صنایع روستایی و دستی
صنایع روستایی از جمله صنایع کوچکی هستند که در خدمت کشاورزی و احتیاجات روستاها بوده و نیازهای صنعتی روستاها را تامین مینماید. این صنایع در عین حال درآمد روستاییان را نیز افزایش داده و حجم تولید آنها را گسترش میدهد. اینگونه صنایع معمولا در کارگاههای کوچکی که در سراسر کشور و تقریبا در تمام روستاها پراکندهاند فعالند و کارکنان آنها اغلب اعضای یک فامیل هستند که مزد نمیگیرند و بیشتر تولیداتشان جنبه خود مصرفی دارد. صنایع روستایی اوقات فراغت روستاییان را پر مینماید و به تولید ناخالص ملی کشور میافزاید و نهایتا باعث جلوگیری از مهاجرت نیروهای فعال روستا به حاشیه شهرها میشود. از و یژگیهای این نوع فعالیت، فصلی بودن کار و عدم استمرار آن است. از کل کارگاههای کوچک روستایی حدود %۹۵ خانگی بوده که کارکنان آن افراد یک خانواده هستند. مابقی کارگاههای موجود را صنایع نساجی و بویژه صنعت قالیبافی تشکیل میدهد.
حدود %۹۰ از کارگاههای کوچک روستایی از نظر مواد اولیه مصرفی به دامداری سنتی کشور متکی است و تنها بخش اندکی از آنها مواد اولیه خود را از محصولات زراعی دریافت میکنند. به دلیل همین پیوند و ارتباط بین صنایع روستایی و دامداری، کارگاههای کوچک روستایی (اغلب نساجی و قالیبافی) در استانهای دارای دامپروری و دامداری سنتی از جمله خراسان، آذربایجان غربی، استان مرکزی، همدان و خوزستان پراکندهاند. البته نوع فعالیت تولیدی کارگاههای یاد شده در استانها متغیر است. مثلا در استانهای گیلان و مازندران به دلیل برخورداری از جنگلهایگسترده و منابع چوبی فراوان، صنایع دستی چوبی رونق بیشتری دارند.
اما تراکم واحدهای تولید منسوجات تقریبا در تمامی استانهایکشور-جزگیلان و بوشهر-بیشتر از دیگر صنایع روستایی است. خصوصیت دیگر این صنایع نسبت جنسی کارکنان آن است که اکثر آنها را زنان تشکیل میدهند و این امر به دلیل خانگی بودن اغلب کارگاههای فعال در این صنایع است. البته تعداد زنان در فعالیتهای مختلف به نسبت درجه سنگینی و سختی کار متفاوت است.
صنایع دستی
مهمترین فعالیت تولیدی روستاها صنایع دستی است که از دیر باز در روستاهای کشور رونق داشته و در دورههای گذشته قادر بوده است، نیازهای ضروری خود را بدون استفاده از برق و ماشین تولید کند. این صنایع درگذشته با توجه به روابط پولی ویژه، محدودیت بازارهای مصرف، رواج خود مصرفی و جمعیت اندک کشور، کاملا مطابق الگوی مصرف سنتی کشور بود. صنایع دستی نه تنها نیاز داخلی راتامین میکرد بلکه صدور تولیدات آن- هر چند به مقدار ناچیز- به عنوان مازاد به خارج عامل مهمی در اقتصاد کشور محسوب میشد. صنایع دستی، ایران تا اوایل دوره قاجار، با وجود سیر نزولی،کماکان پاسخگوی نیاز داخلی و حتی صادرات بود. در آن زمان اقلام صادرات صنایع دستی ایران مشتمل بود بر قالی، قالیچه، ابریشم، انواع پارچههای سنتی، آهن آلات و شیشههای الوان، این اقلام اکثرا در استانهایی نظیر اصفهان، یزد، کاشان، شیراز، همدان و رشت تولید میشد. اما بتدریج و با ورودکالاهای اروپایی به کشور و سیاستهای غلط سران دولت وقت از جمله اعطای امتیازات گمرکی فراوان به کالاهای وارداتی و رقابت این کالاها با تولیدات صنایع دستی داخلی، این صنایع رفته رفته نابود شد و تنها تولید چند قلم کالا از جمله قالی، چرم، ابریشم و پارچههای ابریشمی ادامه یافت.
با رشد صنایع ماشینی تنها برخی از صنایع دستی ایران دوام یافتند که آن هم صرفا به تولید کالاهای زینتی و تفننی و مطابق سلیقه مصرف کنندگان خارجی میپرداختند. از جمله این صنایع میتوان از قلم زنی، نقره کاری، خاتمکاری، سفالگری، منبت کاری و نازک کاری روی چوب، قالیبافی و بافت پارچههای ابریشمی نام برد. این روند تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت، اما پس از انقلاب این روند به سوی تولیدکالاهای مورد نیاز داخلی و عمومی سوق پیدا کرد. با حمایت و آگاهسازی عمرمی در جهت مصرف مجدد کالاهای این صنایع، ارایه طرحهای تولید مناسب، استفاده از تکنولوژی جدید تولیدی و ایجاد تسهیلات لازم برای فروش تولیدات آنها، این صنایع توانستند حیات دوباره خود را باز یابند.
در حال حاضر سهم صنایع دستی از لحاظ اشتغال در صنعت کشور بسیار بالاست. معمولا شاغلان این بخش چند برابر فعالین در صنایع ماشینی هستند و اکثر ایشان در صنعت قالی و قالیچه بافی،گلیم، زیلو و جاجیم بافی اشتغال دارند. همان طور که گفته شد عمدهترین سهم در اشتغال و تولید صنایع دستی، به قالیبافی اختصاص دارد که از سابقهای بس کهن برخوردار است. این بخش از صنایع دستی با توجه به گشوده شدن بازار ایران به روی تجار اروپایی - در عهد صفویه و سپس قاجاریه - و علاقه اروپاییان به فرش دستباف ایرانی از جنبه اشتغال و تولید به سرعت رشاء کرد. در حال حاضر نیز فرش دستباف بخش عمدهای از صادرات کالاهای غیر نفتی کشور را تشکیل میدهد که غالبا به کشورهای اروپایی نظیر آلمان، انگلیس. اتریش، سوییس و امریکا صادر میشود. صادرات فرش در سال ۱۳۵۳ به بالاترین میزان خود یعنی حدود ۱۱۹ میلیون دلار رسید. در حالیکه این رقم در سال ۱۳۷۴ به ۵/۹۱۹ میلیون دلار افزایش یافت.
تاریخچه صنایع دستی ایران
تاریخچه فعالیتهای صنایع دستی در ایران نیز همانند مناطق مختلف جهان از سابقهای بس طولانی برخوردار است. صنایع دستی در مراحل مختلف تکامل اقتصادی، تامین کننده بسیاری، از احتیاجات بشری بوده است. با توجه به مدارک موجود و استناد به کشفیات باستانشناسان - عمدتا غربی - خاورمیانه و بخصوص فلات ایران خاستگاه فنون مختلف کاربردی، صنایع دستی از جمله فلز کاری، سفالگری و نساجی بوده است. طبق کشفیات «پرفسور کارستون. س.کون» در غار مسکونی «هوتو» در جنوب شرقی دریای خزر، کشاورزی و دامداری و ساخت ابزار و ادوات کشاورزی از جمله داسهای سنگی و ابزار شکار و نیز بافتن و رشتن پشمگوسفندان در حدود ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در این مناطق رواج داشته است. همچنین بنابر نظر گیرشمن در عصر حجر میانه در کوهستانهای بختیاری (در استان لرستان فعلی) افرادی، میزیستهاندکه با سفالگری و بافندگی آشنایی داشتهاند. طبق مدارک موجود، تمدن ایران قدمتی بیشتر از تمدنهای مصر، چین و هند داشته است. صنایع دستی ایرانیان نیز در طول تاریخ، همانند سایر مناطق، تحت تاثیر تحولات تاریخی و اجتماعی بشر، دچار دگرگونیهای فراوانی شده است. بر اساس مدارک کشف شده، ایرانیان صنعتگر در دورانهای مختلف همواره در صنعتگری پیشتاز و مبدع و مبتکر بودهاند و از امکانات طبیعی و زیست محیطی خود به نحو احسن استفاده کردهاند و شاید انعطافپذیری این صنایع است که باعث حفظ و بقای آن در طول تاریخ شده است.
در عصر کنونی نیز فراوانی منابع مورد نیاز صنایع دستی، تجربه دیرینه ایرانیان در ساخت این صنایع و تنوع محصولات و جنبههای مصرفی فرآوردههای ایرانی باعث شده است صنایع دستی نقش مؤثری در ایجاد درآمد و اشتغال داشته باشد و از نظر اقتصادی، فرهنگی و نیز هنری دارای اهمیت خاصی باشد. از نظر اقتصادی نیز با توجه به کاربر بودن صنایع دستی، اهمیت آن در تولید کالاهای مورد نیاز داخلی و صرفهجویی در سرمایهگذاریهای تولیدی کاملا آشکار است. همچنین تکنولوژی به کارگرفته شده در تولید صنایع دستی از ورود تکنولوژیهای مدرن غربی جلوگیری میکند که تطابق چندانی با نیرو و امکانات موجود درکشور ندارد. در تولیدات صنایع دستی با تلفیق مناسب و با ثبات هنر و صنعت و به کارگیری ابزار بومی و نیز با اتّکا، به نیروی ذوق و ابتکار صنعتگران، امکان بالقوهای برای افزایش درآمد آنها به وجود میآید. صنایع دستی میتواند ارزش افزوده قابل توجهی برای کشور ایجاد کند. همچنین با توجه به ارزان تمام شدن تولیدات صنایع دستی و تمایل خارجیان به خرید اینکالاها، این فرآوردهها میتوانند در بازارهای خارجی با کالاهای مشابه رقابت کنند. حال با توجه به اثرات مختلف توسعه صنایع دستی به معرفی صنایع دستی ایران و تاریخچه و وضعیت فعلی تولید آنها میپردازیم. قبل از همه به هنر - صنعت قالیبافی که سهم عمدهای، در صنایع دستی ایران _ هم از نظر اشتغال و هم از نظر تولید - دارد، میپردازیم.
نیز نگاه کنید به
- صنایع دستی
- قالی بافی
- قالی بافی در آذربایجان
- قالی بافی در خراسان
- قالی بافی در کاشان
- قالی بافی در یزد و اصفهان
- قالی بافی در کرمان
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.