خودروسازی
اولین خودرو در سال ۱۲۸۵ ه ش به وسیله دربار قاجار به ایران وارد شد. از آن زمان واردات خودرو به تناسب رشد شهرنشینی در کشور بتدریج افزایش یافت. اما صنعت خودروسازی در کشور با افزایش تقاضای ناشی از فزونی درآمد سرانه (ناشی از صادرات نفت)، رشد شهرنشینی و افزایش تجارت داخلی و استراتژی تاسیس کارخانجات مونتاژ وسایل نقلیه، از دهه ۱۳۳۰ شکل گرفت. در سال ۱۳۳۶ اولین خودرو با مونتاژ جیپ «لندرور» در ایران ساخته شد. تا پایان این دهه چندین کارخانه دیگر برای مونتاژ اتومبیلهای سواری و نیزکامیون ساخته شد. ساخت مجموعههای خودرو به دست صنعتکاران ایرانی ابتدا از قسمت بدنه خودرو، بویژه اتوبوس مدل ۳۰۲ شروع شد. با تاسیس کارخانه ایران ناسیونال (ایران خودروی فعلی) بازار تقاضا به سرعت تحت نفوذ اتومبیلهای پیکان و هیلمن اینکمپانی درآمد. رشد صنعت مونتاژ خودرو در ایران در دهه ۱۳۵۰ پس از افزایش بهای جهانی نفت و بالتبع درآمد سرانه ایران، به اوج خود رسید. به منظور جوابگویی به تقاضای روزافزون مردم، علاوه بر ساخت اتومبیلهای قبلی، قراردادهای جدیدی برای ساخت اتومبیلهای جدید با کمپانیهای جنرال موتورز برای تولید شورلت، بیوک و کادیلاک و کمپانی رنوی فرانسه برای تولید رنوی چهار سیلندر دو در بسته شد. در همین زمان واردات اتومبیلهای اروپایی و ژاپنی نیز - علی رغم برقراری تعرفههای بالا - رشد فزایندهای یافت.
با شکلگیری انقلاب اسلامی در ایران تحولات عمدهای در صنایع خودروسازی ایران صورتگرفت و روند ساخت محصولات این صنعت نیز تبدیل وضعیت داده و به پیکره صنعتی کشور ملحق شد.
شروع جنگ تحمیلی و شدت وخامت اوضاع اقتصادی کشور و در نتیجه کمبود ارز و مشکلات ناشی از محاصره اقتصادی موجب شد که ضمن بروز افت و خیزهای قابل ملاحظه در روند صنعت خودرو، تولید آن کاهش یابد. اما پس از پایان جنگ و همزمان با شروع برنامه بازسازی پس از جنگ، مسئولان نظام درصدد تجدید ساختار اساسی صنعت خودرو برآمدند و با توجه به تقاضای تامین نشده خودرو در داخل، طی سالهای مزبور، و اجرای سیاستهای تعدیل اقتصادی، واردات خودرو افزایش یافت، به نحوی که طی شش سال (۷۳-۱۳۶۸ ه ش) حدود ۱۹۵ هزار دستگاه خودرو به کشور وارد شد.
از اواسط دهه ۶۰ به بعد خطوط تولید و مونتاژ خودروهای جدید دیگری از جمله نیسان پاترول، پژو و رنو و نیز چند نوع خودروی کرهای ایجاد شد. علاوه بر کارخانههای تولید کننده سواری، ۸ شرکت دیگر نیز لندرور، وانت، کامیونهای بزرگ، ماشین آتشنشانی، اتوبوس و مینیبوس تولید میکنند.
فعالیتهایی که در طول سالهای جنگ به طور پراکنده و به منظور نیل به خودکفایی در تولید قطعات خودرو صورت پذیرفته بود از سال ۱۳۶۹ در قالب تشکیل «ستاد سیاستگذاری خودرو» به صورت یک مجمع مشاورهای رسمی سازماندهی شد، و متعاقب آن و به.منظور حمایت از تولیدکنندگان داخلی «قانون خودرو»، مصوب ۳۰/۱۰/۱۳۷۱، چارچوبهای قانونی و حقوقی صنعت خودرو را به صورت مدون ارائه کرد. در این دوران مدیران صنایع و مقامات دولتی به این نتیجه رسیدند که به منظور دستیابی به یک صنعت مستقل و پویا در خودروسازی و ارتقاء سطح کیفیت محصولات تولیدی، مرکزی برای تحقیقات و امور طراحی و مهندسی و بازرسی و کنترل کیفیت به وجود آید. به همین منظور اولین مرکز تحقیقات و نوآوری صنایع خودرو در ایران در سال ۱۳۷۲ ه ش تاسیس شد و شروع به کارکرد. همچنین دو شرکت طراحی مهندسی، تحت پوشش دو شرکت خودروسازی تاسیس شد و با ایجاد نظام ارزشیابی کمی و کیفی سازندگان قطعات خودرو، اقدامات اساسی در جهت شناسایی و ارزیابی سازندگان داخلی قطعات صورت گرفت. این اقدامات که از سال ۱۳۶۸ ه ش با تشکیل شرکت سازه گستر و سپس ساپکو آغاز شد سبب شد که صنایع ساخت قطعات خودرو در سالهای اخیر از رشد چشمگیر و افتخارآمیزی برخوردار گردد. با پیگیری این برنامهها و اقدامات، نه تنها ارزبری تولید انواع خودرو به شدت کاهش یافته بلکه توانایی فنی طراحی و مهندسی مدلهای جدید خودرو به طور چشمگیری افزایش یافته است. در مجموع تحولات اخیر در صنعت خودروسازی این بخش را به موتور محرکه صنایعگسترده پایین دستی و بالادستی تبدیل کرده است.
هماکنون میزان خودکفایی پیکان تا %۹۸ افزایش یافته است که با ایجاد ظرفیتهای جدید سرمایهگذاری درکشور به %۱۰۰ خواهد رسید. در ضمن در راستای نیل به اهداف یاد شده «مرکز تحقیقات و نوآوری صنایع خودروی ایران» تا کنون طراحی ۳ مدل خودروی سواری را به طور کامل انجام داده و به مرحله تولید آزمایشی رسانده است. یکی از این خودروها «پیکان» جدیدی است که طراحی بدنه، رودری صندلیها و دیگر قطعات آن کاملا جدید بوده و موتور آن نیز نزدیک %۱۰۰ ساخت صنعتگران داخلی است و از آن میتوان به نام «خودروی ملی» یاد کرد. از نظر میزان اشتغال، هماکنون حدود ۲۳۰ هزار نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم در سرتاسر کشور در صنعت خودرو کشور شاغل هستند.
حال مختصرا به تاریخچه و تولیدات برخی شرکتهای عمده خودروسازی میپردازیم:
شرکت ایران خودرو
این شرکت در سال ۱۳۴۱ ه ش به نام «شرکت ایران ناسیونال» تاسیس و بهرهبرداری از آن در سال ۱۳۴۲ ه ش اغاز شد. فعالیت اولیه این شرکت بر تولید اتاق اتوبوس و مینیبوس و لوازم یدکی آن متمرکز بود ولی چند سال بعد یعنی در سال ۱۳۴۵ ه ش مونتاژ خودروی سواری پیکان را نیز شروع کرد. (البته پیش از این در سال ۱۳۴۴ ه ش پروانه تاسیس خط مونتاژ استیشن و آمبولانس را نیز گرفته بود).
در حال حاضر، تولیدات این شرکت علاوه بر خودروی سواری پیکان شامل کامیون، اتوبوس، مینیبوس، وانت و قطعات مربوط به آنها و نیز پژو ۴۰۵، کامیونت دوکابینه ۱۳۰۹، مینیبوس جدید ۵۰۸ (کاروان) است. ایران خودرو در زمینه صادرات در سالهای اخیر روابط گستردهای با جمهوریهای آسیای مرکزی و کشورهای تازه استقلال یافته شوروی سابق برقرار کرده و به موفقیتهای قابل توجهی دست یافته است. از آن جمله میتوان به امضای قرارداد سرمایهگذاری مشترک در راهاندازی خط تولید مینیبوس و وانت پیکان ایران خودرو در جمهوری قرقیزستان و مذاکرات نهایی جهت راهاندازی خط تولید وانت در کشور مولداوی، اشاره کرد. در ضمن، این شرکت موفق شد در سال ۱۳۷۴ ه ش بیش از ۲۰۰ دستگاه مینیبوس به ارزش ۱۶ میلیون دلار به کشور لیبی صادر کند.
شرکت ماشینهای راهسازی ایران «هِپکو»
این شرکت در سال ۱۳۵۴ ه ش برای تولید ماشینآلات راهسازی با سرمایهگذاری بخش خصوصی و سازمان گسترش و نوسازی صنایع و همکاری چند شرکت خارجی در شهر صنعتی اراک آغاز به کار کرد و در زمینههای مختلف به پیشرفتهای قابل توجهی دست یافت.
این شرکت در سال ۱۳۶۳ ه ش با امضای دو قرارداد با یک شرکت آلمانی و یک شرکت سوئدی به منظور انتقال تکنولوژی و تولید دونوع بلدوزر، بیل هیدرولیکی،گریدر و همچنین دونوع لودر پا به عرصه حیات جدید خود گذاشت. برخی بخشهای اصلی شرکت هپکو عبارتند از:
- سالنهای مونتاژ ماشینآلات؛
- سالنهای ساخت، شامل بخشهای عملیات اولیه، جوشکاری و ماشینسازی؛
- سالن رنگ نهایی محل؛
- کارگاههای تولید اکسیژن و گازکربنیک؛
- انبارهای روباز؛
- تجهیزات موتورخانه مرکزی و تاسیسات؛
- ساختمانهای آزمایشگاه، انبارهای قطعات، ابزار و برنامهریزی؛
- انواع ماشین ابزار جهت ساخت قطعات؛
- تاسیسات تامین برق شامل ۴ پست ترانسفورماتور فشار قوی.
واگنسازی پارس
این شرکت در سال ۱۳۵۳ ه ش با هدف ساخت، مونتاژ و خرید و فروش انواع خودروهای ریلی اعم از لوکوموتیو، واگن باری، مسافری و واگن مخصوص مترو و قطعات اصلی و یدکی آنها در فضایی به وسعت ۳۳۱,۰۰۰ متر مربع در اراک تاسیس شد. سرمایه این شرکت در حال حاضر بالغ بر ۳۰ میلیارد ریال یعنی ده برابر سرمایه اولیه آن است. %۴۰ سهام این شرکت متعلق به راهآهن جمهوری اسلامی و %۶۰ بقیه به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران تعلق دارد. این شرکت میتواند در سال یکهزار دستگاه واگن بسازد و ۲۵۰۰ دستگاه واگن را تعمیر عادی و تا سقف ۳۷۵۰ دستگاه واگن سانحه دیده را تعمیر اساسی کند.
در حال حاضر بازار محصولات داخلی شرکت واگن پارس در اختیار راهآهن جمهوری، اسلامی، مجتمع فولاد اهواز و مبارکه، طرح توسعه نیشکر و صنایع جانبی، متروی تهران و تراموای مشهد است. در ضمن سالانه بیش از ۵۰ میلیون دلار از محصولات خود را به کشورهایی مثل سوریه و بنگلادش صادر میکند.
گروه صنعتی خاور
این شرکت با هدف تولید انواع کامیونهای سبک، نیمه سنگین و سنگین درسال ۱۳۳۸ ه ش تاسیس شد و به بهرهبرداری رسید. ظرفیت تولیدی آن هم اکنون ۱۵ هزار دستگاه انواع کامیون است که علاوه بر بازار داخلی به کشورهای افریقایی و آسیایی نیز صادر میشود.
شرکت سایپا
نام پیشین این شرکت «شردت سهامی تولید اتومبیل سیتروئن ایران» بود و در سال ۱۳۴۵ هش تاسیس و دو سال بعد راهاندازی شد. در سال ۱۳۵۵ ه ش نام آن به دلیل تغییر خطوط تولید از سیتروئن به رنو و به شرکت سهامی سایپا تغییر یافت. در حال حاضر تولیدات این شرکت سواری پراید ۴ و ۵ در و نیز وانت نیسان است. این محصولات تا کنون به کشورهای آسیای میانه و حوزه خلیج فارس صادر شدهاند.
شرکت پارس خودرو
این شرکت در سال ۱۳۳۵ ه ش تاسیس و در سال ۱۳۳۸ ه ش به بهرهبرداری رسید. هدف از ایجاد این شرکت تولید انواع خودروهای دو دیفرانسیل و سواری و قطعات مربوطه بود. بهتازگی این شرکت به تولید انبوه خودروی سواری رنو ۵ به نام «سپند» دست زده است و محصولاتش علاوه بر بازار داخلی به جمهوریهای تازه استقلال یافته و آسیای میانه صادر میشود. از دیگر محصولات عمده این شرکت جیپ «صحرا» است.
ایران کاوه
این شرکت در سال ۱۳۴۲ ه ش تاسیس و به بهرهبرداری رسید. پیش از انقلاب به تولید کامیونهای ماک و انواع تریلر اشتغال داشت ولی پس از انقلاب خط تولید آن تغییرکرد و به تولید کامیونهای «ولوو» پرداخت. این شرکت در حال حاضر به ساخت انواع کامیونها و تریلر کفی و کمرشکن، تیغه تانکر و تریلر حمل سواری مشغول است و در آینده قرار است کامیونهای سبک نیز تولید کند. محصولات این شرکت از سال ۱۳۷۰ ه ش به کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای تازه استقلال یافته صادر شده و به خوبی از آنها استقبال شده است.
از دیگر شرکتهای تولیدکننده خودروی سبک و سنگین میتوان از زامیاد، ایران وانت و شهاب خودرو نام برد.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.