مرتضی قلی خان فکری

فکری ، مرتضی قلی‌خان ملقب به مؤیدالممالک 1287ق/ - 1386م- 1335ق/ 1916م نویسنده، نمایشنامه‌نویس، روزنامه‌نگار، بازیگر، کارگردان تئاتر.

مرتضی قلی‌خان فرزند میرزاعلی امیرالامرا پدر غلامعلی فکری، در تهران متولد شد در دارالفنون تحصیل کرد. بعد وارد خدمات دولتی شد و مشاغل مهمی مانند حکومت مازندران، عراق، گلپایگان و مانند آنها را عهده‌دار شد. پس از استعفا از مشاغل دولتی در دو زمینه روزنامه‌نگاری و نمایشنامه‌نویسی به فعالیت پرداخت و روزنامه صبح صادق را منتشر کرد و با نوشتن مقالاتی علیه استبداد محمدعلی شاه در آن روزنامه توقیف شد و به همراه داماد خود میرزرا جواد تبریزی (سردبیر روزنامه) متواری و به شهرهای بادکوبه، بخارا، سمرقند و سپس شام، ترکیه و مصر رفت. پس از پایان استبداد صغیر به ایران بازگشت و روزنامه پلیس ایران که وابسته به حزب اعتدالیون، یعنی حزب طرفدار دولت جدید بود در 4 ذیحجه 1327ق به مدیری خود منتشر کرد. این روزنامه را هم وثوق‌الدوله توقیف کرد و مؤیدالممالک برای بار سوم در 1291ش( 1331ق/ 1913م) روزنامه‌‌ی با نام «ارشاد» با همان خط مشی دو روزنامه قبلی تأسیس کرد و در آن بخشی به نمایشی اختصاص داد و چند نمایشنامه از آثار خود را در آن چاپ کرد سپس با تأسیس «شرکت نمایشی عالی ارشاد»، فعالیت‌های نمایشی خود دنبال کرد و گسترش داد و با همکاری گروه‌های نمایشی انجمن اخوت، تئاتر ملی و کمدی ایران به اجرای نمایش‌نامه‌هایی از گذشته‌های پرداخت

سیروس کبیر (1332ق)، سرگذشت یک روزنامه‌نگار (1332ق)، سرگذشت یک روزنامه‌نگار (1332ق) عشق پیری (1332ق)، حکام قدیم، حکام جدید (1334ق) سه روز در مالیه (1334ق). سه نمایشنامه اول را به صورت پاورقی در روزنامه ارشاد چاپ و منتشر کرد و در نمایشنامه سیروس کبیر، در نقش پرگزاسب، وزیر سیروس به روی صنه رفت. نمایشنامه کری حکام قدیم و حکام جدید، بهترین نمایشنامه‌ی اوست که در 3 پرده تصنیف شده و در آن وضع نابسامان حکومت پیش از انقلاب مشروطه نشان داده شده است. او در سن 49 سالگی و به مرض حصبه در تهران در گذشت.

نیز نگاه کنید به

• محمد علی شاه
• انقلاب مشروطه

منابع و مآخذ:

1-             جنتی عطایی، ابوالقاسم: بنیاد نمایش در ایران، تهران. صفی‌علیشاه، چاپ دوم 1356ص 116.

2-             اسکویی، مصطفی: سیری در تاریخ تئاتر ایران، تهران نشر آناهیتا- اسکویی، 1378، ص 197 تا 199.

3-             آرین‌پور، یحیی: از صبا تا نیما، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی، چاپ چهارم 1355، ص 2/110.

4-             اسکویی، همان، ...................

5-             جنتی عطایی، همان، ..............

6-             اسکویی، مصطفی: سیری ... همان صص .........

7-             ملک‌پور، جمشید. ادبیات نمایشی در ایران، تهران: توس 1363، 2/158.

8-             جنتی عطایی، همان‌‌جا.

محمود عزیزی و کاظم شهبازی