استان مازندران
مازندران، نام استانیاست در شمال كشور به مركزيت شهر ساری(← ساري).
اين استان از شمال با دريایمازندران (← خزر) از غرب با استانهایگيلان و قزوين، از جنوب با استان تهران، از جنوب شرق با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسايه است[۱].
استان مازندران با مختصات جغرافيايی'46 ˚35 تا '58 ˚36 عرض شمالیو'21 ˚50 تا '08 ˚54 طول شرقیو با وسعت 23833 كم2، 5/1 درصد از مساحت كشور را تشكيل ميدهد[۲].
اين استان بر اساس آخرين تقسيمات كشوري، دارای16 شهرستان، 44 بخش، 113 دهستان و 51 شهر است. نامهای شهرستانهایاستان مازندران عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنكابن، جويبار، چالوس، رامسر، ساري، سوادكوه، قائمشهر، محمودآباد، نكا، نور، نوشهر و گلوگاه. همه اين شهرستانها به جز سوادكوه كه دارایمركزيتیبه نام پل سفيد است، دارای مركزيتی همنام با شهرستان خود هستند[۳].
مازندران، استانی است ساحلیكه دارای مرز مشترك طولانی با درياست. تمامی شهرستانهای استان به جز آمل، بابل، قائمشهر و سوادكوه، با دريا دارای مرز ساحلی هستند. قسمت هموار و جلگهای مازندران، سرزمينی هلالی شكل است كه از دامنههای قسمت كوهستانی استان شروع و به كنارههای دريا ختم ميشود. بقايای چينخوردگيهای دوران سوم در كوهپايههای مازندران و بقايای آبرفتهای قديمي، كوهستان و ارتفاعات جنوب استان را به جلگه وصل ميكند و در همين مناطق، رودهای متعدد، تقريباً به موازات هم از كوهستان به سوی جلگه و دريا روان هستند[۴].
البرز همچون ديوارهای قوسی شكل و عظيم، استان مازندران را از استانهای مركزی و جنوبی ايران جدا ميسازد. اين سلسله جبال، خود دارای چندين رشته كوه موازی و دارای قلههای متعددی است كه مرتفعترين آنها در شرق استان، علمكوه، تخت سليمان، آزادكوه، سياهكمان و... هستند كه همه آنها ارتفاعی بيش از 4000م دارند. در جنوب استان نيز قله دماوند به ارتفاع 5628م واقع است كه بلندترين كوه در استان مازندران و كشور ايران به شمار ميآيد[۵].
استان مازندران در حوضه آبريز بزرگ دريای خزر قرار دارد كه خود از چند زير حوضه تشكيل شده است. اين استان تقريباً در زير حوضههای رودهای چالوس، هراز، تالار ـ بابل رود و نكا ـ تجن واقع شده و رودهای متعدد كوچك و بزرگ ديگری نيز در آن جاری است[۶]. برای مهار و استفاده بهينه از آب رودهای جاری در استان، تعداد 10 سد مخزنی و انحرافی بر روی آنها احداث شده كه سد مخزنی شهيد رجايی به ارتفاع 138م، سد مخزنی گلورد به ارتفاع 120م و سد مخزنی لار به ارتفاع 105م كه در نزديكی شهرهای ساري، نكا و لاريجان ـ آمل احداث شده از مرتفعترين آنهاست[۷].
مناطق جلگهایاستان مازندران به دليل موقعيت مكانی خود، دارای آب و هوايی متأثر از همسايگی با سواحل دريای خزر است. كنارههایكم عرض ساحلی واقع در حد فاصل كوهستان البرز و دريای خزر، اصولاً دارای آب و هوايی معتدل و مرطوب است. تقريباً در تمام ماههای سال ميزان بارش بيش از ميزان تبخير است و مقايسه سالانه دما در ايستگاههای سواحل جنوبی دريای خزر با يكديگر وضع متعادلی را بيان ميكند[۸].
اما هر چه به جنوب استان يعنی به كوهپايهها نزديک ميشويم از ميزان گرما كاسته شده و در نواحی كوهستانی سرما و يخبندانهای طولانی(180 روز در سال)، حاكميت دارد و حتی در ارتفاعات جنوب استان بهويژه قله دماوند برف و يخبندان دائمی قابل مشاهده است[۹]. موقعيت كوهستاني، كوهپايهای و جلگهای بودن استان و نيز ميزان رطوبت، اندازه دما و كميت بارندگي، موجب ايجاد انواع پوشش گياهی و نهايتاً باعث تنوع در معيشت مردم و چگونگی شكلگيری زيستگاههای آنان شده است.
استان مازندران افزون بر استعدادهای بالقوه رشد كشاورزي، صنايع دستی و توسعه صنايع مختلف جنگلي، توانمندی بالايی برای رونق و توسعه گردشگری كشور نيز محسوب ميشود. موقعيت ارتباطی اين استان از طريق هوا، خشكی و دريا با استانها و كشورهای همجوار موقعيت ممتازی به آن بخشيده است. مازندران از جمله استانهايی است كه بيشترين طول راه را نسبت به وسعت خود داشته و از اين نظر در مقام دوم كشور قرار دارد[۱۰].
در سال های اخير اين استان به لحاظ تعداد شاغلان در بخش معدن در رديف چهارم و از نظر سرمايهگذاري، اشتغال، ارزش افزوده و تعداد كارگاهها، جزو هفت استان برتر كشور محسوب ميشود[۱۱].
سرزمينی كه امروز از آن با نام مازندران ياد ميشود، به لحاظ موقعيت مساعد جغرافيايی خود همواره مسكون و آباد بوده است و در متون تاريخی از آن به بزرگی ياد شده است از جمله در حدودالعالم: «طبرستان [ناحيتيست] بزرگ از اين ناحيت ديلمان و حدش از چلوس است تا حد تميشه و اين ناحيت آبادان و [با نعمت و] بسيار خواسته و بازرگانان بسيار و طعامشان بيشترين نام برنج است و ماهي، بام خانه ايشان [خانههايشان] سفال سرخست از بسياری باران كی آنجا آيد به تابستان و زمستان»،[۱۲] و در البلدان نيز در شرح طبرستان آمده است: «طبرستان سرزمينی مستقل است كه آن را مملكتی است با شكوه و پيوسته شاهش سپهبد ناميده ميشود...»[۱۳] و در عجايبالمخلوقات نيز از طبرستان به عنوان اقليمی بزرگ كه «حد ویاز بلاد اران تا جرجان و حدیتا دريای خزر تا طالقان و شهرهای بسيار است...»[۱۴]ياد شده است.
مازندران با توجه به وسعت خود به لحاظ جمعيت از استانهای پرتراكم ايران است. جمعيت اين استان در سرشماری1375 تعداد 2602008 تن بوده[۱۵]كه در سرشماری سال 1385 به 2922432 تن افزايش پيدا كرده است[۱۶].
استان مازندران از ديرباز به عنوان يكیاز ايالتهای ايران در تقسيمات كشوری محسوب ميشده است. در عصر مغول متشكل از هفت تومان بوده است. در زمان كريمخان زند نيز با نام «دارالبركت مازندران» همچنان از ايالتهای مهم ايران به شمار ميآمده و در قانون تقسيمات كشوری سال 1325 هجری قمری تا كنون به عنوان استانی مستقل، در تقسيمات كشوری ايران مطرح است[۱۷].
مازندران به لحاظ گردشگری از استانهای پر جاذبه و قابل توجه و همواره مقصد بسياریاز گردشگران بوده است. طبيعت زيبا، جنگلها، رودها، آبشارها، سواحل دريا و بسياری از بناهای تاريخی و استراحتگاهی جذب كننده بسياری از گردشگران در طول سال است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان مازندران). تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص51.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص6، 7، 22 و 23.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج 4، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص313 و 314.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج 2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص175، 211، 225 و 237.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان مازندران. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381، ص20-22.
- ↑ نجفيكاني، علياكبر. مقدمهاي بر جغرافياي طبيعي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص 41 و 42.
- ↑ اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). همان. ص 13-15؛ جغرافياي استان مازندران. همان. ص 5.
- ↑ مطيعي لنگرودي، سيد حسن. جغرافياي اقتصادي ايران(صنايع). مشهد: جهاد دانشگاهي، 1384، ص 48 و 49.
- ↑ همان. ص 70 و 208.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 144.
- ↑ يعقوبي، ابن واضح. (احمد بن ابييعقوب). البلدان. ترجمه دكتر محمدابراهيم آيتي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1381، ص 43.
- ↑ طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 246.
- ↑ مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور). سالنامه آماري كشور 1383. تهران: مركز آمار ايران، 1386، ص 88.
- ↑ مركز آمار ايران (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي ـ رياست جمهوري). سالنامه آماري كشور 1385. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1386، ص 103.
- ↑ اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، ص 65، 78 و 98.
- ↑ شهام، افشين و هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. تهران: طراوت، 1384، ص 164-167.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون