پوشاک دوره قاجار

پوشاک دوره قاجار ، قابل بازیابی از https://nasimbeyt.com/

پوشاک دوره قاجار، لباس‌های مردم ایران در طی دوره قاجار، 1193- 1342ق/ 1779- 1924م را، در دو بخش سرپوش و تن‌پوش بیان می‌کند.

سرپوش‌ها

سرپوش رسمی شاهان، اغلب تاج‌های کنگره‌داری بود که با انواع نگین‌های رنگی کوچک و بزرگ و جقه و پَر آراسته می‌شد. رنگ آن‌ها، اغلب طلایی، سبز یشمی، قرمز، و مانند آن بود.تا مدت‌ها، بزرگان قجری سرپوش‌های زندی را، که کلاه گرد و بلند و استوانه ای قرمز یا سیاه رنگی بود، استفاده می‌کردند. شال پهن سیاه، یا نارنجی، زرد، و یا سفید رنگی، را به دوراین کلاه که بالایش صاف بود، اغلب به همراه نوار باریک تردیگری غیر از رنگ کلاه، می‌بستند، مانند حاج ابراهیم خان کلانتر.

نوع ساده این کلاه را بدون بستن شال نیز استفاده می‌کردند. این دو نوع کلاه را تا سال‌ها بعد، در دربار قاجار بر سر بزرگان می‌توان دید، از جمله بر سر میرزا ابوالحسن خان شیرازی، و یا صدراصفهانی (صدراعظم) و هم چنین بر سر تعدادی ازشاهزادگان و دیگر بزرگان قجری. گاه از کلگی نیم گرد و مخروطی کوتاه و یا بلندتر نیز که اغلب سیاه رنگ بود، استفاده می‌شد، مانند کلاه تقریباً مخروطی شکل حاج میرزا آقاسی.خدمه دربار از کلگی‌های مخروطی شُل که به عقب افتاده بودند، یا نوعی کلاه لبه دار، بیشتر استفاده می‌کردند. اما به تدریج، استفاده از کلاه پوستی استوانه‌ای و بلند سیاهی مرسوم گشت که بُرشی کج در قسمت بالای خود داشت، یا وسط آن قدری تو رفته بود، که بعدها به کلاه اتابکی معروف شد. از نیمه دوره قاجار، این کلاه‌های بلند، از رواج افتاد و به کلاه‌های کوتاه تر تبدیل شد. علما به ویژه سادات، اغلب دستار سیاهی می‌بستند، که گاه ادامه آن زیر چانه می‌رفت. از نیمه‌های این دوران بود که، برسرانداختن روبنده سفید و بلندی که تمام صورت را تا کمر می‌پوشاند، و جلوی چشم‌های آن توری بود، همراه با چادری بلند و سیاه، یا بنفش یا نیلی، میان زنان رواج یافت."کلاغی" دستمال بزرگ ابریشمی سیاهی بود که برخی زنان روی چارقد خود می‌زدند تا موهای پیشانی آنها دیده نشود. کلاه نمدی، کلاه پوستی ساده پُرزدارسیاه و یا نوعی دستار (شیر و شکری)، از سرپوش‌های مردم بود. گاه بر گرد عرق چینی، دستاری بنفش، زرد، قرمز، قهوه‌ای، یا سیاه و سفید، می‌بستند و ادامه آن را نیز آویخته می‌گذاشتند. کلاه‌های نیم گرد معمولی و یا قدری مخروطی شکل و نوع بلندتر آنها که لبه‌ای از پوست گوسفند بر آن بسته می‌شد، از دیگر سرپوش‌های مردم بود.

تن‌پوش‌ها

نوعی از لباس‌های بزرگان که با گذشت زمان رواج بیشتری یافت، بالاتنه را تنگ می‌گرفت اما از کمر به پایین بسیار گشادتر و چین‌دارتر می‌شد. نوع قجری آن، در حقیقت کت تنگی بود که از پشت و یک طرفِ پهلو، به دامن گشاد و بلندی دوخته شده بود. این کت، تکه اضافه‌ای داشت، که هنگام بسته شدن، به روی طرف دیگر سینه رفته و در آنجا بسته می‌شد، بدین ترتیب یقه‌ای باز و چهارگوش روی سینه بوجود، می‌آمد. شال و یا کمربند نگین کاری شده‌ای، که اغلب خنجر و یا شمشیری به آن بود، نیز بر آن می‌بستند. نوع شُل: و اغلب راه راه برخی از آنها که همیشه شال یا نوار سفید یا طلایی به صورت کج بر آن بسته شده بود، و نوع رسمی ترش که به همان صورت کج اما آهاردار و ترک ترک بود نیز استفاده می‌شد.

از لباس‌های بلند و جلو بسته‌ای که بالاتنه آنها تنگ و چسبان بود، اما از کمر به پایین گشادتر و چین‌دارتر می‌شد نیز به تن می‌کردند، همچون لباس حاج ابراهیم خان کلانتر، با نقش جِقه و تُرنج، که بر آن بالاپوش جلوباز و آستین کوتاهی پوشیده می‌شد. از نیمه‌های دوره قاجار، قباهای راسته بلند، کم کم به سرداری تبدیل گشت و شلوارهای تنگ ماهوتی جای شلوارهای گشاد را گرفت. برای سال‌ها، لباس رسمی اهل دیوان، جُبه و شال و کلاه بود. جبه بالاپوشی گشاد و بلند و اغلب جلوباز بود، که در بیشتر مواقع ازجنس ترمه با نقش ترنج و بُته تهیه می‌شد. حمایل پهن ابریشمی، خلعتی شد که شاهان، اغلب آبی رنگ آن را برای پاداش به افراد می‌دادند، که به صورتی مورب از روی یک شانه به طرف کمر می‌آمد. علما، غیر از قبای بلند و گشاد، عبایی بردوش انداخته، شال سبز یا سیاهی دور کمربسته، شال دیگر را بر شانه‌ها می‌انداختند. لباس رویی زنان نوعی ارخالق یا بالاپوش جلوباز و بی دگمه و آستین بلند، با سرآستین‌های مثلثی یا سمبوسه‌ای بود، که اغلب انتهای لبه را با بندی به دور انگشت شصتِ دست می‌انداختند تا لبه سمبوسه‌ای درست پشت دست‌ها، قرار گیرد.

نوع آستین کوتاه آن که نوعی "کلیجه" بود نیز پوشیده می‌شد. یل نیم تنه کوتاه و بی دگمه یا دگمه‌داری بود، با آستین‌های بلند که حاشیه‌دوزی‌هایی رنگین داشت. از لباس‌های دیگر، نوعی کت بود که اغلب با بستن شال یا کمربند نگین‌داری، دو لبه آن در قسمت شکم به روی هم می‌آمد، اما بالا و پایین آن جلوباز می‌ماند. نوعی از این لباس، چاکی در آستین‌ها، از آرنج به پایین داشت که دست‌ها را از آن بیرون می‌آوردند، یا اینکه لبه آن را برگردانده و تا آرنج بالا می‌آوردند و در آنجا با سنجاق نگین‌داری می‌بستند. رنگ آنها اغلب قرمز، آبی تیره، سرمه‌ای و مانند آن بود و اغلب روی شانه‌ها، سینه و سرمچ‌ها و بازوان آنها آکنده از نگین‌های رنگی بود. زنان گاه شال بلندی در کمر بسته و دو انتهای آن را آویخته می‌گذاشتند. این آویخته‌ها اگر همراه با آویزه‌های لوزی شکلی بود "سالامه" خوانده می‌شد. پس از مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا، و دیدن رقص بالرین‌های پترزبورگ که دامن‌های کوتاه و پف‌داری پوشیده بودند، دامن‌های بسیارکوتاه و پُرچین، ابتدا میان زنان حرم و دربار و پس از مدتی میان دیگر زنان متداول شد، که به شلیته معروف گشت. چاقچور و نوعی از آن معروف به دولاق، از لباس‌های بیرونی زنان و در حقیقت نوعی جوراب شلواری گشاد بود. اگرچه تا ساق پاها، تنگ و چسبان بود اما سپس چین‌دار شده و در قسمت‌های بالا گشادتر می‌شد. ادامه آن تمام پا را تا کمر پوشانده، با بندی زیر سینه محکم می‌شد. گاه زنان، پایین لباس یا دامن خود را درون چاقچور فرو کرده بند آن را محکم می‌کردند. مردان قبای آستین بلندی می‌پوشیدند که اغلب تا ساق پاها می‌رسید، جلوی آن تا پایین تگمه‌خور بود، و یقه‌ای بسته و باریک داشت. سرداری و مرادبیگی، نوعی از این قباها بود که اغلب اعیان و رجال، آنها را می‌پوشیدند.

نیز نگاه کنید به

• قاجاریه
• سرپوش
• تن‌پوش
• اَرخالُق
• کلاه
• تاج

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا چیت ساز