خیمه شب بازی

خیمه شب بازی، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/83436365/%D8%AE%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1

خیمه شب‌بازی، نمایشی عروسکی از مجموعه نمایش‌های سنتی در هنر عامه ایران که در آن عروسک‌ها یا صورت‌هایی از انسان و حیوان را به حرکت و گفتگو در می‌آورند.

خیمه شب‌بازی، آن‌چنان که از نامش پیداست، ظاهراً نمایشی بوده که در شب و درون خیمه یا پرده برگزار می‌شده، از این رو در فرهنگ و ادب فارسی به «شب‌بازی» و کسی که از پس پرده صورت‌ها یا عروسک‌ها را به بازی می‌گرفته به «شب‌باز» معروف بوده است. هنوز هم در برخی جاها، از جمله بیرجند، برای بازی‌های نمایشی شبانه اصطلاح «شوبازی» Show bāzi  را به کار می‌برند.

خاستگاه خیمه شب‌بازی نامعلوم است. برخی سرزمین‌های شرقی، به ویژه هند، چین وجاوه، و احتمالاً ایران. را به سبب پیشینه دراز این نمایش در آن‌ها خاستگاه خیمه شب‌بازی دانسته‌اند. پیشینه آن در ایران به پیش از دوره اسلامی و احتمالاً به دوره ساسانی می‌رسد. بنابر نظر برخی از پژوهشگران، گروه بزرگ «گوسان» (خنیاگر و نوازنده) ها را، که به روایات تاریخی، نخ‌های متصل به سرودست‌ها و پاها و کمر عروسک‌ها را از بالا می‌جنباند. روش دیگر، استاد در پس پرده می‌نشست و انگشتان دست را در سرو دست‌های پیراهن عروسک که مانند کیسه بود، می‌کرد و آن را می‌جنباند.

در خیمه شب‌بازی، عروسک‌گردان با دمیدن به سوتکی به جای عروسک‌ها صحبت می‌کند. مرشد تنبک‌نواز در جلوی پرده بر تنبک می‌نوازد و حرف‌های عروسک‌ها را که مفهوم نیستند، بازگو می‌کند[1].

داستان‌های خیمه‌ شب‌بازی برگرفته از داستان‌های عامه و روایات شفاهی مردم و واقعه‌ها و رویدادهای درون جامعه بود. پهلوان کچل، شاه سلطان سلیم، چهار درویش، عروسی پسر سلیم‌خان، حاجی و شکی، بیژن و منیژه، پهلوان پنبه نمونه‌هایی از این داستان‌ها بودند. در این داستان‌ها نماینده‌ای از هر گروه و صنف اجتماعی حضور داشت که ویژگی‌های رفتار و اخلاق مردم آن گروه یا صنف را با زبان طنز و گزنده بیان می‌کرد. پهلوان کچل، یاقوت و مبارک (نوکرسیاه) برجسته‌ترین قهرمانان داستان‌ها به دستور بهرام‌گور (د 438م) از هند به ایران آوردند، افرادی خیمه شب‌باز نیز همراهی می‌کردند. برخی در تداول این هنر نمایشی در ایران قدیم به اشعار شاعرانی چند از سده‌های 5 و 7ق/ 11 و 13م )، مانند خیام، نظامی، عطار و خاقانی، که از این نمایش با نام «لعبت‌بازی» و «بازی‌شب» یاد کرده‌اند، استناد می‌کنند.

ملاحسین واعظ کاشفی (د. میان 906- 910ق/ 1500- 1504م) در فتوت‌نامه سلطانی «در شرح حال ارباب معرکه و...) در فصل «لعبت‌بازان» نخستین بار به وضوح دو گونه لعبت‌بازی، یکی «بازی‌خیمه» و دیگری «بازی پیش‌بند» را شرح می‌دهد. او «بازی‌خیمه» را نمایش مخصوص روز، و بازی پیش‌بند را نمایش مخصوص شب معرفی می‌کند و می‌نویسد در بازی خیمه‌دست‌ها و در بازی پیش‌بند رشته‌ای چند حرکت کنند. «پیش‌بند» را صندوقی وصف می‌کند که در پیش آن «خیال‌بازی» کنند. همو از یک لعبت باز سخن می‌گوید که در زیر چادری دو صورت می‌جنباند و پرسش و پاسخی از زبان هر یک با آواز بیان می‌داشت.

خیمه شب‌بازی به دو روش در ایران متداول بوده است. نخست به این روش که استاد خیمه شب‌باز پشت صندوقی درون پرده یا خیمه می‌نشست و به طور پنهانی بودند.

خیمه شب‌بازان چند گروه بودند. گروهی با دسته‌های مطرب‌رو حوضی همراهی می‌کردند و در جشن‌های عروسی و ختنه‌سوران نمایش می‌دادند. گروهی در قهوه‌خانه‌ها بساط پهن می‌کردند و گروهی هم دوره‌گرد بودند و در میدان به نمایش می‌پرداختند.

نیز نگاه کنید به

• نمایش در ایران
• فرهنگ عامه
• قهوه خانه

پاورقی

[1]. چگونگی ساختمان خیمه و ساخت صورت‌های عروسک را.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی