ترجیع بند

تَرجیع‌بَند، یكی از قالب‌های شعر فارسی قدیم.

ترجیع در اصل به معنای گرداندن آواز در گلو است كه در موسیقی، آن را تحریر نیز نامیده‌اند. ترجیع‌بند در اصطلاح شعری است كه دارای چند قسمت یا فصل یا بند جداگانه و هم وزن باشد، آن گونه كه هر بند با بیتی مصرع و قافیه‌ای تازه آغاز گردد و قوافی دیگر ابیات آن بند از قافیه بیت اول پیروی كند و سرانجام هر بند از بند دیگر با بیتی مفرد جدا شود. این بیت مفرد یا مكرر را واسطه العقد یا برگردان یا ترجیع و هركدام از بخش‌ها را خانه یا رشته خوانده‌اند. ترجیع‌بند با تركیب‌بند فرق چندانی ندارد و پیشینیان نیز هر دو نوع را غالباً ترجیع نام نهاده‌اند. همچنین پیشینیان كلمه ترجیع‌بند را، ‌ابیات فواصل مابین خانه و نه نوعی شعر، ‌مفهوم كرده‌اند. ترجیع‌بند و تركیب‌بند و بیشتر اصطلاح‌های دیگر در رابطه با این نوع شعر از سده 7 ق به بعد رواج یافته است. قالب ترجیع‌بند در بیان موضوع‌های عشقی و عرفانی یا آن‌چه در غزل به كار می‌رود، ‌كاربرد بیشتری داشته است. از میان مشهورترین ترجیع‌بندهای فارسی می‌توان به ترجیع‌بندهای فرخی سیستانی^* (م 429 ق/ ؟م)، حسن غزنوی (م 556 ق/ ؟م)، ‌فخرالدین عراقی^* (م 688 ق/ ؟م)، ‌عبدالرحمان جامی^* (م 898 ق/ ؟م)، ‌بابافغانی^* (م 925 ق/ ؟م)، وحشی بافقی^* (م 991 ق / ؟م)، شیخ بهایی^* (م 1031 ق/ ؟م) و هاتف اصفهانی (م 1198 ق/ ؟م) اشاره كرد. بیشترین تحول در ترجیع‌بند، هم از نظر مضمون و هم از نظر شكل، ‌در شعر دوران مشروطیت دیده می‌شود. شاعران این دوره، قالب‌های دیگر شعری از جمله مسمط، ‌مستزاد و تركیب‌بند را با ترجیع‌بند آمیختند و شكل‌های جدیدی مناسب با مضمون‌های اجتماعی روز به وجود آوردند.

نیز نگاه کنید به

• ‌فخرالدین عراقی
• موسیقی
• فارسی
• ‌عبدالرحمان جامی
• دوران مشروطیت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر