تاریخ فرهنگی ایران در سدههای سوم و چهارم هجری
ایران در سدههای سوم و چهارم هجری
پس از آن که عباسیان، با یاری ایرانیان روی کار آمدند و این نکته روشن شد که آنها نیز در عمل تفاوتی با بنیامیه ندارند؛ ایرانیان در صدد نفی سلطه حاکمان جدید و کسب استقلال برآمدند. پس از کوششهای ناموفق اولیه، سرانجام طاهربن حسین در خراسان حکومتی تشکیل داد که گرچه تأیید خلیفه عباسی را به همراه داشت اما میتوان آن را نخستین تلاش برای کسب استقلال سیاسی به شمار آورد. از این پس جامعه ایرانی با حفظ اندیشه اسلامی کمکم در راه استقلال سیاسی گام برداشت. خاندانهای حکومتی یکی پس از دیگری و گاه به طور هم زمان اداره بخشهای مختلف ایران را در دست گرفتند. هر چند بعضی از دولتهایی که در قرون سوم و چهارم هجری در ایران به قدرت رسیدند، پیوندهایی با خلافت عباسی داشتند؛ اما در عمل، به ویژه در زمینه امور داخلی و فرهنگی قلمرو خود، از استقلال و اقتدار قابل توجهی برخوردار بودند. این دولتها عبارت بودند از: طاهریان، صفاریان، سامانیان، علویان طبرستان، آل زیار، آل بویه و تعدادی از حکومتهای محدود محلّی. ۰
در اینجا ابتدا به اختصار تاریخ سیاسی - فرهنگی این حکومتها را توضیح میدهیم و سپس عناصر تشکیل دهنده نظام تعلیم و تربیت این حکومتها مانند آموزگاران، دانشآموزان، متون درسی و مکانهای آموزشی را بازگو میکنیم. در پایان، دیدگاههای برخی از معروفترین
۶۸
تاریخ آموزش و پرورش در ایران
متفکران و فلاسفه این دوران را، که نظریاتی در خصوص تعلیم و تربیت داشتهاند، توضیح میدهیم.