الفبا در ایران
کهنترین سند مکتوب در زبانهای ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان را باید کهنترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن ندیم در الفهرست، به نقل از ابن مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نامهایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیمکشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نام دبیریه اشاره کرده است[۱]؛ اما امروزه از میان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در متون پهلوی نیز آمده است که زرتشت، پس از آوردن دین خود، آن را در هزار ودویست فرگرد به دین دبیره بر صفحات زرین کند و نوشت و سپس گجسته اسکندر آن را سوخت و به دریا افکند[۲].
در حال حاضر، هیچ گونه اطلاعی از این خط که اوستای آغازین به آن تحریر شده در دست نیست. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبانهای گوناگون ایرانی به آنها تحریر میشده عبارتند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهمترین آنها (فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است).
خط میخی فارسی باستان
این خط، که همه کتیبههای هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژهنگار، و 2 نشانه جداکننده واژهها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته میشود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد.
خط اوستا
این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته میشود. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکهها و 32 نشانه دیگر به همخوانها اختصاص دارد. خط اوستا به قدری دقیق و هماهنگ با زبان اوستا شکل گرفته است که میتوان تمام واجهای زبان را با آن نشان داد.
خط پهلوی
این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبهای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته میشود و دارای دشواریهای فراوانی است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- میل ترکیبی میان نشانههای نوشتار بسیار زیاد است؛
- هزوارش در آن وجود دارد؛
- دارای املای تاریخی فراوان است؛
- هر یک از نشانههای نوشتاری دارای چندین ارزش آوایی است.ب.
نوع کتیبهای آن نیز کم وبیش دارای همین ویژگیهاست و تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است.
خط فارسی نو
خطی که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی بهکار میرود در واقع خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی به دو دلیل عمده، نخست دشواری بیش از حد خط پهلوی و دیگری پذیرش دین مبین اسلام، جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری "پ، چ، ژ، گ" بود که در خط عربی وجود نداشت. خط امروز فارسی دارای دو ویژگی است که گروهی را از خانواده خود یعنی خانواده خطوط سامی و گروهی دیگر را از ویژگی و خصلت عمومی پدیده خط به ارث برده است. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است. ویژگیهای گروه نخست عبارتند از:
- از راست به چپ نوشته میشود؛
- مجموعه نشانههای آن بر پایه همخوانهای زبان شکل گرفته است؛
- برای نشان دادن واکههای کوتاه نشانهای وجود ندارد؛
- میل ترکیبی در آن زیاد است و پارهای از نشانهها از دو سو و پارهای دیگر از یک سو قابلیت اتصال دارند؛
- برای تمایز نشانههای نوشتاری از نقطه بهره میگیرد.
ویژگیهای گروه دیگر که در واقع مربوط به طبیعت خط است و در تمام خطوط جهان عمومیت دارد به قرار زیر است:
- قابلیت نشان دادن تمام واجهای زبان را ندارد؛
- نشانههای نوشتاری دارای ارزش ثابت و واحدی نیستند؛
- برخی نشانهها دارای ارزش آوایی نیستند؛
- برخی واجهای زبان دارای نشانه نوشتاری نیستند؛
- پدیدههای زبر زنجیری (زیر و بم، تکیه، کشش، درنگ) را نمیتوانند نشان دهند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانک بازرگانی ایران، 1346، ص22-25.
- ↑ عریان، سعید. متون پهلوی. تهران: کتابخانه ملی ایران، 1371، ص64.
منبع اصلی
الفبا (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
سعید عریان