استان خوزستان

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر اهواز.

استان خوزستان، قابل بازیابی ازhttps://tizgasht.com/category/tizgasht-tourism-magazine/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-2-fa/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-fa-fa/

این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است.

خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِک، شوش، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م کاهش می‌یابد.

استان خوزستان در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای کارون، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:

1.  اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود؛
2. ارتفاعات زاگرس که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد؛
3.  مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود؛
4.  مجاورت با خلیج فارس که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد.

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند.

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود  یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب درباره خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و کردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».^‍ درباره دارالملک خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...». در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...».

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند.

نیز نگاه کنید به

• اهواز
• خرمشهر
• آبادان
• شوش

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون