[Kitin] میخواندند و کاهنان در معابد آنان مراسم دینی را به جا میآوردند. آنان به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتند. جشنهای توگ (در اردیبهشت) و جشن سال نو در پائیز از مهمترین جشنهای ایلامیان بودند. قانون از منزلت خاصی برخوردار بود. قانون دینی را کاهنان و قانون عرفی را پادشاهان وضع میکردند<ref>برای آگاهی بیشتر: مجیدزاده. '''''تاریخ و تمدن ایلام'''''. ص50-63 و هینتس. '''''دنیای گمشدة عیلام'''''. ص47-78 و 119-130.</ref>. زبان عیلامیان، که به هیچ یک از گروههای شناخته شده در زبانهای باستانی تعلق ندارد. در آغاز با خط تصویری، سپس به صورت ترسیمی و میخی نوشته میشد <ref>Grillot. F. Susini "Elamite Language", in '''''Encyclopaedia Iranica''''', VoL, 8. new york. 1998. Vol 8. p. 332-335</ref>و در مکاتبات از زبان سومری و اکدّی نیز استفاده میکردند<ref>S. Lackenbacher "non- Elamite tentsin Elam", In '''''Encyclopaedia Iranica, new york, 1998. Vol 8. p. 342-343.'''''</ref>. | |||
بعدها در زمان [[هخامنشیان]] تداوم یافت و در کنار زبان آرامی در امور اداری به کار میرفت. از آنجا که ایلامیان در تقابل مستقیم سیاسی و روابط تجاری با بینالنهرین بودند از نظر فرهنگی تأثیر و تأثرهای فراوان داشتند. در شرق نیز با کاسیها، و تمدنهای داخلی نجد [[ایران]] در [[کاشان]]، [[کرمان]] و حتی دهانه سند روابطه بسیار داشتهاند<ref>Vallat. F. "Elam", in '''''Encyclopaedia Iranica, new york, 1998, Vol 8. p. 301.'''''</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
* [[هخامنشیان]] | |||
* [[شوش]] | |||
* [[داریوش]] | |||
* [[استان خوزستان]]<br /> | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
دانشنامه ایران | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
حسین شیخ | حسین شیخ | ||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۴
ایلامیان، کشور پادشاهی باستانی در بخش بزرگی از نجد ایران[۱]. (تقریباً از 2600پ.م تا 646پ.م)
قلمرو اصلی ایلام بخش وسیعی از غرب و جنوب غرب ایران زمین* با مرکزیت خوزستان و شوش کنونی بود. برخی معتقدند، ایلامیها نام سرزمین خود را هلتمتی (هتامتی= هلتامتی [Haltāmti]= التامت [ALtāmt]) به معنی «سرزمین خدا» میخواندند و علامت "NIM" به معنی سرزمین مرتفع در نوشتههای سومری و اکدّی [AKKad]را به ایلام نسبت میدهند (علام = بالا) که به انزان (انشان) [Anzan(Anshan)]کوهستانهای شرق جلگه سوزیانا (شوشون) [Shushun]اشاره دارد. برخی دیگر نیز اَلَمْتُوی[Elamtu]سومری و اکدی را برگرفته از هلتمتی میدانند[۲].
در یک تقسیمبندی کلی میتوان سه دوره را برای تمدن ایلام برشمرد:
- ایلام کهن (قدیم) از 2400-1600پ.م؛
- ایلام میانه از 1500-1100پ.م؛
- ایلام جدید از 770-550پ.م .
ایلام کهن به سه دوره پادشاهی اوان[Avan] (2400-2100پ.م)، پادشاهی سیماشکی[Simashki] (2100-1970پ.م) و دوران سوکّل مخها[Sukkalmakh] (1970-1600پ.م)، ایلام میانه با سه سلسله پادشاهی، کیدنیوها[Kidinu] (1500-1400پ.م)، ایگیهلیها[Ike/Igihalki] (1400-1210پ.م) و شوتروکها[Shutruk] (1210-1100پ.م)[۳] و پس از چند سده بیخبری از تاریخ ایلام، همزمان با کوچ و استقرار آریاییها* در غرب ایران (حدود 1000-835پ.م) نام «شاه هومبان- نیکاش[Humban-Nikash]» به عنوان بنیانگذار اصلی سلسله جدید ایلام و در جنگ با آشوریها به چشم میخورد[۴]. سلسلهای که او بنیاد گذاشت تا زمان هجومهای ویرانگر آشور بانیپال [Ashurbanipal]علمی هم در 646پ.م در زمان هومبان هَلتْشْ سوم، [Humban- haltash III]پا برجا ماند[۵]، پس از آن نیز تا زمان داریوش اول* هخامنشی شاهان محلی ایلام در شوش حکومتهای کوچکی داشتند. و از آن پس شوش از شهرهای مهم هخامنشیان به شمار میآمد[۶]. شوش که معبد- زیگورات- چغازنبیل (دوراونتاش) [Dur- untash]مربوط به دوره پادشاهی اونتاش (اونتش) گال،[Untash- Gal]برای خدای بزرگ ایلام، این شوشیناک [In- shushinak]در آن قرار داشت به عنوان مهمترین شهر و اوان (دزفول)، ماداکتو[ Madaktu]در کرانه رود کرخه، لیان [Liyan]در بوشهر، وانشان از مهمترین شهرهای ایلامیان بودند. که آثار مهمی ازشهرسازی، معابد، صنایعدستی، کتیبهها و نقش برجستهها از این شهرها به دست آمده است.
سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان در سراسر تاریخ ایلام، جنگهایی با آنها داشتهاند و در زمان اونتاشگال و در دوره طلایی پادشاهانی مانند شوتروک ناهونته، [Shutrak- nahhunté]کویترناهونته [Shilhak- inshushinak]و شیلهاک این شوشیناک [Kutir- Nahhunté]به پیروزیهای بزرگی دست یافتند[۷]. انتقال قانوننامه حمورابی به شهر دوراُنتش در پرتو این پیروزیها بود. در رأس جامعه ایلامیان، پادشاه و اعضاء خاندان سلطنتی که در حکمرانی او شریک بودند قرار داشتند[۸]. در آغاز مادرسالاری بر ایلام حکم فرما بود و الهههای مادر مانند، پنیکیر، کیریریش و پرتی در رأس خدایان بودند. اما وقتی جامعه پدرسالار شد (اواسط هزاره دوم پ.م) خدایان مذکر مانند هومبن و انیشوشیناک (خدای شوش)، نهونته (خدای خورشید و اجرای قانون) در رأس قرار گرفتند. خدایان نیرومند فوق طبیعی را کیتن[Kitin] میخواندند و کاهنان در معابد آنان مراسم دینی را به جا میآوردند. آنان به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتند. جشنهای توگ (در اردیبهشت) و جشن سال نو در پائیز از مهمترین جشنهای ایلامیان بودند. قانون از منزلت خاصی برخوردار بود. قانون دینی را کاهنان و قانون عرفی را پادشاهان وضع میکردند[۹]. زبان عیلامیان، که به هیچ یک از گروههای شناخته شده در زبانهای باستانی تعلق ندارد. در آغاز با خط تصویری، سپس به صورت ترسیمی و میخی نوشته میشد [۱۰]و در مکاتبات از زبان سومری و اکدّی نیز استفاده میکردند[۱۱].
بعدها در زمان هخامنشیان تداوم یافت و در کنار زبان آرامی در امور اداری به کار میرفت. از آنجا که ایلامیان در تقابل مستقیم سیاسی و روابط تجاری با بینالنهرین بودند از نظر فرهنگی تأثیر و تأثرهای فراوان داشتند. در شرق نیز با کاسیها، و تمدنهای داخلی نجد ایران در کاشان، کرمان و حتی دهانه سند روابطه بسیار داشتهاند[۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مجیدزاده، یوسف. تاریخ و تمدن ایلام. تهران: 1370، مرکز نشر دانشگاهی، ص5.
- ↑ Hinz, Walther, "Persia, C 2400- 1300. BC", in C H I (The cambridj History of Iran) Vol 1, Edited by fisher. Cambridge university press. p 644.
- ↑ برای آگاهی بیشتر: جدولهای تطبیقی سلسلههای پادشاهی در، مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام. ص39-49 و کامرون، جورج. ایران در سپیدهدم تاریخ. ترجمة حسن انوشه، تهران: 1374، علمی و فرهنگی، ص172-175.
- ↑ هینتس، والتر. دنیای گمشدة عیلام. ترجمة فیروز فیروزنیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1371، ص163-165.
- ↑ آمیه، پیر. تاریخ عیلام. ترجمة شیرین بیانی، تهران: 1372، دانشگاه تهران، ص69-71.
- ↑ کخ، هایدماری. پژوهشهای هخامنشی. ترجمة امینحسین شالچی، تهران: 1379، آیته، ص13-16.
- ↑ Diakonoff. I. "Elam" in C H I (The Cambridg history of Iran, Edited by I. Gershevitch. Cambridge university press, 1968. Vol 2. p. 16-18.
- ↑ A, Kuhrt, Ancient near east, London, 1995, vol 1. p. 374.
- ↑ برای آگاهی بیشتر: مجیدزاده. تاریخ و تمدن ایلام. ص50-63 و هینتس. دنیای گمشدة عیلام. ص47-78 و 119-130.
- ↑ Grillot. F. Susini "Elamite Language", in Encyclopaedia Iranica, VoL, 8. new york. 1998. Vol 8. p. 332-335
- ↑ S. Lackenbacher "non- Elamite tentsin Elam", In Encyclopaedia Iranica, new york, 1998. Vol 8. p. 342-343.
- ↑ Vallat. F. "Elam", in Encyclopaedia Iranica, new york, 1998, Vol 8. p. 301.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
حسین شیخ