پرش به محتوا

یزد: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
صفحه‌ای تازه حاوی «'''يزد،''' مركز استان و شهرستاني به همين نام. اين شهرستان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 2 بخش، 4 شهر و 4 دهستان است.<sup>1</sup> '''شهرستان يزد،''' از شمال و شمال شرقي با شهرستان اردكان از غرب با شهرستان‌هاي صدوق (به مركزيت اشكذر) و تفت، از جنوب و جنوب ش...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''يزد،''' مركز استان و شهرستاني به همين نام. اين شهرستان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 2 بخش، 4 شهر و 4 دهستان است.<sup>1</sup>
[[پرونده:خانه لاری ها در یزد.jpg|بندانگشتی|خانه لاری ها در یزد، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]
یزد، مرکز استان و شهرستانی به همین نام. این شهرستان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 2 بخش، 4 شهر و 4 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.


'''شهرستان يزد،''' از شمال و شمال شرقي با شهرستان اردكان از غرب با شهرستان‌هاي صدوق (به مركزيت اشكذر) و تفت، از جنوب و جنوب شرق با شهرستان‌‌هاي مهريز و بافق  همسايه است.<sup>2</sup>  
شهرستان یزد، از شمال و شمال شرقی با شهرستان اردکان از غرب با شهرستان‌های صدوق (به مرکزیت اشکذر) و تفت، از جنوب و جنوب شرق با شهرستان‌‌های مهریز و بافق  همسایه است<ref>'''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''. تهران: مؤسسه گیتاشناسی، 1383، ص 195.</ref>.


'''شهر يزد''' با مختصات جغرافيايي ً45 َ21 ْ54 طول شرقي و ً15 َ53 ْ31 عرض شمالي و ارتفاع 1215 متر از سطح دريا، با ميانگين بارندگي سالانه 60 ميلي‌متر و آب و هوايي معتدل مايل به گرم و خشك،<sup>3</sup> از شهرهاي كويري ايران است كه تقريباً در مركزيت جغرافيايي كشور و در فاصلة 623 كيلومتري تهران قرار دارد.<sup>4</sup> اين شهر در نزديكي دامنه‌هاي شمال شرقي كوهستان شيركوه با حداكثر ارتفاع 4055 متر، به عنوان مهم‌ترين عارضة طبيعي تعديل كنندة آب و هواي منطقه قرار دارد كه مساحتي برابر با سه ‌هزار كيلومتر مربع را در برگرفته است. اين كوهستان كه در زمستان‌ها، غالباً پوشيده از برف است، منبع تأمين آب بخش اعظمي از نواحي پيرامون خود از جمله يزد محسوب مي‌شود.<sup>5</sup> حفر قنات و استفاده از آ‌ب‌هاي زيرزميني براي كار كشاورزي و شرب اهالي، از ديرباز در شهر خشك و كم آب يزد معمول بوده است.<sup>6</sup> شهر يزد در مركز مثلثي قرار گرفته كه در هر رأس آن سه منطقة كويري با نام‌هاي سياه‌كوه، ابركوه و درانجير قرار گرفته كه مجموعة آن‌ها در مجاورت دو منطقة بزرگ كويري ايران يعني دشت كوير و كوير لوت واقع شده‌اند.
شهر یزد با مختصات جغرافیایی ً45 َ21 ْ54 طول شرقی و ً15 َ53 ْ31 عرض شمالی و ارتفاع 1215 متر از سطح دریا، با میانگین بارندگی سالانه 60 میلی‌متر و آب و هوایی معتدل مایل به گرم و خشک<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1351.</ref>، از شهرهای کویری [[کشور ایران|ایران]] است که تقریباً در مرکزیت جغرافیایی کشور و در فاصله 623 کیلومتری [[استان تهران|تهران]] قرار دارد<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>. این شهر در نزدیکی دامنه‌های شمال شرقی کوهستان شیرکوه با حداکثر ارتفاع 4055 متر، به عنوان مهم‌ترین عارضه طبیعی تعدیل کننده آب و هوای منطقه قرار دارد که مساحتی برابر با سه ‌هزار کیلومتر مربع را در برگرفته است. این کوهستان که در زمستان‌ها، غالباً پوشیده از برف است، منبع تأمین آب بخش اعظمی از نواحی پیرامون خود از جمله یزد محسوب می‌شود<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 1، ''کوه‌ها و کوه‌نامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 370.</ref>. حفر قنات و استفاده از آ‌ب‌های زیرزمینی برای کار کشاورزی و شرب اهالی، از دیرباز در شهر خشک و کم آب یزد معمول بوده است<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای''''' '''''مفصل''''' '''''ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: ابن‌سینا، 1311، ص 435، 437.</ref>. شهر یزد در مرکز مثلثی قرار گرفته که در هر رأس آن سه منطقه کویری با نام‌های سیاه‌کوه، ابرکوه و درانجیر قرار گرفته که مجموعه آن‌ها در مجاورت دو منطقه بزرگ کویری [[کشور ایران|ایران]] یعنی [[دشت کویر]] و [[کویر لوت]] واقع شده‌اند.


بادهايي كه از طرف كوير به سوي شهر مي‌وزد، گرم و در تابستان مقدار زيادي خاك نرم و شن به همراه خود مي‌آورد و آسمان را تيره و تار مي‌سازد.<sup>7</sup>
بادهایی که از طرف کویر به سوی شهر می‌وزد، گرم و در تابستان مقدار زیادی خاک نرم و شن به همراه خود می‌آورد و آسمان را تیره و تار می‌سازد<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای''''' '''''مفصل''''' '''''ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: ابن‌سینا، 1311، ص 436.</ref>.


در منابع تاريخي و جغرافيايي قديم از يزد با نام‌هاي ايستاتز، ايزاطيخه، ايستاتيس، فَرافَر، فرافيژ، كِثنوا، كِثَه و هَرفُته و با لقب‌هاي دارالسياده، دارالشيعه و دارالعباده و نيز با نام زندان ذوالقرنين ياد شده است.<sup>8</sup> مؤلف ناشناخته ''حدودالعالم'' از كِثَه كه به عقيدة برخي، همان شهر يزد بايد باشد، بر خلاف امروز به عنوان شهركي سردسير نام مي‌برد: «انار و بهره، كثه، ميبذ [ميبدمايين [نايين] شهركهايي‌اند سردسير [؟] با نعمت بسيار بر حد ميان پارس و بيابان».<sup>9</sup>
در منابع تاریخی و جغرافیایی قدیم از یزد با نام‌های ایستاتز، ایزاطیخه، ایستاتیس، فَرافَر، فرافیژ، کِثنوا، کِثَه و هَرفُته و با لقب‌های دارالسیاده، دارالشیعه و دارالعباده و نیز با نام زندان ذوالقرنین یاد شده است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 265. </ref>. مؤلف ناشناخته حدودالعالم از کِثَه که به عقیده برخی، همان شهر یزد باید باشد، بر خلاف امروز به عنوان شهرکی سردسیر نام می‌برد: <blockquote>«انار و بهره، کثه، میبذ [میبدمایین [نایین] شهرکهایی‌اند سردسیر [؟] با نعمت بسیار بر حد میان پارس و بیابان»<ref>'''''حدود العالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: طهوری، 1362، ص136.</ref>.</blockquote>


در البلدان يعقوبي نيز از شهر يزد به همين نام ذكري به ميان آمده<sup>10</sup> و در ''نزهةالقلوب'' هم از يزد چنين ياد شده است: «آبش از كاريز و قنوات... در ميان شهر گذرد و مردم بر آن سرداب‌ها و حوضخانه‌ها ساخته‌اند. ... اكثر عمارات ظاهري آن از خشت خام بود، جهت آنكه درو بارندگي كم باشد... شهري نيك است و پاك و مضبوط و حاصلش پنبه و غلّه و ميوه و ابريشم بُوَد. ... پيشه‌ورانشان و دستكارانشان سخت نيكو مرد و سلامت رو باشند».<sup>11</sup>  
در البلدان یعقوبی نیز از شهر یزد به همین نام ذکری به میان آمده<ref>یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 44.</ref> و در نزهه القلوب هم از یزد چنین یاد شده است: <blockquote>«آبش از کاریز و قنوات... در میان شهر گذرد و مردم بر آن سرداب‌ها و حوضخانه‌ها ساخته‌اند. ... اکثر عمارات ظاهری آن از خشت خام بود، جهت آنکه درو بارندگی کم باشد... شهری نیک است و پاک و مضبوط و حاصلش پنبه و غلّه و میوه و ابریشم بُوَد. ... پیشه‌ورانشان و دستکارانشان سخت نیکو مرد و سلامت رو باشند»<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 74.</ref>.</blockquote>ابن حوقل نیز می‌گوید: <blockquote>«یزد جزء کوره اصطخر است و شهر کثه کرسی آن باشد. این شهر در زمان قدیم، کثه نام داشت و چون نام یزد را روی شهر گذاشتند، نام کثه را بر ولایت یزد اطلاق کردند»<ref>ابن‌حوقل، ابوالقاسم. '''''صوره‌الارض'''''. به کوشش جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص36.</ref>.</blockquote>بارتولد هم درباره یزد چنین می‌گوید:<blockquote>«شهر یزد به نام کثه هم خوانده می‌شد. در یزد و ابرقو مثل ولایت کرمان غالب ابنیه از گل و دارای گنبد بودند، یعنی به واسطه نقصان جنگل، چوب استعمال نمی‌کردند. یزد به حاصلخیزی اطرافش معروف و همیشه یکی از مهم‌ترین نقاط تجارت ترانزیتی بود»<ref>بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیای تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص184 و 185.</ref>.</blockquote>درباره تاریخ تأسیس شهر و وجه تسمیه آن روایت‌های مختلفی نقل شده است. برخی منابع بنیاد شهر را به دلیل وجود محوطه‌ای به نام زندان اسکندر (زندان ذوالقرنین) به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند<ref>نهچیری، عبدالحسین. '''''جغرافیای تاریخی شهرها'''''. به کوشش ژاله راستانی، چ3، تهران: مدرسه، 1380، ص235.</ref> و برخی دیگر یزدگرد و [[اردشیر بابکان]] را از بانیان شهر یزد می‌دادند. به هر حال با توجه به آثار برجای مانده از گذشته و کشفیات [[باستان شناسی|باستان‌شناسی]]، شهر یزد همپای دیگر شهرهای بزرگ [[کشور ایران|ایران]]، پیش از [[اسلام]] موجویت مدنی داشته است. پس از فتح یزد در زمان خلافت عثمان، ساکنان شهر ابتدا با قبول جزیه بر دین خود باقی‌ ماندند، امّا به تدریج به دین جدید روی آوردند؛ با این حال هم‌اکنون نیز بیشترین تعداد [[زرتشتی، دین|زردشتیان]] [[کشور ایران|ایران]] در این شهر ساکن‌اند و مسلمانان یزد که به زیادی تعصب معروف هستند، به گفته بارتولد شاید به واسطه قرب [[زرتشتی، دین|زردشتیان]]، متصف به مدارای مذهبی هستند<ref>بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیای تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص185.</ref>.


ابن حوقل نيز مي‌گويد: «يزد جزء كوره اصطخر است و شهر كثه كرسي آن باشد. اين شهر در زمان قديم، كثه نام داشت و چون نام يزد را روي شهر گذاشتند، نام كثه را بر ولايت يزد اطلاق كردند».<sup>12</sup>  
شهر یزد در طول حیات تاریخی خود، تحت حکومت‌های محلی اطراف خود اداره می‌شد و تنها به هنگام تأسیس حکومت [[اتابکان]] یزد، اهمیت سیاسی خاصی یافت و در نقشه جغرافیای سیاسی آن زمان، برای خود حد و مرزی پیدا کرد<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس تاریخ ایران'''''. چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور، 1378، ص88 و 91.</ref>.در دوره معاصر، یزد در محدوده [[استان اصفهان]] قرار داشت و نخستین بار در 1348 به عنوان مرکز فرمانداری کل تازه تأسیس یزد، انتخاب گردید و در 1352 نیز به عنوان مرکز استانی به همین نام برگزیده شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص99 و 100.</ref>. در دهه‌های اخیر شهر یزد با توجه به توسعه راه‌های ارتباطی آسفالت شده، راه آهن و تأسیس فرودگاه و نیز احداث مراکز تولیدی و صنعتی متعدد و همچنین توسعه مراکز آموزشی عالی، به یکی از شهرهای پر رونق و جذب کننده جمعیت درآمده است، به‌گونه‌ای که جمعیت آن از 63502 تن در 1335 به 326776 تن در 1375 افزایش یافته است و طبق برآوردها جمعیت شهر در 1384 به 432233 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75- 1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 245 و 246.</ref>.


بارتولد هم دربارة يزد چنين مي‌گويد: «شهر يزد به نام كثه هم خوانده مي‌شد. در يزد و ابرقو مثل ولايت كرمان غالب ابنيه از گل و داراي گنبد بودند، يعني به واسطة نقصان جنگل، چوب استعمال نمي‌كردند. يزد به حاصلخيزي اطرافش معروف و هميشه يكي از مهم‌ترين نقاط تجارت ترانزيتي بود».<sup>13</sup>
افزون بر فعالیت‌های کشاورزی در روستاها، اشتغال به صنایع دستی به ویژه بافت فرش و انواع منسوجات ابریشمی، نخی و پشمی در شهر و روستا رایج است و در گذشته نیز تولیدات نساجی صنعتگران این شهر همواره مورد توجه جهانگردان خارجی از جمله مارکوپولو و سیاحان ونیزی نیز بوده است<ref>نهچیری، عبدالحسین. '''''جغرافیای تاریخی شهرها'''''. به کوشش ژاله راستانی، چ3، تهران: مدرسه، 1380،ص237.</ref>.


دربارة تاريخ تأسيس شهر و وجه تسمية آن روايت‌هاي مختلفي نقل شده است. برخي منابع بنياد شهر را به دليل وجود محوطه‌اي به نام زندان اسكندر (زندان ذوالقرنين) به اسكندر مقدوني نسبت مي‌دهند<sup>14</sup> و برخي ديگر يزدگرد و اردشير بابكان را از بانيان شهر يزد مي‌دادند. به هر حال با توجه به آثار برجاي مانده از گذشته و كشفيات باستان‌شناسي، شهر يزد همپاي ديگر شهرهاي بزرگ ايران، پيش از اسلام موجويت مدني داشته است. پس از فتح يزد در زمان خلافت عثمان، ساكنان شهر ابتدا با قبول جزيه بر دين خود باقي‌ ماندند، امّا به تدريج به دين جديد روي آوردند؛ با اين حال هم‌اكنون نيز بيشترين تعداد زردشتيان ايران در اين شهر ساكن‌اند و مسلمانان يزد كه به زيادي تعصب معروف هستند، به گفتة بارتولد شايد به واسطة قرب زردشتيان، متصف به مداراي مذهبي هستند.<sup>15</sup>
یزد که به «شهر بادگیرها» نیز شهرت دارد، به دلیل داشتن جاذبه‌های فراوان تاریخی، از دیرباز مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی بوده است. مسجد جامع کبیر، باغ دولت‌آباد (بادگیر معروف دولت‌آباد)، آب انبار شش بادگیری، مجموعه امیر چقماق، مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر)، آتشکده زردشتیان، بازار، میدان و حمام‌خان و نیز دَه‌ها اثر تاریخی و طبیعی دیگر از جمله نقاط دیدنی این شهر است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران. 1382، ص 65-73.</ref>.


شهر يزد در طول حيات تاريخي خود، تحت حكومت‌هاي محلي اطراف خود اداره مي‌شد و تنها به هنگام تأسيس حكومت اتابكان يزد، اهميت سياسي خاصي يافت و در نقشة جغرافياي سياسي آن زمان، براي خود حد و مرزي پيدا كرد.<sup>16</sup> در دورة معاصر، يزد در محدودة استان اصفهان قرار داشت و نخستين بار در 1348 به عنوان مركز فرمانداري كل تازه تأسيس يزد، انتخاب گرديد و در 1352 نيز به عنوان مركز استاني به همين نام برگزيده شد.<sup>17</sup> در دهه‌هاي اخير شهر يزد با توجه به توسعة راه‌هاي ارتباطي آسفالت شده، راه آهن و تأسيس فرودگاه و نيز احداث مراكز توليدي و صنعتي متعدد و همچنين توسعة مراكز آموزشي عالي، به يكي از شهرهاي پر رونق و جذب كنندة جمعيت درآمده است، به‌گونه‌اي كه جمعيت آن از 63502 تن در 1335 به 326776 تن در 1375 افزايش يافته است و طبق برآوردها جمعيت شهر در 1384 به 432233 تن رسيده است.<sup>18</sup> افزون بر فعاليت‌هاي كشاورزي در روستاها، اشتغال به صنايع دستي به ويژه بافت فرش و انواع منسوجات ابريشمي، نخي و پشمي در شهر و روستا رايج است و در گذشته نيز توليدات نساجي صنعتگران اين شهر همواره مورد توجه جهانگردان خارجي از جمله ماركوپولو و سياحان ونيزي نيز بوده است.<sup>19</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


يزد كه به «شهر بادگيرها» نيز شهرت دارد، به دليل داشتن جاذبه‌هاي فراوان تاريخي، از ديرباز مورد توجه گردشگران داخلي و خارجي بوده است. مسجد جامع كبير، باغ دولت‌آباد (بادگير معروف دولت‌آباد)، آب انبار شش بادگيري، مجموعة امير چقماق، مدرسه ضيائيه (زندان اسكندر)، آتشكدة زردشتيان، بازار، ميدان و حمام‌خان و نيز دَه‌ها اثر تاريخي و طبيعي ديگر از جمله نقاط ديدني اين شهر است.<sup>20</sup>
* [[استان اصفهان]]
* [[اردشیر بابکان]]
* [[اتابکان]]


== مآخذ ==
<references />


'''مآخذ:'''
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
1.     دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
 
2.    '''''اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران'''''. تهران: مؤسسة گيتاشناسي، 1383، ص 195.
 
3.     جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 3، ''دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1351.
 
4.     سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جاده‌هاي ايران''''' (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.
 
5.     جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 1، ''كوه‌ها و كوه‌نامة ايران''، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 370.
 
6.    كيهان، مسعود. '''''جغرافياي''''' '''''مفصل''''' '''''ايران'''''. ج2، سياسي، تهران: ابن‌سينا، 1311، ص 435، 437.
 
7.    همان. ص 436.
 
8.     چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 265.
 
9.    '''''حدود العالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: طهوري، 1362، ص136.
 
10.  يعقوبي، ابن‌ واضح. (احمد بن ابي‌يعقوب). '''''البلدان'''''. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 44.
 
11.  مستوفي، حمدالله. '''''نزهةالقلوب'''''. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 74.
 
12.  ابن‌حوقل، ابوالقاسم. '''''صورة‌الارض'''''. به كوشش جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص36.
 
13.  بارتولد، و. '''''تذكرة جغرافياي تاريخي ايران'''''. ترجمة حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص184 و 185.
 
14.  نهچيري، عبدالحسين. '''''جغرافياي تاريخي شهرها'''''. به كوشش ژاله راستاني، چ3، تهران: مدرسه، 1380، ص235.
 
15.  بارتولد. همان. ص185.
 
16.  سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''اطلس تاريخ ايران'''''. چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1378، ص88 و 91.
 
17.  اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص99 و 100.
 
18.  مركز آمار ايران. '''''توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75- 1335'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 245 و 246.
 
19.  نهچيري. همان. ص237.
 
20. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافياي استان يزد'''''. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران. 1382، ص 65-73.
 


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۳

خانه لاری ها در یزد، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

یزد، مرکز استان و شهرستانی به همین نام. این شهرستان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 2 بخش، 4 شهر و 4 دهستان است[۱].

شهرستان یزد، از شمال و شمال شرقی با شهرستان اردکان از غرب با شهرستان‌های صدوق (به مرکزیت اشکذر) و تفت، از جنوب و جنوب شرق با شهرستان‌‌های مهریز و بافق  همسایه است[۲].

شهر یزد با مختصات جغرافیایی ً45 َ21 ْ54 طول شرقی و ً15 َ53 ْ31 عرض شمالی و ارتفاع 1215 متر از سطح دریا، با میانگین بارندگی سالانه 60 میلی‌متر و آب و هوایی معتدل مایل به گرم و خشک[۳]، از شهرهای کویری ایران است که تقریباً در مرکزیت جغرافیایی کشور و در فاصله 623 کیلومتری تهران قرار دارد[۴]. این شهر در نزدیکی دامنه‌های شمال شرقی کوهستان شیرکوه با حداکثر ارتفاع 4055 متر، به عنوان مهم‌ترین عارضه طبیعی تعدیل کننده آب و هوای منطقه قرار دارد که مساحتی برابر با سه ‌هزار کیلومتر مربع را در برگرفته است. این کوهستان که در زمستان‌ها، غالباً پوشیده از برف است، منبع تأمین آب بخش اعظمی از نواحی پیرامون خود از جمله یزد محسوب می‌شود[۵]. حفر قنات و استفاده از آ‌ب‌های زیرزمینی برای کار کشاورزی و شرب اهالی، از دیرباز در شهر خشک و کم آب یزد معمول بوده است[۶]. شهر یزد در مرکز مثلثی قرار گرفته که در هر رأس آن سه منطقه کویری با نام‌های سیاه‌کوه، ابرکوه و درانجیر قرار گرفته که مجموعه آن‌ها در مجاورت دو منطقه بزرگ کویری ایران یعنی دشت کویر و کویر لوت واقع شده‌اند.

بادهایی که از طرف کویر به سوی شهر می‌وزد، گرم و در تابستان مقدار زیادی خاک نرم و شن به همراه خود می‌آورد و آسمان را تیره و تار می‌سازد[۷].

در منابع تاریخی و جغرافیایی قدیم از یزد با نام‌های ایستاتز، ایزاطیخه، ایستاتیس، فَرافَر، فرافیژ، کِثنوا، کِثَه و هَرفُته و با لقب‌های دارالسیاده، دارالشیعه و دارالعباده و نیز با نام زندان ذوالقرنین یاد شده است[۸]. مؤلف ناشناخته حدودالعالم از کِثَه که به عقیده برخی، همان شهر یزد باید باشد، بر خلاف امروز به عنوان شهرکی سردسیر نام می‌برد:

«انار و بهره، کثه، میبذ [میبد]، مایین [نایین] شهرکهایی‌اند سردسیر [؟] با نعمت بسیار بر حد میان پارس و بیابان»[۹].

در البلدان یعقوبی نیز از شهر یزد به همین نام ذکری به میان آمده[۱۰] و در نزهه القلوب هم از یزد چنین یاد شده است:

«آبش از کاریز و قنوات... در میان شهر گذرد و مردم بر آن سرداب‌ها و حوضخانه‌ها ساخته‌اند. ... اکثر عمارات ظاهری آن از خشت خام بود، جهت آنکه درو بارندگی کم باشد... شهری نیک است و پاک و مضبوط و حاصلش پنبه و غلّه و میوه و ابریشم بُوَد. ... پیشه‌ورانشان و دستکارانشان سخت نیکو مرد و سلامت رو باشند»[۱۱].

ابن حوقل نیز می‌گوید:

«یزد جزء کوره اصطخر است و شهر کثه کرسی آن باشد. این شهر در زمان قدیم، کثه نام داشت و چون نام یزد را روی شهر گذاشتند، نام کثه را بر ولایت یزد اطلاق کردند»[۱۲].

بارتولد هم درباره یزد چنین می‌گوید:

«شهر یزد به نام کثه هم خوانده می‌شد. در یزد و ابرقو مثل ولایت کرمان غالب ابنیه از گل و دارای گنبد بودند، یعنی به واسطه نقصان جنگل، چوب استعمال نمی‌کردند. یزد به حاصلخیزی اطرافش معروف و همیشه یکی از مهم‌ترین نقاط تجارت ترانزیتی بود»[۱۳].

درباره تاریخ تأسیس شهر و وجه تسمیه آن روایت‌های مختلفی نقل شده است. برخی منابع بنیاد شهر را به دلیل وجود محوطه‌ای به نام زندان اسکندر (زندان ذوالقرنین) به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند[۱۴] و برخی دیگر یزدگرد و اردشیر بابکان را از بانیان شهر یزد می‌دادند. به هر حال با توجه به آثار برجای مانده از گذشته و کشفیات باستان‌شناسی، شهر یزد همپای دیگر شهرهای بزرگ ایران، پیش از اسلام موجویت مدنی داشته است. پس از فتح یزد در زمان خلافت عثمان، ساکنان شهر ابتدا با قبول جزیه بر دین خود باقی‌ ماندند، امّا به تدریج به دین جدید روی آوردند؛ با این حال هم‌اکنون نیز بیشترین تعداد زردشتیان ایران در این شهر ساکن‌اند و مسلمانان یزد که به زیادی تعصب معروف هستند، به گفته بارتولد شاید به واسطه قرب زردشتیان، متصف به مدارای مذهبی هستند[۱۵].

شهر یزد در طول حیات تاریخی خود، تحت حکومت‌های محلی اطراف خود اداره می‌شد و تنها به هنگام تأسیس حکومت اتابکان یزد، اهمیت سیاسی خاصی یافت و در نقشه جغرافیای سیاسی آن زمان، برای خود حد و مرزی پیدا کرد[۱۶].در دوره معاصر، یزد در محدوده استان اصفهان قرار داشت و نخستین بار در 1348 به عنوان مرکز فرمانداری کل تازه تأسیس یزد، انتخاب گردید و در 1352 نیز به عنوان مرکز استانی به همین نام برگزیده شد[۱۷]. در دهه‌های اخیر شهر یزد با توجه به توسعه راه‌های ارتباطی آسفالت شده، راه آهن و تأسیس فرودگاه و نیز احداث مراکز تولیدی و صنعتی متعدد و همچنین توسعه مراکز آموزشی عالی، به یکی از شهرهای پر رونق و جذب کننده جمعیت درآمده است، به‌گونه‌ای که جمعیت آن از 63502 تن در 1335 به 326776 تن در 1375 افزایش یافته است و طبق برآوردها جمعیت شهر در 1384 به 432233 تن رسیده است[۱۸].

افزون بر فعالیت‌های کشاورزی در روستاها، اشتغال به صنایع دستی به ویژه بافت فرش و انواع منسوجات ابریشمی، نخی و پشمی در شهر و روستا رایج است و در گذشته نیز تولیدات نساجی صنعتگران این شهر همواره مورد توجه جهانگردان خارجی از جمله مارکوپولو و سیاحان ونیزی نیز بوده است[۱۹].

یزد که به «شهر بادگیرها» نیز شهرت دارد، به دلیل داشتن جاذبه‌های فراوان تاریخی، از دیرباز مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی بوده است. مسجد جامع کبیر، باغ دولت‌آباد (بادگیر معروف دولت‌آباد)، آب انبار شش بادگیری، مجموعه امیر چقماق، مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر)، آتشکده زردشتیان، بازار، میدان و حمام‌خان و نیز دَه‌ها اثر تاریخی و طبیعی دیگر از جمله نقاط دیدنی این شهر است[۲۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
  2. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: مؤسسه گیتاشناسی، 1383، ص 195.
  3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1351.
  4. سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
  5. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، کوه‌ها و کوه‌نامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 370.
  6. کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران. ج2، سیاسی، تهران: ابن‌سینا، 1311، ص 435، 437.
  7. کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران. ج2، سیاسی، تهران: ابن‌سینا، 1311، ص 436.
  8. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 265.
  9. حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: طهوری، 1362، ص136.
  10. یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). البلدان. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 44.
  11. مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 74.
  12. ابن‌حوقل، ابوالقاسم. صوره‌الارض. به کوشش جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص36.
  13. بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص184 و 185.
  14. نهچیری، عبدالحسین. جغرافیای تاریخی شهرها. به کوشش ژاله راستانی، چ3، تهران: مدرسه، 1380، ص235.
  15. بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص185.
  16. سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس تاریخ ایران. چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور، 1378، ص88 و 91.
  17. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص99 و 100.
  18. مرکز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75- 1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 245 و 246.
  19. نهچیری، عبدالحسین. جغرافیای تاریخی شهرها. به کوشش ژاله راستانی، چ3، تهران: مدرسه، 1380،ص237.
  20. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان یزد. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران. 1382، ص 65-73.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون