گیلکی
گیلکی، /gilæki/، از شاخه شمالغربی زبانهای ایرانی[۱] و از زیر شاخههای زبانهای هند و ایرانی.
«گیلکی» منسوب به «گیلک» به معنای «قومگیل» (گیل + لک[۲] - «لک» در گیلکی به معنای «قوم»[۳]) دانسته شده و «گیل» به قوم ساکن گیلان اطلاق میشود[۴] که برخی در ریشهشناشی عامیانه آن را در تناسب با مردابها و گِلزارهای گیلان، مشتق از «گِل» دانستهاند[۵].
گیلکی در ساحل جنوبی دریایخزر، در استان گیلان رایج است، زبان مادری 1/952/000 نفر[۶] و زبان اول یا دوم حدود 3/000/000 نفر[۷] است.
گیلکی دو گونه اصلی متفاوت دارد که یکی در شرق و دیگری در غرب گیلان رایج است و حد فاصل آنها «رودخانه سفیدرود» است. گونه غربی که به اصطلاح محلی، گیلکیِ «بیهپس(/biyəpǽs/)» («بیه» در گیلکی به معنای «رود» است؛ پسِرود[۸]) نامیده میشود در شهرهایی چون انزلی، صومعهسرا، فومن و رشت به کار میرود و به گونه شرقی که به اصطلاح محلی، گیلکی «بیهپیش(/biyəpíš/)»(پیش یا جلوی رود[۸]) نامیده میشود در شهرهایی نظیر لاهیجان، لنگرود و رودسر تکلم میشود[۹]. این دو گونه به ویژه در بخش افعال تفاوتهای بنیادینی با یکدیگر دارند که گاه فهم متقابل را دشوار یا غیر ممکن میکند[۹]. به عنوان مثال، ساختهای متفاوتی برای زمانهای مختلف در این دو گونه وجود دارد و الگوی تکیه نیز در زمانهای حال و گذشته افعال آنها تفاوت میکند[۱۰].
در متون و ادبیات موجود، آن چه بیشتر مورد بررسی قرار گرفته، گونه غربی گیلکی است و تنها اشارههای محدودی به گونه شرقی شده است. بنابراین، آنچه در این نوشته به عنوان ویژگیهای گیلکی میآید، ناظر بر گیلکی غربی است، مگر آنکه به شکل دیگری تصریح شود.
گیلکی فاقد خط و کتابت است[۱۱]. قدیمیترین سندی که از ادبیات گیلکی در دست است مربوط به دو بیتیهای پیر شرفشاه دولایی متعلق به قرن هشتم هجری است که حدود 77 دو بیتی آن به ما رسیده است[۱۲].
برخی ویژگیهای ساختاری گیلکی عبارتاند از:
نظام همخوانیِ(consonant system) گیلکی با تفاوتهایی شبیه فارسی معیار است، اما نظام واکهای(vowel system) آن با سایر زبانهای ایرانی تفاوتهای بنیادین دارد[۷]. در گیلکی گرایش آشکاری به هماهنگی واکهای(vowel harmony) دیده میشود. این فرایند در مورد واکههای برخی پیشوندهای فعلی(نظیر پیشوند/be/) و نیز تکواژ نفی و واکه بعدشان نیز صدق میکند[۱۳]. به عنوان نمونه:
- معادل فارسی گیلکی
- برشته کند[۱۴] bi΄-biyə [bi΄-bijə]
- ندیدم[۱۵] ni΄-dinəm [ni΄-dinəm]
تکیه، در اغلب موارد بر روی هجای پایانی قرار میگیرد، اما در برخی موارد، به ویژه در صورتهای فعلی، محل تکیه تغییر میکند. در گیلکی شرقی نسبت به گیلکی غربی افعال بیشتری تکیه آغازی میگیرند[۱۶].
- معادل فارسی گیلکی شرقی
- میپرسم[۱۶] po΄rsənəm
در ترکیبهای اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و در ترکیبهای وصفی، صفت قبل از موصوف؛ و نشانه اضافه به مضاف الیه و صفت متصل میشود. برای نمونه:[۱۷]
- معادل فارسی گیلکی
- بچههای مهین məhin-ə zakan
- گلِسرخ Surx-ə gul
حروف اضافه گیلکی بیشتر پسین هستند، هر چند تحت تأثیر فارسی، حروف اضافه پیشین هم در آن رواج یافته است. گاه نیز استفاده همزمان از حروف اضافه پیشین و پسین دیده میشود، به عنوان نمونه:[۱۷]
- معادل فارسی گیلکی
- از آن ja] u΄n-ə az u΄n-ə ya [az
در گیلکی سه حالت وجود دارد، یک حالت فاعلی و دو حالت غیرفاعلی. حالتهای غیرفاعلی یکی حالت مفعولی است که میان مفعول صریح و غیرصریح مشترک است ودیگری حالت اضافی است. در زیر صرف واژه «مَرد» به معنای «شوهر» در گیلکی نشان داده شده است[۱۸].
- مفرد جمع
- حالت فاعلی [märd] mærd [märdān] mærd an
- حالت مفعولی [märdä]mærdae [märdānä] mærdanæ
- حالت اضافه [mārdε]mærdε [märdānε] mærdanε
در گیلکی، نظیرِ فارسی، وجود امکان جابهجایی ارکان جمله، الگوی غالباً فاعل + مفعول + فعل یا sov در نظر گرفته میشود[۱۹].
گیلکی علاوه بر تأثیرپذیری روزافزون از زبان فارسی که به دلیل افزایش ارتباط گیلکها با فارسیزبانان و توسعه رسانههای همگانی روی میدهد، به دلائل تاریخی از زبانهای عربی و ترکی نیز تأثیر فراوان گرفته است. علاوه بر این میتوان برای تأثیر زبانهای چینی، یونانی و هندی، و در دورههای اخیر، روسی و تاتاری نیز شواهد چندی یافت[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ارانسكی،ای.ام. مقدمه فقهاللغه ایرانی. ترجمه كریم كشاورز، تهران: انتشارات پیام، 1379، ص 331-330.
- ↑ سرتیپپور، جهانگیر. ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژههای گیلکی. رشت: نشرگیلکان، 1369، ص 281.
- ↑ سرتیپپور، جهانگیر. ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژههای گیلکی. رشت: نشرگیلکان، 1369، ص285.
- ↑ دهخدا، علیاکبر. لغتنامه دهخدا. تهران: مؤسسه دهخدا، جلد13، ص19482، به نقل از حاشیه برهان قاطع.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی، 1356، ج2، بخش اول، ص 2446.
- ↑ Asher/ R.E. 1994."Languages of south Asia from Iran to Bangladesh". Atlas of the world's Languages. London: Routledge, p. 205, 210.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . New york: Bibliotheca persica press. Vol. x ,Fasc. 6, p.661
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ سرتیپپور، جهانگیر. ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژههای گیلکی. رشت: نشرگیلکان، 1369، ص142.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ کریستنسن، آرتور. گویش گیلکی رشت. ترجمه جعفرخُمامیزاده، تهران: سروش، 1374، مقدمه مترجم، ص16.
- ↑ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 667
- ↑ ارانسکی، یوسیف. م. زبانهای ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص141.
- ↑ حاکی، عباس. «جایگاه تاریخی شعر گیلکی»، گیلهوا. 1375، شماره36، ص10-12.
- ↑ کریستنسن، آرتور. گویش گیلکی رشت. ترجمه جعفر خُمامیزاده، تهران: سروش، ص33.
- ↑ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 663
- ↑ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 664
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 661-662
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . New york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 662
- ↑ کریستنسن، آرتور. گویش گیلکی رشت. ترجمه جعفر خُمامیزاده، تهران: سروش، ص 85-84.
- ↑ سرتیپپور، جهانگیر. ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژههای گیلکی. رشت: نشر گیلکان، 1369، ص 75-72.
- ↑ کریستنسن، آرتور. گویش گیلکی رشت. ترجمه جعفر خُمامیزاده، تهران: سروش، ص 16.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
آتوسا رستم بیک تفرشی