استان گلستان

گلستان، نام استاني است در شمال شرقي ايران به مركزيت شهر گرگان(← گرگان).

اين استان از شمال با كشور تركمنستان، از غرب با ساحل شرقي درياي مازندران و استان مازندران، از جنوب و جنوب شرق با استان سمنان و از شرق با استان خراسان شمالي، همسايه است.

استان گلستان با مختصات جغرافيايي '30 ˚36 تا '08 ˚38 عرض شمالي و'51 ˚53 تا '19 ˚56 طول شرقي و با وسعت 20893 كم‍²، 3/1 درصد از مساحت ايران را در بر گرفته است.

اين استان بر اساس آخرين تغييرات كشوري داراي 11 شهرستان، 21 بخش، 50 دهستان و 24 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: آزادشهر، آق‌قلا، بندر گز، بندر تركمن، راميان، علي‌آباد، كردكوي، كلاله، گرگان، گنبد كاووس و مينودشت كه همه آنها داراي مركزهايي همنام هستند. سه شهرستان ديگر يعني كلاله، گنبد كاووس و بندر تركمن با كشور تركمنستان، مرز مشترك دارند.

استان گلستان، سرزميني است هموار كه دشت‌هاي گرگان و تركمن ‌صحرا، بخش عمده‌اي از آن را در بر گرفته است. در اين دشت‌هاي بزرگ رودهاي گرگان و اترك و چند رود بزرگ و كوچك ديگر، جاري هستند و فقط در مرزهاي جنوبي و شرقي آن يعني در همسايگي استان‌هاي خراسان شمالي، سمنان و مازندران، داراي ارتفاعات و مناطق كوهستاني است. در واقع قسمت جنوب و شرق استان گلستان دنباله سلسله كوه البرز است كه رشته‌هاي آن تقريباً موازي و با جهت شرقي ـ غربي، اين استان را از استان‌هاي همسايه آن جدا ساخته است. كوهستان مذكور از منطقه هزار جريب در استان مازندران شروع و به صورت نواري هلالي شكل امتداد مي‌يابد و نهايتاً در شرق و شمال شرقي استان به كوه‌هاي آلاداغ، بينالود و هزار مسجد در استان خراسان شمالي متصل مي‌گردد.

استان گلستان به لحاظ توپوگرافي داراي دو قسمت متمايز از هم است: منطقه‌اي كه به صورت دشت از حدود 26م‍ تا حدود 300م‍ ارتفاع دارد. اين دشت، توسط بقاياي چين‌خوردگي دوران سوم در كوهپايه‌ها، و نيز تپه‌هايي از بقاياي آبرفت‌هاي قديمي، به ديواره كوهستاني جنوب و شرق متصل مي‌شود. مرتفع‌ترين قله‌هاي اين رشته كوه عبارتند از: قله شاه كوه به بلندي 3910م‍ ، قله پير گرده كوه با ارتفاع 3204م‍ ، قله چل چلي به بلندي 3111م‍ و قله كوه‌هاي ابرو و خوش ييلاقي به ارتفاع 2875م‍ و 2802م‍.

استان گلستان در حوضه آبريز درياي خزر واقع شده و رودهاي جاري در پهنه آن پس از آبياري دشت‌هاي وسيع تركمن‌صحرا و گرگان به درياي خزر سرازير مي‌شوند.

آب و هواي استان گلستان تحت تأثير عرض جغرافيايي، نزديكي به دريا يا بيابان تركمنستان، ارتفاعات و جريان‌هاي هوايي كه از سيبري به نام توده هواي شمالي و از اقيانوس اطلس و درياي مديترانه، به نام توده هواي غربي وارد استان مي‌شوند، از تنوع زيادي برخوردار است و همين جريان‌ها موجب ريزش برف و باران و ايجاد يخبندان و يا باعث افزايش رطوبت و شرجي شدن هواي استان مي‌شوند. مجموعه عوامل فوق باعث گرديده است كه ميزان بارندگي از 800 مم‍ در ارتفاعات جنوبي تا 200مم‍ در دشت منتهي به بيابان تركمنستان تغيير كند.

بر روي رودخانه‌هاي استان تعداد چهار سد به نام‌هاي وشمگير و گلستان 1 و 2 (بر روي گرگان‌رود) و كوثر (بر روي قره‌سو) براي مصارف كشاورزي و آشاميدني، احداث شده است. همچنين از آب درياچه‌هاي شمال استان كه در منطقه خشك و نيمه خشك قرار دارد، از جمله آلاگل كه داراي 2500 هكتار وسعت است، براي مصارف كشاورزي، آبياري مراتع، پرورش ماهي و از كناره‌هاي آنها به عنوان محلي براي گذران اوقات فراغت مردم استفاده مي‌شود.

استان گلستان ابتدا با نام پيشنهادي طبرستان از استان مازندران منتزع گرديد و در پايان با نام گلستان و در سال 1376 به تصويب مجلس رسيد.

محدوده‌اي كه امروز از آن به عنوان استان گلستان ياد مي‌شود، در سال 1375 داراي 1426288 تن جمعيت بود كه بر اساس برآورد انجام گرفته، اين تعداد در سال 1384 به 1637064 تن رسيده است.

گلستان گرچه استاني تازه تأسيس است؛ اما قدمت و سابقه تمدني و تاريخي آن به ده هزار سال قبل مي‌رسد. جلگه گرگان به استناد آثار بر جاي مانده و مدارك مكتوب تاريخي، حتي قبل از ورود آريايي‌ها، از مراكز تمدني و آباد سرزمين ايران بوده است. اين خطه با نام يوناني «هيركاني» يا «هيركانيه» نيز سرزميني آشنا در تاريخ بوده است.

استان گلستان امروز كه مرزهاي آن تا حدودي منطبق بر ايالت گرگان تاريخي است به دليل موقعيت جغرافيايي خود، در طول تاريخ متحمل صدمات و لطمات بسياري از سوي بيگانگان شده است. لسترنج در اين باره مي‌نويسد:

«ايالت جرجان، يا به قول ايرانيان گرگان، در جنوب خاوري درياي خزر واقع شده و مشتمل است بر جلگه‌هاي پهناور و دره‌هايي كه از دو رود گرگان و اترك سيراب مي‌گردد. در زمان قديم اين ايالت هر چند از توابع خراسان شمرده مي‌شد، ولي در حقيقت ايالتي مستقل بود» وي سپس مي‌افزايد كه «حوادث دوران لشكركشي مغول، اين ايالت را به تابعيت مازندران در آورد و در اين دوره اين ايالت نيز به دست مغولان در قرن هفتم ويران گرديد و در پي آن هجوم ويرانگر لشكريان امير تيمور در قرن هشتم كار ايالت گرگان را يكسره ساخت».

در حدودالعالم در وصف آباداني گرگان آمده است:«شهريست مر او را ناحيتي بزرگست و سوادي خرّم و كشت و برز بسيار و نعمت فراخ و سر حد ميان ديلمان و خراسان و مردمان‌اند [مردماني دارد] درست صورت و جنگلي و پاك جامه و با مروت و ميهمان‌دار و...»

استان گلستان با داشتن آب و هوايي متنوع و پوشش گياهي مناسب و نيز جنگل‌هاي زيبا و ديدني، همچنين با برخورداري از زيبايي‌ها و امكانات تفريحي كنار دريا، درياچه‌ها، آبشارها و ساير مواهب طبيعي، از استان‌هاي مستعد براي توسعه گردشگري است.

خليج و شبه جزيره ميانكاله، جنگل ناهارخوران گرگان و پارك ملي گلستان، در كنار آثار تاريخي استان از جمله برج قابوس بن وشمگير در گنبد قابوس و ديگر آثار طبيعي و تاريخي استان، همه ساله پذيراي گردشگران بسياري از ديگر نقاط كشور به اين استان است. نكته جالب توجه درباره استان گلستان اينكه، اين سرزمين از ديرباز سكونتگاه و محل زيست مسالمت‌آميز اقوام مختلفي از سرتاسر ايران، از جمله تركمن، كرد، ترك، سيستاني، بلوچ، كتولي استرآبادي، خراساني، شاهرودي و... با زبان‌ها و لهجه‌ها و مذاهب مختلف بوده است.

نیز نگاه کنید به

• گرگان
• استان مازندران
• استان سمنان
• استان خراسان شمالي
• گنبد كاووس

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون