مطبوعات زنان

مطبوعات زنان، فعالیت‌ زنان در عرصه مطبوعات پس از انقلاب مشروطه آغاز شد. آنان همانند دیگر اقشار جامعه، هدف‌ها و نظرات خود را از طریق روزنامه‌ها مطرح می‌کردند. در واقع پس از فتح تهران (1327ق) و گسترش فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زنان، انتشار روزنامه‌ها و مجلات ویژه زنان ضرورت پیدا کرد. از این رو، زنان تجددطلب با امکانات محدود خود پا به عرصه روزنامه‌نگاری نهادند. آنان با انتشار اولین نشریه خود با نام «دانش» که در 1289ش منتشر شد، 75 سال بعد از مردان، حیات مطبوعاتی خود را شروع کردند. دوره‌های انتشار نشریات زنان را می‌توان به این شرح بیان کرد:

1.  1289-1299ش در این دوره دَه ساله سه نشریه «دانش»، «شکوفه» و «زبان زنان» منتشر شد. این نشریات صرفاً به منظور بیداری توده زنان بود و حاوی اخبار مربوط به زنان و تربیت آنان در زمینه‌های مختلف و تشویق این قشر به کسب دانش می‌پرداخت. اما روزنامه شکوفه از سال سوم به بعد که عملاً به ارگان انجمن همت خواتین مبدل شد، رنگ و بوی سیاسی و انتقادی به خود گرفت و علاوه بر مسائل مربوط به زنان، به مسائل سیاسی چون استقلال ملی، مبارزه با نفوذ بیگانگان، تحریم کالاهای وارداتی و ترویج منسوجات وطنی، علل عقب‌ماندگی و برخی از مشکلات اقتصادی و اجتماعی جامعه ایرانی پرداخت. این روزنامه بر خلاف «دانش» مخاطبان خود را زنان به طور عام می‌دانست و بی‌توجه نسبت به وضعیت زنان محروم و فقیر و نحوه زندگی آنان نبود استفاده از کاریکاتور نیز از ویژگی‌های آن بود. «زبان زنان» نیز به واسطه انتشار اولین روزنامه زنان که در خارج از تهران انتشار می‌یافت و جنبش زن ایرانی را تقویت می‌کرد و نام «زن» را در عنوان خود قرار داده بود، اهمیت داشت. این روزنامه با دنبال کردن تحولات سیاسی کشور و نقد و بررسی عملکرد دولت می‌کوشید مواضع سیاسی زنان تجددطلب را بیان و راه را برای مشارکت این گروه در عرصه‌های سیاسی هموار کند. توجه به مباحث نظری مدرن مانند سوسیالیسم و سوسیال دموکراسی، انتشار مقالات زنان و دختران و پرداخت حق‌ تألیف نویسندگان ساده نویس، مخالفت با قرارداد 1919 و به طور کلی طرفداری از آزادی زنان و توسعه فرهنگ میان آنان از ویژگی‌های این نشریه بود.

2.  1299-1320ش: در این دوره، 13 نشریه به چاپ می‌رسید که برخی مانند «نامه بانوان»، «عالم نسوان» و «جهان زنان» در 1299ش انتشار یافتند. مطالب این نشریات اختصاصاً راجع به زنان بود و عمدتاً اجتماعی، ادبی، اخلاقی و به منظور بیدرای و بالا بردن سطح آگاهی و دانش زنان بود. در این بین، «جهان زنان» نخستین نشریه اختصاصی زنان در ایران است که صاحب امتیاز آن مرد بود و مطالب آن با همفکری زن و مرد نوشته می‌شد و با نشریات تندرو زنان در آن برهه زمانی مخالف بود. مسئولیت اداره این مجله را در زمان انتشار در تهران، فخرآفاق پارسا به عهده داشت که چون برخی از افراد، مطالب این مجله را مخالف دین می‌دانستند، تبعید و مجله‌اش توقیف شد. اهمیت دیگر این نشریه تداوم انتشار آن در دورانی نسبتاً طولانی (12 سال) بود. دیگر نشریات این دوره بیشتر در فاصله 1300-1310ش منتشر شدند. در این میان مجله «رهنمای بانوان» نخستین مجله تخصصی بود که در 1305ش به زبان فارسی و انگلیسی و فرانسه منتشر می‌شد. تنها سه نشریه «دختران ایران»، «نامه بانوان ایران» و «راهنمای زندگی» در فاصله 1310 تا 1320ش به چاپ رسیدند. حکومت‌ پهلوی بر کلیه نشریاتی که بعد از تأسیس این سلسله انتشار یافت، نظارت کامل داشت. این نشریات با توجه به فرمان کشف حجاب، به ترویج فرهنگ بی‌حجابی و تمدن غربی بین زنان ایرانی می‌پرداختند.

3.  1320-1332ش: در این دوره، تعداد نشریات تخصصی زنان و انتشار نشریه‌های چپی و توده‌ای مانند «تشکیلات زنان و بیداری ما»، «جهان زنان» و مخالف رژیم پهلوی افزایش یافت. از خصوصیات این دوره تقلیل سانسور و کنترل دولتی در کلیه جرائد بود. در این دروه 30 نشریه زنانه بر نشریات کشور افزوده شد که 13 عنوان آن متعلق به دوران نهضت ملی‌ شدن صنعت نفت و همانند دیگر مطبوعات این دوره مندرجات آن سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ادبی بود. «رستاخیز ایران»، «بانو»، «پان ایرانیست»، «عالم زنان»، «حقوق زنان» از جمله نشریات این دوره بودند. مجله «بانو» اولین مجله مصور زنانه ایران بود که در این دوره منتشر شد. روزنامه رستاخیز ایران نیز دارای تمایلات چپی بود و به خاطر لحن بی‌پرده و صریح خود اهمیت و اعتبار داشت.

4.  28 مرداد 1332- 15 خرداد 1342 در این دوره نشریه تخصصی زنان با نام‌های «زنان و جهان»، «بی‌بی»، «بانوی ایران»، «اطلاعات بانوان» و «خراسان بانوان» منتشر شد. به واسطه اختناق حاکم بر جامعه و خصوصاً مطبوعات، تقریباً تمام نشریات زنان دوره قبل که حزبی بودند، تعطیل شدند و تنها نشریات زنانه‌ای که دولتی و پاسخگوی اهداف آن بودند، انتشار یافتند. روش این نشریات غالباً علمی، ادبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بود. مجله اطلاعات بانوان در زمره اولین نشریاتی بود که مبادرت به معرفی زن‌های با استعداد در زمینه‌های مختلف کرد و به منظور کادر هیأت تحریریه خود و تشویق زنان به کار روزنامه‌نگاری، یک کلاس روزنامه‌نگاری تأسیس کرد.

5.  15 خرداد 1342-1357: در این دوران 11 نشریه زنانه منتشر شد که کاملاً وابسته به دولت و مجری اهداف آن بودند. تملق و تبلیغ برای رژیم، سانسور، غرب‌زدگی و ترویج مُد غربی در این نشریات اهداف آشکار بود. اطلاعات بانوان که از دوره قبل هم منتشر می‌شد، انتشار آن تا پایان این دوره ادامه یافت. «مد روز»، «زن روز»، «زنان ایران»، «پست ایران» از جمله نشریات این دوره بودند. مجله پست ایران سعی در آشنا کردن زنان ایران با زنان اندیشمند دنیا و تفکرات آنان داشت. مجله زنان ایران نیز ناشر افکار خاندان پهلوی به ویژه اشرف پهلوی بود.

6.  از 1357 تا 1360ش: به غیر از مجله زن روز حدود 18 نشریه دیگر زنانه در این دوره انتشار یافت و برای نخستین بار نشریات زنانه مذهبی منتشر شد. در پایان این دوره نشریات زنانه ثبات بیشتری یافتند. انتشار نشریات مربوط به گروه‌های چپ افزایش یافت. مقالات این نشریات بیشتر پیرامون نقش زنان در انقلاب اسلامی، حقوق زنان در قانون اساسی و مبارزات زنان چون شیلی و افغانستان و... بررسی زن از دیدگاه‌های مختلف بود.

7.  1360-1368: بیشتر نشریات این دوره تحت تأثیر جریانات جنگ و رویدادهای آن قرار داشتند و عمده مطالب آنان به جنگ و پیامدهای آن، خانواده شهدا و موقعیت حاکم بر جامعه اختصاص داشت. تعداد تیراژ نشریات گروه‌های چپ تا حد قابل ملاحظه‌ای کاهش یافت. نشریات تخصصی زنان به زبان‌های انگلیسی – عربی- اردو به چاپ می‌رسید و 7 نشریه به نام‌های «محجوبه»، «شاهد بانوان»، «وحدت اسلامی»، «الطاهره»، «سوره بانوان»، «ندای خواهران مسلمان»، «برگزیده سیمای زن» منتشر شد.

8.  1368- خرداد 1376: در این دوره، نشریات زنان رشد قابل ملاحظه‌ای یافتند. یک سری نشریات خانوادگی که همراه خود یک ضمیمه خیاطی و مدل لباس داشتند، نیز چاپ می‌شد. مقالات این نشریات عمدتاً ادبی، هنری، مذهبی و سیاسی بود و به غیر از «زن روز»، «پیام هاجر»، «محجوبه»، «الطاهره» یازده نشریه جدید مانند «ندا»، «برش»، «معراج»، «بانو» منتشر شد.

9.  1376 تاکنون: با توجه به حضور بیشتر زنان در اجتماع تحول خاصی در، نشریات زنانه صورت نگرفت و به نشریات دوره قبل چند نشریه اضافه شد. این نشریات غالباً با روش سیاسی و مضامین اصلاح‌طلبانه منتشر می‌شد و با وجود تعداد قابل توجه نشریات زنانه می‌توان گفت هنوز، به لحاظ محتوا پاسخگوی نیازهای جامعه زنان نیستند.

نیز نگاه کنید به

• انقلاب مشروطه
• دانش

مآخذ

خسروپناه، محمدحسین. هدفها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی. تهران: پیام امروز، چ1، 1381، ص227-254؛ بیران، صدیقه. نشریات ویژه بانوان. تهران: انتشارات روشنفکران و مطالعات زنان، چ1، 1381؛ محیط طباطبایی. تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران. تهران: بعثت، چ2، 1375، ص173، 175؛ برزین، مسعود. مطبوعات ایران. تهران: کتابخانه بهجت، 1354؛ دولت‌آبادی، صدیقه. نامه‌ها، نوشته‌ها و یادها. به کوشش مهدخت صنعتی و افسانه نجم‌آبادی، شیکاگو: انتشارات نگرش و نگارش زن، چ1، 1377؛ شیخ‌اسلامی، پری. زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایران. تهران: بی‌نا، 1351، ص87-88، 119، 155، 186؛ صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. (4ج) جاهای مختلف، بامداد، بدرالملوک. زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا انقلاب سفید (2ج)، تهران: ابن‌سینا، 1347؛ شکوفه به انضمام دانش. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 1377؛ ابوترابیان، حسین. مطبوعات ایران از شهریور 1320-1326. تهران: انتشارات اطلاعات؛ صالحیار، غلامحسین. چهره مطبوعات معاصر. تهران: 1351، ص333؛ برزین، مسعود. شناسنامه مطبوعات ایران از 1215 تا 1357. تهران: بعثت، ص42، 327؛ سلطانی، پوری. راهنمای مجلات ایران. تهران: کتابخانه ملی، ص134-138؛ پیرنیا، منصوره. سالار زنان ایران. تهران: 1374، ص402.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

نادره جلالی