پرش به محتوا

کرمانشاهی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''كرمانشاهی''' / kermanšahi/، (← كردی) از گویش‌های جنوبی زبان كردی، یكی از زبان‌های ایرانی شمال غربی.<sup>1</sup> زبان اهالی كرمانشاهان [[کردی|كردی]] است و گویش‌های مختلف كردی در این نواحی مشاهده می‌شود. (كردی كلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی لكی و فارسی كرمانشاهی نیز رواج دارد.<sup>2</sup> كرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل كلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، كلهر، صحنه و هرسین.<sup>3</sup>  
'''کرمانشاهی''' / kermanšahi/، (← [[کردی]]) از گویش‌های جنوبی [[کردی|زبان کردی]]، یکی از [[زبان های ایرانی|زبان‌های ایرانی]] شمال غربی<ref>رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.</ref><ref>Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641 </ref><ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.</ref><ref name=":0">Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479</ref>. زبان اهالی کرمانشاهان [[کردی]] است و گویش‌های مختلف [[کردی]] در این نواحی مشاهده می‌شود. (کردی کلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی [[لکی]] و [[فارسی]] کرمانشاهی نیز رواج دارد<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.</ref>. کرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل کلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، کلهر، صحنه و هرسین<ref>طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.</ref><ref>سنندجی، میرزا شکرالله. '''''تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ص22و 23و 24.</ref>.


«كرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «كرمانشاه» یا «كرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «كرماچان» یا «كرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است.<sup>4</sup>  
«کرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «[[کرمانشاه]]» یا «کرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «کرماچان» یا «کرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص60.</ref>.


براساس سرشماری 1375، جمعیت استان كرمانشاه 596/778/1 نفر بوده است.<sup>5</sup> امروز عشایر گوران، سنجابی، كلهر و سایر طوایف بین كنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا ایلام و بخشی از كردهای عراق و سوریه نیز به گویش كردی كرمانشاهی تكلم می‌كنند.<sup>6</sup> تلفظ و لغات مردم كلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی كه كلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، كه گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از كرمانجی و سورانی وارد شده است.<sup>7</sup> در عین حال گویش كرمانشاهی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»).<sup>8</sup>  
براساس سرشماری 1375، جمعیت [[استان کرمانشاه]] 596/778/1 نفر بوده است<ref>گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.</ref>. امروز عشایر گوران، سنجابی، کلهر و سایر طوایف بین کنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا [[ایلام]] و بخشی از کردهای [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87 سوریه] نیز به گویش [[کردی]] کرمانشاهی تکلم می‌کنند.<ref>طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.</ref> تلفظ و لغات مردم کلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی که کلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، که گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از کرمانجی و سورانی وارد شده است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص266.</ref>. در عین حال گویش کرمانشاهی از [[فارسی]] نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»)<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270.</ref>.


نظام واجی زبان كردی از یك گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌كند.<sup>9</sup> همخوان‌های كردی جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های كردی مركزی است و در نظام واجی آن آوای كناری /t/ و نرمكامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،<sup>10</sup> دركردی مركزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است.<sup>11</sup> كلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش كرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند فارسی و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود.<sup>12</sup>  
نظام واجی زبان [[کردی]] از یک گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌کند<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.</ref>. همخوان‌های [[کردی]] جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های [[کردی]] مرکزی است و در نظام واجی آن آوای کناری /t/ و نرمکامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص545.</ref> در[[کردی]] مرکزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است<ref name=":0" />. کلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش کرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند [[فارسی]] و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود<ref>Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5,P. 479.</ref>.


جنس و حالت در گویش‌های جنوبی كردی از بین رفته است.<sup>13</sup> نشانة معرفه در لهجة كرمانشاهی «-ka و  
جنس و حالت در گویش‌های جنوبی [[کردی]] از بین رفته است<ref name=":1">Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 480</ref>. نشانه معرفه در لهجه کرمانشاهی «-ka و-aka» است که به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانه نکره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یک» نیز پیش از کلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛<ref>درویشان، علی اشرف. '''''فرهنگ کردی کرمانشاهی، کردی ـ فارسی'''''. تهران: نشر مهند، 1375، ص27.</ref> "-eg"<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص546.</ref> و "-ek"<ref name=":1" /> آمده است.


-aka» است كه به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانة نكره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یك» نیز پیش از كلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛<sup>14</sup> "-eg"<sup>15</sup> و "-ek"<sup>16</sup> آمده است.
برای نگارش [[کردی]] در [[کشور ایران|ایران]] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''کتاب زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.</ref>. بهترین نمونه [[کردی]] کلهری کرمانشاهی درعرصه شعر و ادب اشعار «شامی کرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به [[فارسی]] کرمانشاهی موجود است. شاعران [[نهضت مشروطه|دوره مشروطیت]] آثاری به [[فارسی]] کرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. [[فارسی]] کرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص268و 270.</ref>.


برای نگارش كردی در ایران و عراق از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود.<sup>17</sup> بهترین نمونة كردی كلهری كرمانشاهی درعرصة شعر و ادب اشعار «شامی كرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به فارسی كرمانشاهی موجود است. شاعران دورة مشروطیت آثاری به فارسی كرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. فارسی كرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است.<sup>18</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


* [[زبان های ایرانی]]
* [[کردی]]


'''مآخذ:'''
* [[سنندجی]]


1.    رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.
* [[هورامی]]


- Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641.                           
* [[گیلکی]]


و نك: بلو، جویس. «كردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
* [[لری]]


و نیز:
* [[ممسنی]]


- Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479.
* [[بختیاری]]


2.    سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل كرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسة فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.
* [[لکی]]


3.    طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241. نیز: سنندجی، میرزا شكرالله. '''''تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای كردستان'''''. تهران: امیركبیر، 1375، ص22و 23و 24.
* [[مازندرانی]]


4.    سلطانی، ص60.
== '''مآخذ''' ==
<references />


5.    گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


6.    طبیبی، ص241.
== نویسنده مقاله ==
 
آتوسا رستم شاهی
7.    سلطانی، ص266.
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
 
[[رده:زبان شناسی]]
8.    همان، ص270.
 
9.    بلو، ص544.
 
10.  همان، ص545.
 
11.  Mackenzie, D.N. '''''"Encyclopeadia of Islam".''''' P. 479.
 
12.  درویشان، علی اشرف. '''''فرهنگ كردی كرمانشاهی، كردی ـ فارسی'''''. تهران: نشر مهند، 1375، ص16.
 
13. Mackenzie, P. 480.
 
14.  درویشان، ص27.
 
15.  بلو، ص546.
 
16. Mackenzie, P. 480.
 
17.  ارانسكی، یوسیف. م. '''''كتاب زبان‌های ایرانی'''''. ترجمة علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.
 
18.  سلطانی، ص268و 270.
 
 
                آتوسا رستم شاهی

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۳

کرمانشاهی / kermanšahi/، (← کردی) از گویش‌های جنوبی زبان کردی، یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی[۱][۲][۳][۴]. زبان اهالی کرمانشاهان کردی است و گویش‌های مختلف کردی در این نواحی مشاهده می‌شود. (کردی کلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی لکی و فارسی کرمانشاهی نیز رواج دارد[۵]. کرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل کلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، کلهر، صحنه و هرسین[۶][۷].

«کرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «کرمانشاه» یا «کرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «کرماچان» یا «کرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است[۸].

براساس سرشماری 1375، جمعیت استان کرمانشاه 596/778/1 نفر بوده است[۹]. امروز عشایر گوران، سنجابی، کلهر و سایر طوایف بین کنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا ایلام و بخشی از کردهای عراق و سوریه نیز به گویش کردی کرمانشاهی تکلم می‌کنند.[۱۰] تلفظ و لغات مردم کلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی که کلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، که گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از کرمانجی و سورانی وارد شده است[۱۱]. در عین حال گویش کرمانشاهی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»)[۱۲].

نظام واجی زبان کردی از یک گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌کند[۱۳]. همخوان‌های کردی جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های کردی مرکزی است و در نظام واجی آن آوای کناری /t/ و نرمکامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،[۱۴] درکردی مرکزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است[۴]. کلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش کرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند فارسی و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود[۱۵].

جنس و حالت در گویش‌های جنوبی کردی از بین رفته است[۱۶]. نشانه معرفه در لهجه کرمانشاهی «-ka و-aka» است که به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانه نکره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یک» نیز پیش از کلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛[۱۷] "-eg"[۱۸] و "-ek"[۱۶] آمده است.

برای نگارش کردی در ایران و عراق از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود[۱۹]. بهترین نمونه کردی کلهری کرمانشاهی درعرصه شعر و ادب اشعار «شامی کرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به فارسی کرمانشاهی موجود است. شاعران دوره مشروطیت آثاری به فارسی کرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. فارسی کرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است[۲۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.
  2. ↑ Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12th edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641
  3. ↑ بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479
  5. ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.
  6. ↑ طبیبی، حشمت‌الله. مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.
  7. ↑ سنندجی، میرزا شکرالله. تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان. تهران: امیرکبیر، 1375، ص22و 23و 24.
  8. ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص60.
  9. ↑ گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.
  10. ↑ طبیبی، حشمت‌الله. مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.
  11. ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص266.
  12. ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270.
  13. ↑ بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
  14. ↑ بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص545.
  15. ↑ Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5,P. 479.
  16. ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 480
  17. ↑ درویشان، علی اشرف. فرهنگ کردی کرمانشاهی، کردی ـ فارسی. تهران: نشر مهند، 1375، ص27.
  18. ↑ بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص546.
  19. ↑ ارانسکی، یوسیف. م. کتاب زبان‌های ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.
  20. ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص268و 270.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

آتوسا رستم شاهی