استان سیستان و بلوچستان

سیستان و بلوچستان، نام استانی در جنوب شرقی ایران، به مرکزیت شهر زاهدان.

استان سیستان و بلوچستان، برگرفته از الی گشت، قابل بازیابی ازhttps://www.eligasht.com/Blog/tourism/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/

این استان از شرق و شمال شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبی، از غرب با استان‌های کرمان و هرمزگان و از جنوب با دریای عمان همسایه است.

استان سیستان و بلوچستان با مختصات جغرافیایی 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالی و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقی و وسعت 178431کم‍²، 9/10 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد.

این استان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، سراوان، سرباز، نیک شهر، کنارک و زهک. تمامی شهرستان‌های استان به جز نیک‌شهر و ایرانشهر، با کشورهای پاکستان و افغانستان دارای مرز مشترک هستند. شهرستان زاهدان با هر دو کشور هم مرز است.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، حداقل چهار ویژگی قابل تشخیص است:

1. مناطق کوهستانی استان که بخش وسیعی از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و کوه‌های نسبتاً مرتفعی نظیر تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، کوه سفید به ارتفاع 2995م، کوه مارپیچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. کوه‌های موجود در گستره کوهستانی استان را درهّ‌ها و دشت‌های کوچک و بزرگ از هم جدا کرده‌اند.
2. بیابانی بودن بخش وسیعی از استان که گستره جغرافیایی آن بیشتر در غرب استان مشاهده می‌شود. بخشی از کویر لوت نیز در شمال غرب استان واقع شده است.
3. همجواری با دریای عمان و برخورداری از ساحلی مناسب و نسبتاً طولانی و بهره‌مندی از امکانات طبیعی، اقتصادی و ارتباطی دریای آزاد.
4. وجود جلگه‌های حاصلخیز از جمله جلگه سیستان در شمال شرق استان (در محدوده شهرستان زابل) که رود هیرمند آن را آبیاری می‌کند و نیز جلگه باهوکَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان چابهار که رود باهوکلات در آن روان است.

در کنار ویژگی‌های فوق، عارضه طبیعی دیگری به نام دریاچه هامون یا دریاچه سیستان در دشت سیستان به چشم می‌خورد که وسعت آن بین 458 تا 1400 کم‍² متغییر است. این دریاچه در فصول کم آبی به صورت سه مرداب تقریباً جدا از هم به نام‌های هامون صابری، هامون پوزک و هامون هیرمند، در می‌آید.

این مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هیرمند و خالش‌رود آب می‌گیرند. پرورش ماهی، شکار پرنده، تأمین علوفه دام‌ها از نیزارهای اطراف دریاچه و موارد دیگر از جمله امکانات قابل استفاده برای ساکنان این قسمت از استان است. جازموریان، دریاچه دیگر استان است که در غرب بلوچستان و در همسایگی استان کرمان واقع شده که رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هلیل رود از ارتفاعات استان کرمان به سوی آن جاری است. این دریاچه فصلی است و به هنگام کم آبی خشک می‌شود.

آب و هوای استان سیستان و بلوچستان با توجه به نزدیکی به مدار رأس السرطان؛ خشک و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان که دارای ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دریا هستند، هوا نسبتاً سرد و میزان جذب رطوبت بیشتر است. اختلاف دمای 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخیر زیاد، بارش کم و کمبود منابع آب در مجموع استان سیستان و بلوچستان را به یکی از مناطق کم آب ایران تبدیل کرده است.

با این حال با احداث سدهای مخزنی و انحرافی مختلف مانند سد پیشین بر روی رودخانه باهوکلات، سد سیستان بر روی رود سیستان و نیز با احداث کانال‌های متعدد و نسبتاً طولانی انتقال آب مانند خط آب رسانی به شهر چابهار به طول 101 کم‍²، خط آب‌رسانی به شهر زاهدان به طول 192 کم‍²، سعی شده است که با محدودیت منابع آب در استان مقابله شود. استان سیستان و بلوچستان در سه حوزه اصلی آبریز شرق، مرکزی و خلیج فارس و دریای عمان و نیز قسمت عمده‌ای از پهنه آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خیلی بالا قرار دارد. شهر زابل در منطقه خطر پایین و شهر زاهدان در منطقه خطر بالا واقع شده‌اند.

در منابع جغرافیایی قدیم به کرات از سیستان نام برده شده است. حدودالعالم درباره آن می‌نویسد: «ناحیتیست قصبه او را زرنگ خوانند، شهری با حصار است، و پیرامن او خندق است کی آبش هم از وی برآید، و اندر وی رودهاست، و اندر خانهاء وی آب روانست ...». و در نزهت القلوب در شرح سیستان آمده است: «ولایتی است طویل و عریض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب کردند سجستان خواندند، به مرور سیستان شد. هوایش به گرمی مایلست و آبش از سیاه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسیار و میوه‌های خوب و فراوان باشد» و درباره ناحیه‌ای که اکنون شهرستان زابل نام دارد نیز زیر عنوان ولایات زاول چنین آورده است: «ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است» و شهر آن زاول که «شهری بزرگست و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاه‌های خوب و علفزارهای بسیار دارد». از قسمت جنوبی استان، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام مکران یاد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد می‌نویسد که «]مکران[ ناحیه‌ایست میان زمین سند و بلاد تیز، شهرها و قریه‌ها به آن بسیار است...».

آثار به دست آمده از سیستان (بخش شمالی استان) سابقه تمدن و شهرنشینی این منطقه را به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رساند و در بخش جنوبی (بلوچستان) نیز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این قسمت از استان که در گذشته با نام مِکا، مکیا، مکران و ... شناخته می‌شد، پس از اسکان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت.

در دوره قاجار سیستان همراه با خراسان، ایالت خراسان و سیستان نامیده می‌شد و بلوچستان نیز همراه با کرمان، ایالت واحدی را تشکیل می‌داد.

در 1316ش، براساس قانون تقسیمات کشوری، نواحی سیستان و بلوچستان کنونی استان مکران یا «استان ششم» خوانده شد و در تقسیمات بعدی، در محدوده استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداری کل بلوچستان متشکل از سه شهرستان ایرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسیس گردید. این فرمانداری کل در 1336 به استان سیستان و بلوچستان و به مرکزیت زاهدان تبدیل شد. جمعیت استان سیستان و بلوچستان (براساس محدوده استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود که در 1375 به 1722579 تن رسیده، یعنی به چهار برابر افزایش یافته است. احداث راه و تأسیس مراکز مختلف خدماتی، آموزشی و سایر امکانات زندگی روستایی و شهری در جذب جمعیت و جلوگیری از مهاجرت، در افزایش جمعیت استان مؤثر بوده است. استان سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، داشتن آب و هوای متنوع، برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است. با اتمام طرح اتصال راه آهن کرمان ـ زاهدان، این استان افزون بر راه آبی و هوایی، از طریق راه آهن با کشور پاکستان و نیز با سایر کشورهای همسایه شمالی و غربی ایران متصل خواهد شد.

نیز نگاه کنید به

• شهر زاهدان
• استان خراسان جنوبی
• کرمان
• هرمزگان
• چابهار
• زابل
• زاهدان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون index.php?title=رده:جغرافیا