کویرهای ایران
کویرهای ایران، به طور کلی تمام صفحات داخلی و همچنین بسیاری از چالههای بین کوهستانی را فرا گرفته است[۱].
دشت کویر به مساحت 97945 کم در مرکز خاوری ایران و در استانهای سمنان، اصفهان، یزد و خراسان واقع شده، درازای آن 675 کم، عرض آن (از شمال به جنوب) 100 تا 300 کم و میزان بارندگی سالانه حدود 100 میلیمتر و اختلاف دمای شب و روز آن در طول سال بین صفر و 70 درجه سانتیگراد است[۲].
دومین کویر ایران به لحاظ گستردگی کویر لوت به مساحت 95800 کم است که بین استانهای خراسان و کرمان و یزد قرار دارد و یکی از خشکترین و گرمترین بیابانهای جهان است. درازای این کویر از شمال باختری تا جنوب خاوری حداکثر 700 کیلومتر، و پهنای آن بین 50 تا 150 کم است. کویر لوت را ظاهراً به لوت شمالی و لوت جنوبی میتوان تقسیم کرد. لوت شمالی از حوالی طبس شروع و از طریق تنگهای در جنوب رباطخان به دشت کویر متصل میشود و لوت جنوبی به کوهپایههای سیستان و بلوچستان، در خاور و رشته کوههای جبال بازر و پلوار و جوپار در استان کرمان خاتمه مییابد[۳]. مجموعه کویر لوت و دشت کویر پهنه وسیعی از سرزمین ایران را به خود اختصاص داده و به گفته الفونس گابریل:
«تمام کمربند کویری بزرگ که از کوههای البرز تا بلوچستان گستردگی دارد، پر از باتلاقهای نمک است. حدس زده میشود که آنها حدود یک سوم سطح خاک ایران را فرا گرفته باشد»[۴].
همچنین پستترین نقطه داخلی ایران (پس از مناطق ساحلی شمال و جنوب)، به ارتفاع 56 متر در چاله لوت قرار دارد، در حالی که میانگین ارتفاع پهنه ایران بیش از 1200 متر است[۵].
افزون بر دو کویر گسترده فوق که برخی از قسمتهای آن نامهای مختلف دیگری نیز خوانده میشود، کویرهای متعدد دیگری نیز در گستره جغرافیایی ایران وجود دارند که نام و مشخصات برخی از آنها بدین قرار است[۶].
کویر نمک، نمکزار وسیعی در شمال خاوری شهرستان طبس در استان یزد، به طول 60 و پهنای متوسط 17 کیلومتر و مساحت 660 کم. کویر نمک سیرجان به طول 57 کم و مساحت 450 کم در استان کرمان، کویر ابرکوه، نمکزار وسیعی به مساحت حدود 1320 کم و به درازای 65 کم در استان یزد. کویر درانجیر، نمکزاری به طول 95 و پهنای 15 کم و به مساحت 920 کم در شهرستان اردکان و بافق استان یزد. کویر ساغند، هامون و نمکزاری به درازای مساحت 105 کم در شهرستان اردکان در استان یزد. سیاهکوه، نمکزاری به درازای 65 و پهنای 15 کم و مساحت 940 کم در شهرستانهای نائین و اردکان در استانهای اصفهان و یزد. کویر مروس، نمکزاری به مساحت 340 کم در شهرستان مهریز در استان یزد، دارای 60 کم طول. به جز کویر میغان در کنار شهر اراک که به هنگام بارندگی به دریاچهای بدل میشود، تقریباً تمامی کویرهای ایران درضلع شرقی کشور قرار دارند و از همین رود تراکم جمعیت نیز در این قسمت بسیار کمتر از ضلع غربی است.
دانیل کلینسکی از مشخصات حدود 60 کویر در پهنه ایران، نام برده است[۷] و همچون بسیاری از پژوهشگران جغرافیایی، عقیده دارد که کویرهای موجود بقایای دریاچههایی هستند که بر اثر تغییرات جوی در اواخر عصر یخبندان (حدود 12000 سال پیش)، به تدریج خشک شدهاند[۸].
مآخذ
مآخذ
- ↑ کلینسکی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمه و تنظیم: دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص15.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایره المعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: 1379، گیتاشناسی، ص537.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایره المعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: 1379، گیتاشناسی، ص537. ص1056.
- ↑ گابریل، آلفونس. عبور از صحاری ایران. ترجمه فرامرز نجدسمیعی، چ1، مشهد: 1371، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ص37.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملّی ایران). نگارش دوم. چ 1. تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور، ص 1 و 5.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: 1379، گیتاشناسی. ص 1055 و 1056.
- ↑ کلینسکی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمه و تنظیم: دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. ص328-311.
- ↑ کلینسکی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمه و تنظیم: دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. ص1و2.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
کبری حکیمیان