سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران
این سازمان یک شرکت سهامی است که در تاریخ پانزدهم مرداد ماه ۱۳۴۲ شمسی و با سرمایه یک میلیارد ریال برای مدت نامحدود تشکیل شده است و موافق اصول بازرگانی اداره میشود. این سازمان در سال ۱۳۵۰ شمسی ۴۵۹,۹۹۰,۰۰۰ ریال نیز از سرمایه اتحادیههای تعاونی روستایی را در اختیار داشته است. اهداف این سازمان عبارتند از:
- کمک به پیشرفت جنبش تعاونی در مناطق روستایی؛
- دادن اعتبار برای اجرای برنامههای اتحادیهها و شرکتهای تعاونی؛
- تدارک بذر و کود، تهیه وسایل آبیاری و دفع آفات نباتی؛
- تهیه کالاهای مورد نیاز کشاورزان؛
- تامین آب زراعی برای اعضای خود؛ و
- بازاریابی برای فروش محصولات کشاورزی و دامی.
شرکتهای سهامی زراعی
تشکیل شرکتهای زراعی نیز در راستای اهداف فوق و به منظور جلوگیری از شکست بیشتر برنامه اصلاحات ارضی بود. یکی از شقوق قانون مرحله دوم اصلاحات ارضی تشکیل شرکتهای، سهامی زراعی، متشکل از مالک و زارع بر حسب عوامل تولید سنتی (زمین، بذر، شخم، و نیروی کار) بود. این شرکتها معمولا %۶۰ سهام را در اختیار مالک و حداکثر %۴۰ را در اختیار دهقان قرار میدادند. در این شرکتها مالکیت مستقل دهقانان منتفی بود و آنان میتوانستند به صورت کارگر مزدبگیر کارکنند.
هدف از ایجاد این شرکتها یکپارچه کردن زمینهای خرد شده کشاورزی، رفع کمبود مدیریت و سرمایه، افزایش نهادهای کشاورزی برای افزایش بازدهی کشاورزی و کاهش هزینه تولید بود که به جلب حمایت دهقانان و ایجاد انگیزه در آنان برای تولید و به کار بردن ماشین آلات کشاورزی منتهی میشد. شرکتهای سهامی زراعی در آن بخش از مناطق روستایی تشکیل میشد که سالیانه حداقل یک هزار هکتار زمین زیرکشت داشتند. تعداد شرکتهای سهامی زراعی در سال ۱۳۵۶، بالغ بر ۹۲ شرکت و تعداد دهات و مزارع حوزه عملیات این شرکتها ۸۴۳ و تعداد کل سهامداران آنها در این سال به حدود ۳۵ هزار نفر بالغ میشد. طبق گزارش بانک مرکزی (سال ۵۶) میزان سرمایه این شرکتها بالغ بر ۵۱۵/۱ میلیون ریال بوده است.
شرکتهای سهامی زراعی اغلب مالک آبادترین دهات و اراضی منطقه بودندو سرمایه زیادی (اعم از زیربنایی و جاری) در اختیار داشتند. سرانجام، به دلیل عدم انطباق این واحدها با و یژگیهای اجتماعی- اقتصادی جامعه روستایی کشور و بروز نارضایتیهای گسترده، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جز تعدادی اندک بقیه، منحل شدند. یکی از مهمترین علل شکست این تجربه را میتوان فقدان انگیزه در کشاورزان برای کار و کوشش بیشتر برشمرد.
شرکتهای تعاونی تولید و توزیع روستایی
تعاون نوعی عمل جمعی در کار و انواع گوناگون روابط انسانی است. شرکتهای تعاونی در ایران حدود سالهای ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ تشکیل شد. در تعاونی روستایی هر عضو، صرف نظر از سهام و سرمایه، سهم مساوی با دیگران دارد و سود حاصل از عملیات تعاونی به نسبت مشارکت در داد و ستد و نه به نسبت سرمایه، بین اعضاء تقسیم میشود. پیش از اصلاحات ارضی اشکال مختلفی از تعاونی، بویژه تعاونی تولید، در ایران وجود داشته که دارای اصول و یژهای در انطباق کامل با وضع روستاهای ایران بوده است. از جمله اهداف تعاونیهای روستایی ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ازدیاد درآمد اعضاء؛
- تامین خدماتی که اعضاء به طور انفرادی نمیتوانند انجام دهند؛
- تامین خدمات و تسهیلات مربوط به تهیه و آماده سازی محصول برای مصرف و خرید محصول زارعان؛
- کاهش هزینه خرید ملزومات کشاورزی؛
- پایین نگه داشتن هزینه خدمات؛
- اَموزش عملی اعضاء و اَشناکردن آنها با روحیه تعاون؛
- دادن وام متناسب با سهام اعضای خود.
شرکتهای تعاونی روستایی در واقع نقش مالک را در دوره پیش از اصلاحات ارضی ایفا میکردند و سازماندهی تولید، فروش محصولات روستاییان در شهر و خرید نیازهای آنان، تهیه وسایل و ماشین آلات کشاورزی، پرداخت اعتبار به دهقانان و غیره را به عهده داشتند. پس از انقلاب اسلامی و با توجه به تجربه گذشته، زمینهای تقسیم شده بین روستاییان به صورت مشاع به مالکیت آنان درآمد و سازماندهی تولید به نحوی انجام گرفتکه بهرهبرداری جمعی در شکل تعاونیهای و نید با تمرکز زمینها همراه شد. استفاده از سنتهای قدیم کشاورزی ایران در زمینه بهرهبرداری جمعی و انطباق آن با مالکیتهای کوچک بر زمین میتوانست کار تعاونیهای تولید روستایی را با موفقیت توام کند. شرکتهای تعاونی تولید روستایی قادرند با بهرهگیری درست از پیشرفتهای فنی و ماشینآلات کشاورزی و ایجاد صنایع کشاورزی در مناطق روستایی، مسایل کشاورزی اعم از تولید، توزیع و مصرف را با مشارکت وسیع دهقانان و به سود آنان حل کنند.
نیز نگاه کنید به
- انواع مالکیت درکشاورزی ایران
- واحدهای کشت و صنعت در ایران
- قانون اصلاحات ارضی
- مجتمع عظیم کشت، صنعت و دامپروری مغان
- صنایع روستایی و دستی
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.