مهر
مهر، خدای برجسته آریائیان هند و ایرانی و ایزدی مهم در دین مزدایی که یک چند پرستش او تا نقاط دوردست اروپا نیز گسترش یافت.
کلمه مهر در ودهها به صورت میتره(Mitra) و در اسناد کهن ایرانی به شکل میثره (Mithra)آمده است[۱]. در باورهای هندی، او پسر الهه ادیتی(Aditi) بود که در بالاترین ناحیه آسمان منزل داشت[۲][۳] و همراه با ورونه(Varuna) با دو خویشکاری عمده فرمانروایی و برکت بخشی، به عنوان خدای نگهدارنده زمین و آسمان پرستش میشد[۴] در ایران، در گاثاهای زرتشت، نام مهر تنها یک بار آمده و برخی آن را به مفهوم وظیفه مذهبی و تکلیف دینی دانستهاند[۵][۶]. پس از زرتشت و اصلاحات دینی وی، او از مقام خدایی که خود داشت به جایگاه یک ایزد نزول کرد[۷][۸] و در اوستای متأخر که نشانههای بازگشت به آئینهای کهن آریایی را در خود دارد، با برجستهترین توصیفها ستایش شده است[۹]. در اینجا، مهر آگاه از کلام راستین، دشمن پیمان شکنان، قانونگذار، یاری کننده جنگجویان، فزاینده آبها و گیاهان و بخشنده اسبهای تیزتک و گلهها و ثروتهای فراوان و صاحب دشتهای فراخ است.
او با هزار گوش و دههزار چشم پاسدار راستی و در نبردی بیامان با دروغ و پیمانشکنی است[۱۰][۱۱]. در کتیبههای متقدم هخامنشی نشانی از مهر نیست[۱۲]. اما از میانه دوران هخامنشی تا پایان شاهنشاهی ساسانی، مهر نه تنها محبوب جنگاوران بود، که او را بزرگترین یاریگر خود میدانستند،[۱۳] بلکه کشاورزان و گلهداران نیز با برپایی آتش بزرگ بُرزین مهر به تقدیس او میپرداختند[۱۴].
در آئین زُروانی ارزش او بسی بیشتر شده جایگاه میانجی بین دو نیروی مسلط بر جهان، اوهرمزد و اهریمن را کسب کرد[۱۵]. ایرانیان شانزدهمین روز (روز مهر) از ماه هفتم (ماه مهر) را روز تولد مشی و مشیانه میدانستند، و آن را جشن میگرفتند که از بزرگترین اعیاد ایران زمین بود (جشن مهرگان)[۱۶][۱۷].
مهر در جهان ایرانی بعد از اسلام نیز یادگارهایی از خود بر جای نهاده است، از جمله آنها آئین شب یلدا، یا شب بلند انتظار خورشید است که در گذشتههای دور آن را شب میلاد مهر میانگاشتند[۱۸]. مهر در ادبیات فارسی با مفاهیم نور و روشنایی، خورشید، پیوند و عشق و دوستی جایگاهی ویژه دارد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ جلالینائینی، محمدرضا. مقدمه بر گزیده ریگ ودا. تهران: نقره، 1367، ص 120.
- ↑ هومباخ، هلموت. میترا در هندوستان و نزد مغان هندویی شده. ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهنده، 1379، ص 12.
- ↑ گزیده ریگ ودا. به کوشش محمدرضا جلالی نائینی، تهران: نقره، 1367، ص 27-28.
- ↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 67.
- ↑ یسنه. 5:46.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 394.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 395.
- ↑ بنونیست، امیل. دین ایرانی بر پایه متنهای مهم یونانی. ترجمه بهمن سرکاراتی، ص 30.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 394.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 403.
- ↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 68-69.
- ↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 65-66.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 401.
- ↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 69.
- ↑ جلالیمقدم، مسعود. آئین زروانی. تهران: 1372، ص 113، 116، 133 - 136 و 155.
- ↑ پورداود، ابراهیم. گزارش یشتها. بمبئی: ص 396- 397.
- ↑ بیرونی، ابوریحان. آثارالباقیه عن القرون الخالیه. تهران: نشر میراث مکتوب، 1380، ص 264.
- ↑ فرهوشی، بهرام. جهان فروری. تهران: 1355، ص 113 به بعد.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
نامعلوم