استان کرمان
کرمان، استانی در جنوب شرق ایران و به مرکزیت شهری به همین نام (شهر کرمان).
این استان از شمال شرق با استان خراسان جنوبی، از شمال و شمال غرب با استان یزد، از غرب با استان فارس و از جنوب با استان هرمزگان همسایه است[۱].
استان کرمان با مختصات جغرافیایی 29َ˚26 تا 58َ˚31 عرض شمالی و بین 21َ˚54 تا 34َ˚59 طول شرقی و وسعت 181714کم، 1/11 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد[۲]، و براساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای 16 شهرستان، 45 بخش، 142 دهستان و 57 شهر است. اسامی شهرستانهای استان عبارتند از: بافت، بَردِسیر، بَم، جیرُفْت، راوَر، رَفْسَنْجان، زَرَند، سیرجان، شهر بابک، عنبرآباد، کرمان، کَهْنوج، مَنوجان، کوهبَنان، رودبار جنوب و قلعه گنج[۳].
پهنه جغرافیایی استان کرمان به لحاظ ناهمواریها دارای دو قسمت کاملاً متمایز است:
1. قسمت شرقی استان: از شمالیترین نقطه استان که مرزهای جنوبی استانهای خراسان جنوبی و یزد است تا جنوبیترین ناحیه که جبهه شمالی کوههای بشاگرد را تشکیل میدهد، تماماً با زمینهای پست و کویری پوشیده شدهاند که بخشی از کویر لوت در شمال (نمکزار شَهداد)، لوت زَنگی احمد در وسط و جازموریان در جنوب از جمله آنها است. تنها، قسمتی از رشته کوههای جبال بارِز، در جنوب شرق استان، این پیوستگی مناطق پست کویری را در شمال جازموریان قطع میکند[۴].
2. قسمت مرکزی و غربی کرمان: در این قسمت علاوه بر چند کوه پراکنده، سه رشته کوه به نامهای کوهستان پَلْوار، کوهستان جبال بارز و کوهستان بَشاگِرد به ترتیب در شمال، مرکز و جنوب استان به چشم میخورند که دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی میباشند. بلندترین کوه استان کوه هِزار به ارتفاع 4465م است که در جبال بارز و تقریباً در مرکز جغرافیایی استان واقع شده است.
پدیده مهم دیگر این استان، هامون جازموریان است که در جنوب شرق استان بین استان سیستان و بلوچستان و کرمان قرار دارد. این هامون که در گذشته به شکل دریاچهای بزرگ بوده است، اکنون با دریافت آب کافی از رودهای هَلیل رود (از غرب= کرمان) و بمپور (از شرق = سیستان و بلوچستان) و سایر جریانهای سطحی دیگر، به صورت دریاچهای فصلی در میآید و در مواقع دیگر به شکل چالهای باتلاقی و شوره زار خود نمایی میکند[۵]. در غرب استان و در دامنههای غربی کوههای مرکزی استان و در غرب شهر سیرجان، کویر نمک سیرجان قرار دارد که مانند بقیه کویرهای کوچک داخلی استان، پایانه ریزآبههای ارتفاعات اطراف است[۶].
استان کرمان در زیرحوضههای کویر لوت، کویر در انجیر، کویر سیرجان و هامون جازموریان از حوضه آبریز مرکزی ایران، قرار دارد. در این زیرحوضهها رودخانههای متعددی جاری است که هَلیل رود بزرگترین و طولانیترین آنها است[۷].
در حالی که حدود 3/6 میلیون هکتار (معادل 36%) از مساحت استان کرمان را مناطق بیابانی و کویری تشکیل میدهند، در صورت عدم مقابله با پدیده بیابانزایی، این مقدار مساحت در آینده نزدیک به 3 میلیون هکتار خواهد رسید و این درحالی است که وسعت جنگلهای استان حدود 3/1 میلیون هکتار برآورد شده است[۸].
در نقشه زلزله خیزی ایران، بسیاری از نقاط استان کرمان و نیز شهر کرمان در منطقه با درجه خطر خیلی بالا و بقیه نقاط هم در مناطق با درجه بالا و متوسط واقع شدهاند. گُسلهای طولانی و متعددی که در پهنه استان وجود دارند، زلزلههای مرگبار و ویرانگر بسیاری را پدید آوردهاند که زلزله پرتلفات 1382ش در شهر «بم»، واقع درشرق استان، بیش از 80 درصد از شهر مذکور و اطراف آن را تخریب کرد و زیانهای بسیاری بر جای گذاشت[۹].
کرمان همواره یکی از ایالتهای تاریخی و مشهور در تاریخ ایران بوده است. در حدودالعالم قدیمیترین اثر جغرافیایی ایران، شانزده بار از کرمان نام برده شده[۱۰] و در شرح «ناحیت کرمان و شهرهای وی»، آمده است: «کرمان ناحیتی است مشرق وی حدود سندست و جنوب وی دریاء اعظم است، و در مغرب وی ناحیت پارس است، و شمال وی بیابان سیستان است...»[۱۱] و در احسن التقاسیم نیز از کرمان و شهرهای آن ایالت به نیکی یاد و نوشته شده است: «جیرفت در آنجا است که جهانیانش به نمونه یاد کنند ... خرمای خبیص (شهداد) مرد را بیتاب کند... زیبایی پارچههای بم زبانزد است... کرمان داد و ستدگاه ثروتمندان خوشگذران است، آب گوارا، هوای معتدل، دیانت و پاکی به حد کمال دارد... پس کرمان شهری مرفه است اگر حوادث بگذارد...»[۱۲].
کرمان در طول تاریخ با نامها و لقبهای متعددی که بر آن گذارده بودند، سرزمینی شناخته شده و دارای شهرت بود. بردشیر، بوتیا، جرمانیا، ژرمانیا، کارمانیا، کریمان و ... از جمله نامهایی است که در منابع تاریخی به کرمان داده شده بود[۱۳].
در عصر سلطنت شاه عباس اول صفوی، کرمان یکی از ایالتهای ایران بود. در دوره فرمانروایی کریمخان زند، «دارالامان کرمان» نامیده میشد. در زمان سلطنت شاهان قاجار، همراه با بلوچستان یکی از ایالتهای ایران بود. در دوره رضاشاه پهلوی، مجموعهای از ایالتهای فارس، کرمان، یزد و هرمزگان کنونی، استان جنوب نامیده شدند و اندکی بعد با برخی تغییرات در محدوده آن، استان هشتم نام گرفت و بالاخره در 1339ش، استان کرمان به مرکزیت کرمان و با همان نام تاریخی خود در تقسیمات کشوری ایران، جای گرفت[۱۴].
جمعیت استان کرمان در سرشماری 1375، تعداد 2004345 تن بود که در 1384، طبق برآورد انجام شده، به 2432928 تن رسیده است[۱۵].
استان کرمان که در گذشته، یکی از مناطق محروم کشور محسوب میشد، در دهههای اخیر با احداث راه آسفالته، راهآهن، فرودگاهها و نیز با تأسیس مراکز تولیدی، آموزشی، تجاری و رفاهی، به پیشرفتهای بسیار زیادی دست یافته است. جاذبههای گردشگری استان در زمینههای طبیعی، تاریخی و تولیدی انواع صنایع دستی به ویژه قالی و انواع فرش، همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب میکند[۱۶].
نیزنگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کرمان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 45.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص156 و 157 (نقشه طبیعی استان کرمان).
- ↑ کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئوکیماتولوژی آن. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381, ص 185-188.
- ↑ کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئوکیماتولوژی آن. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381, ص 220-221.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج3: حوضه آبریز ایران مرکزی. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 70، 71، 79، 80، 195، 196، 197، 235 و 236.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان کرمان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 45، 48 و 58.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان کرمان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 69-64.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 229.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 126.
- ↑ مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀالاقالیم. ترجمه دکتر علینقی منزوی، چ2. تهران: کومش، 1385، ص 680 و 681.
- ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص 240.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص70، 77، 81، 82، 85، 90، 98.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 165 و 167.
- ↑ جغرافیای استان کرمان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 80-90.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون