میرزا تقی خان امیرکبیر: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:37.jpg|بندانگشتی|میرزا تقی خان امیرکبیر، قابل بازیابی از [https://faradeed.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-39/213956-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AA%D9%82%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C https://faradeed.ir/]]] | |||
'''امیرکبیر، میرزا تقیخان،''' (1222-1268 ه.ق / 1807-1852م) صدراعظم و اصلاحگر برجسته ایران در آغاز [[ناصر الدین شاه قاجار|دوره ناصرالدین شاه قاجار]]. ملقب به عناوین رسمی میرزا، خان، وزیرنظام، امیرنظام، اتابک اعظم و امیرکبیر. | |||
میرزا تقی خان فرزند کربلائی قربان آشپز، زادگاهش هزاوه فراهان اراک بود. به واسطه پدرش و بدون اصالتِ نسب خاندانی، با فراگیریِ سواد در مکتب خاندان قائم مقام به منشیگری و سپس پیشکار مالیه دولتی آذربایجان و وزیر نظام شد. | میرزا تقی خان فرزند کربلائی قربان آشپز، زادگاهش هزاوه فراهان اراک بود. به واسطه پدرش و بدون اصالتِ نسب خاندانی، با فراگیریِ سواد در مکتب خاندان قائم مقام به منشیگری و سپس پیشکار مالیه دولتی آذربایجان و وزیر نظام شد. | ||
در دوره محمدشاه | در دوره [[محمدشاه قاجار]]، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]، ایروان (به همراه ناصرالدین میرزا ولیعهد) و عثمانی مأموریت سیاسی داشت. در سفر خسرومیرزا به [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] برای حل مسئله قتل گریبایدف با او همراه بود و پس از آن در سفر ارزنهالروم (1263-1259ق) برای حل و فصل اختلافات مرزی و ارضی [[ایران]] و عثمانی به موفقیت بسیاری دست یافت. میرزا که در جلوس [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] به تخت شاهی تلاشهای فراوانی انجام داد شخص اول ایران و مسئول همه امور از طرف شاه شد<ref>سپهر، محمد تقی لسانالملک. '''''ناسخ التواریخ'''''. به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، چ اول، 1377، ج3، ص 1-1006.</ref>. | ||
او برای بار دوم با خواهر شاه- عزت الدوله- ازدواج کرد. نزدیکی او با شاه دوامی نیافت و در طی دوره صدارت خود با دشمنی | او برای بار دوم با خواهر شاه- عزت الدوله- ازدواج کرد. نزدیکی او با شاه دوامی نیافت و در طی دوره صدارت خود با دشمنی [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]، انگلیس و درباریان مواجه شد<ref>آدمیت، فریدون. '''''امیرکبیر و ایران'''''. تهران: خوارزمی، چ سوم، 1348، ص 220-670.</ref>. هرچند گامهایی مؤثر برای اصلاح اوضاع اقتصادی، قضایی، اخلاق مدنی، مالیه، نظامی و ترویج علم و صنعت، برداشت اما نتوانست قدرت [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] را محدود سازد. | ||
ابعاد تلاشهای امیرکبیر شامل نوآوری در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جدید، پاسداری از هویت ملی و استقلال سیاسی ایران و اصلاحات سیاسی و مملکتی و مبارزه با فساد اخلاقی بود | ابعاد تلاشهای امیرکبیر شامل نوآوری در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جدید، پاسداری از هویت ملی و استقلال سیاسی [[ایران]] و اصلاحات سیاسی و مملکتی و مبارزه با فساد اخلاقی بود<ref>'''''روزنامه وقایعاتفاقیه'''''. شماره 50، پنجشنبه، 23ربیعالاول 1268.</ref>. دوره صدارت امیر، نمونهای از «استبداد منور» است که روشی مبتنی بر قانون و عدالت و تربیت ملت و به «نظم میرزا تقی خانی» مشهور بود که با اعمال قدرت به قانون ضمانت اجرائی بخشید. شورشهای حسن خانِ سالار، بابیها<ref>اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. '''''صدر التواریخ'''''. تصحیح و تحشیه محمد مشیری، تهران: سازمان انتشارات وحید، 1349، ص 196-231.</ref>، خالی بودن خزانه، نفوذ و سلطه خارجیان، اقتصاد و تجارت مصرفی و بحرانهای فرهنگی- سیاسی از مسائل مهم دوره او بود. | ||
برایِ رفع بحرانِ مالی به کاهش مواجبِ همه درباریان و حتی شاه و حذف تیولات پرداخت- و مسائل اقتصادی را با اعمال قانون منع صدور طلا، تشکیل مجمع الصنایع و ترغیب و حمایت از اقتصاد ملی عملاً قانون تحمیلی تجارت آزاد منعقده در عهدنامه ترکمنچای و عهدنامه - 1257ه ق / ؟ م انگلیس را نقض میکرد. | برایِ رفع بحرانِ مالی به کاهش مواجبِ همه درباریان و حتی شاه و حذف تیولات پرداخت- و مسائل اقتصادی را با اعمال قانون منع صدور طلا، تشکیل مجمع الصنایع و ترغیب و حمایت از اقتصاد ملی عملاً قانون تحمیلی تجارت آزاد منعقده در عهدنامه ترکمنچای و عهدنامه - 1257ه ق / ؟ م انگلیس را نقض میکرد. | ||
اصلاحات قضائی و مدنی را با تأسیس «دیوانخانه عدالت»، آئین دادخواهی اقلیتهای مذهبی، اصلاح محکمه شرع، جلوگیری از رشوهگیری با اعمال قانون اعدام رشوهخوار، حذف عناوین دولتی و مداحی شاعران دنبال کرد. | اصلاحات قضائی و مدنی را با تأسیس «دیوانخانه عدالت»، آئین دادخواهی اقلیتهای مذهبی، اصلاح محکمه شرع، جلوگیری از رشوهگیری با اعمال قانون اعدام رشوهخوار، حذف عناوین دولتی و مداحی شاعران دنبال کرد<ref>بامداد، مهدری. '''''شرح حال رجال ایران'''''. تهران: زوار، بیتا، ج1، ص 209-221.</ref>. به منظور جلوگیری از نفوذ [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در شمال، پیشرفت انگلیس در جنوب را سد کرد<ref>اقبال آشتیانی، عباس. '''''میرزا تقی خان امیرکبیر'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: توس، چ دوم، 1355، ص 246-265.</ref>. | ||
به | در عرصه علم و دانش به تأسیس دارالفنون<sup>*</sup>، انتشار [[وقایع اتفاقیه|روزنامه وقایع اتفاقیه]] و ترجمه کتب خارجی پرداخت. و اندیشههای اصلاحگرانه خود را در «کتابچه خیالات اتابکی» نگاشت. امیر سزاوارِ عنوانِ «والاترین مخلوق خدا» بود<ref>واتسون، رابرت گرانت. '''''تاریخ ایران دوره قاجاریه'''''. ترجمه وحید مازندرانی، تهران: امیرکبیر، چ دوم، 1348، ص334-337.</ref> و قربانی اراده مردانه و انعطافناپذیر خود شد<ref>پولاک، ادوارد یاکوب. '''''سفرنامه پولاک'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم، 1368،ص 269-299.</ref>. سرانجام به امر شاه عزل گردید و به اشتباه خود اقرار کرد که مملکت به جای وزیر عاقل به شاهِ عاقل نیاز دارد<ref>مکی، حسین. '''''زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر'''''. تهران: ایران، چ ششم، 2535، ص 454-470.</ref> و در تبعیدگاهش در حمام قریه فین [[کاشان]] کشته شد (20 محرم 1268). بعدها ناصرالدین شاه از قتل او پشیمان شد<ref>مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه'''''. تهران: زوار، چ دوم، بیتا، ج1، ص 66-75 و 101.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[امیرکبیر، میرزا تقی خان]] | |||
* [[ناصرالدین شاه قاجار]] | |||
* [[وقایع اتفاقیه]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
میرحواس احمدزاده | میرحواس احمدزاده | ||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۹
امیرکبیر، میرزا تقیخان، (1222-1268 ه.ق / 1807-1852م) صدراعظم و اصلاحگر برجسته ایران در آغاز دوره ناصرالدین شاه قاجار. ملقب به عناوین رسمی میرزا، خان، وزیرنظام، امیرنظام، اتابک اعظم و امیرکبیر.
میرزا تقی خان فرزند کربلائی قربان آشپز، زادگاهش هزاوه فراهان اراک بود. به واسطه پدرش و بدون اصالتِ نسب خاندانی، با فراگیریِ سواد در مکتب خاندان قائم مقام به منشیگری و سپس پیشکار مالیه دولتی آذربایجان و وزیر نظام شد.
در دوره محمدشاه قاجار، در روسیه، ایروان (به همراه ناصرالدین میرزا ولیعهد) و عثمانی مأموریت سیاسی داشت. در سفر خسرومیرزا به روسیه برای حل مسئله قتل گریبایدف با او همراه بود و پس از آن در سفر ارزنهالروم (1263-1259ق) برای حل و فصل اختلافات مرزی و ارضی ایران و عثمانی به موفقیت بسیاری دست یافت. میرزا که در جلوس ناصرالدین شاه به تخت شاهی تلاشهای فراوانی انجام داد شخص اول ایران و مسئول همه امور از طرف شاه شد[۱].
او برای بار دوم با خواهر شاه- عزت الدوله- ازدواج کرد. نزدیکی او با شاه دوامی نیافت و در طی دوره صدارت خود با دشمنی روسیه، انگلیس و درباریان مواجه شد[۲]. هرچند گامهایی مؤثر برای اصلاح اوضاع اقتصادی، قضایی، اخلاق مدنی، مالیه، نظامی و ترویج علم و صنعت، برداشت اما نتوانست قدرت ناصرالدین شاه را محدود سازد.
ابعاد تلاشهای امیرکبیر شامل نوآوری در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جدید، پاسداری از هویت ملی و استقلال سیاسی ایران و اصلاحات سیاسی و مملکتی و مبارزه با فساد اخلاقی بود[۳]. دوره صدارت امیر، نمونهای از «استبداد منور» است که روشی مبتنی بر قانون و عدالت و تربیت ملت و به «نظم میرزا تقی خانی» مشهور بود که با اعمال قدرت به قانون ضمانت اجرائی بخشید. شورشهای حسن خانِ سالار، بابیها[۴]، خالی بودن خزانه، نفوذ و سلطه خارجیان، اقتصاد و تجارت مصرفی و بحرانهای فرهنگی- سیاسی از مسائل مهم دوره او بود.
برایِ رفع بحرانِ مالی به کاهش مواجبِ همه درباریان و حتی شاه و حذف تیولات پرداخت- و مسائل اقتصادی را با اعمال قانون منع صدور طلا، تشکیل مجمع الصنایع و ترغیب و حمایت از اقتصاد ملی عملاً قانون تحمیلی تجارت آزاد منعقده در عهدنامه ترکمنچای و عهدنامه - 1257ه ق / ؟ م انگلیس را نقض میکرد.
اصلاحات قضائی و مدنی را با تأسیس «دیوانخانه عدالت»، آئین دادخواهی اقلیتهای مذهبی، اصلاح محکمه شرع، جلوگیری از رشوهگیری با اعمال قانون اعدام رشوهخوار، حذف عناوین دولتی و مداحی شاعران دنبال کرد[۵]. به منظور جلوگیری از نفوذ روسیه در شمال، پیشرفت انگلیس در جنوب را سد کرد[۶].
در عرصه علم و دانش به تأسیس دارالفنون*، انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه و ترجمه کتب خارجی پرداخت. و اندیشههای اصلاحگرانه خود را در «کتابچه خیالات اتابکی» نگاشت. امیر سزاوارِ عنوانِ «والاترین مخلوق خدا» بود[۷] و قربانی اراده مردانه و انعطافناپذیر خود شد[۸]. سرانجام به امر شاه عزل گردید و به اشتباه خود اقرار کرد که مملکت به جای وزیر عاقل به شاهِ عاقل نیاز دارد[۹] و در تبعیدگاهش در حمام قریه فین کاشان کشته شد (20 محرم 1268). بعدها ناصرالدین شاه از قتل او پشیمان شد[۱۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سپهر، محمد تقی لسانالملک. ناسخ التواریخ. به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، چ اول، 1377، ج3، ص 1-1006.
- ↑ آدمیت، فریدون. امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی، چ سوم، 1348، ص 220-670.
- ↑ روزنامه وقایعاتفاقیه. شماره 50، پنجشنبه، 23ربیعالاول 1268.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. صدر التواریخ. تصحیح و تحشیه محمد مشیری، تهران: سازمان انتشارات وحید، 1349، ص 196-231.
- ↑ بامداد، مهدری. شرح حال رجال ایران. تهران: زوار، بیتا، ج1، ص 209-221.
- ↑ اقبال آشتیانی، عباس. میرزا تقی خان امیرکبیر. به کوشش ایرج افشار، تهران: توس، چ دوم، 1355، ص 246-265.
- ↑ واتسون، رابرت گرانت. تاریخ ایران دوره قاجاریه. ترجمه وحید مازندرانی، تهران: امیرکبیر، چ دوم، 1348، ص334-337.
- ↑ پولاک، ادوارد یاکوب. سفرنامه پولاک. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم، 1368،ص 269-299.
- ↑ مکی، حسین. زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران: ایران، چ ششم، 2535، ص 454-470.
- ↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: زوار، چ دوم، بیتا، ج1، ص 66-75 و 101.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
میرحواس احمدزاده