پرش به محتوا

هورامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Karimian (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴۹ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:کلیات دستور زبان، متون و واژگان زبان هورامی.jpg|بندانگشتی|کلیات دستور زبان، متون و واژگان زبان هورامی، برگرفته از سایت کتابیوم،قابل بازیابی از[https://www.ketabium.com/product/1688336/زبان-گورانی-گویش-هورامی-لهونی-کلیات-دستور-زبان-متون-و-واژگان/ /https://www.ketabium.comproduct/1688336 زبان-گورانی-گویش-هورامی-لهونی-کلیات-دستور-زبان-متون-و-واژگان/]]]
'''هورامی'''/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است كه خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های كندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطة خواهری دارد<sup>1</sup> و قدیمی‌ترین گویش این گروه است<sup>2</sup> كه به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است<sup>3</sup> و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد.<sup>4</sup> در برخی منابع هورامی به عنوان یكی از گویش‌های كردی معرفی شده است<sup>5</sup> اما به رغم همجواری با زبان كردی نمی‌توان این زبان را به كردی منسوب دانست زیرا تحولات خاص كردی را متحمل نشده است.<sup>6</sup> گفته می‌شود، نام اورامان از یكی از سرودهای دینی [[زرتشتی، دین|زردشتیان]] گرفته شده است.<sup>7</sup> از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند.<sup>8</sup> خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومة خزر بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت كرده‌اند.<sup>9</sup> اورامان اكنون در تقسیمات كشوری به دو استان كردستان و كرمانشاه تعلق دارد.<sup>10</sup> هورامی‌ها در دو سوی رشتة اصلی زاگرس، در غرب سنندج سكونت دارند<sup>11</sup> و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی زاگرس (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته كوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو).<sup>12</sup>  
'''[[هورامی]]'''/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های کندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطه خواهری دارد<ref>رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، '''''دایره العمارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.</ref><ref name=":0">Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.</ref> و قدیمی‌ترین گویش این گروه است<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 4.</ref> که به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است<ref>R. E. E. "The Iranian Languages". '''''The New  Encyclopaedia Brittanica'''''. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.</ref> و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد<ref>  MMACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p .3.</ref>. در برخی منابع هورامی به عنوان یکی از گویش‌های [[کردی]] معرفی شده است<ref>ابراهیم‌پور، محمدتقی. '''''واژه‌نامه کردی ـ  فارسی'''''. تهران: ققنوس، 1373، ص15.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1381، جلد یک، ص1167.</ref> اما به رغم همجواری با زبان [[کردی]] نمی‌توان این زبان را به [[کردی]] منسوب دانست زیرا تحولات خاص [[کردی]] را متحمل نشده است<ref name=":1">بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.</ref>. گفته می‌شود، نام اورامان از یکی از سرودهای دینی [[زرتشتی، دین|زردشتیان]] گرفته شده است<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایر هالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.</ref>. از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند<ref>Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.</ref><ref name=":1" /><ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com/ethnoblog/ethnologue-print-and-download/]</ref>. خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومه [[دریاچه خزر|خزر]] بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت کرده‌اند<ref name=":0" />. اورامان اکنون در تقسیمات کشوری به دو [[استان کردستان]] و [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] تعلق دارد<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم،ص420.</ref>. هورامی‌ها در دو سوی رشته اصلی زاگرس، در غرب سنندج سکونت دارند<ref>ادموندز، سیسیل جی. '''''کردها، ترک‌ها، عرب‌ها.''''' ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.</ref> و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی [[زاگرس]] (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته کوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو)<ref name=":1" />.


همة گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند كه آن‌ها را با گویش‌های مركزی ایران مربوط و از كردی متمایز می‌كند. هر چند روشن است كه گویش‌‌‌های كردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است.<sup>13</sup> نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های كردی مجاورش، سلیمانیه و سنه (سنندجی) است، و شامل 26 همخوان است كه دو نیم واكة /y/ و /w/ را نیز در بر دارد.<sup>14</sup> در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمكامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واكه‌ای هورامی شامل 7 واكة بلند / i, e, ε, ā, ?, o, u/ و سه واكة كوتاه، /i a u/ است.<sup>15</sup> در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذكر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند.<sup>16</sup> در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذكر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یك خر» و /kināčewa/ «یك دختر».<sup>17</sup> پسوند معرفه برای مذكر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد.<sup>18</sup> به عنوان مثال حالت فاعلی، مذكر و مفرد برای واژة /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»<sup>19</sup> هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذكر و مؤنث حفظ كرده است.<sup>20</sup> تكیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌كند و در صورت‌های زبانی كه تنها از نظر تكیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌كند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با».<sup>21</sup> افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)<sup>22</sup> هورامی از زبان‌هایی است كه در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌كند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب كلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم».<sup>23</sup>  
همه گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را با گویش‌های مرکزی ایران مربوط و از [[کردی]] متمایز می‌کند. هر چند روشن است که گویش‌‌‌های کردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است<ref name=":0" /><ref name=":2">Mackenzie, D. N. "AVROMANI", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111</ref>. نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های کردی مجاورش، سلیمانیه و سنه ([[سنندجی]]) است، و شامل 26 همخوان است که دو نیم واکه /y/ و /w/ را نیز در بر دارد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P.7</ref>. در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمکامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واکه‌ای هورامی شامل 7 واکه بلند / i, e, ε, ā,?, o, u/ و سه واکه کوتاه، /i a u/ است<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 8</ref>. در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 13</ref>. در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذکر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یک خر» و /kināčewa/ «یک دختر»<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 15.</ref>. پسوند معرفه برای مذکر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 16.</ref><ref name=":0" />. به عنوان مثال حالت فاعلی، مذکر و مفرد برای واژه /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»<ref>بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص557.</ref> هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذکر و مؤنث حفظ کرده است<ref name=":0" />. تکیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌کند و در صورت‌های زبانی که تنها از نظر تکیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌کند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با»<ref name=":2" />. افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 28, 30, 31.</ref> هورامی از زبان‌هایی است که در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب کلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم»<ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de/lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf https://www.eva.mpg.de//lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf]</ref><ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 402.</ref><ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de//fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf https://www.eva.mpg.de/fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf]</ref>.


هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین كرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «كوینه» /koine/ كهنه نوشته شده است<sup>24</sup> كه از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری كاهش یافته است.<sup>25</sup>  
هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین کرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «کوینه» /koine/ کهنه نوشته شده است<ref>برگرفته از [https://goran-ethnic.com/wp-content/uploads/2021/11/Michiel-Leezenberg-Gorani-Influence-on-Central-Kurdish.pdf https://goran-ethnic.com/]</ref> که از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری کاهش یافته است<ref name=":0" />.


== نیز نگاه کنید به ==


'''مآخذ:'''
* [[زبان های ایرانی]]
* [[کردی]]


1. رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، '''''دایرةالعمارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549 و نك
* [[سنندجی]]


-   Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.
* [[مهابادی]]


2. MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 4.
* [[کرمانشاهی]]


3.     R. E. E. "The Iranian Languages". '''''The New  Encyclopaedia Brittanica'''''. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.
* [[گیلکی]]


4.         MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman'''''. P.3.
* [[لری]]


5. ابراهیم‌پور، محمدتقی. '''''واژه‌نامة كردی ـ  فارسی'''''. تهران: ققنوس، 1373، ص15، ونك: مصاحب، غلامحسین. '''''دایرةالمعارف فارسی'''''. تهران: امیركبیر، كتاب‌های جیبی، 1381، جلد یك، ص1167.
* [[ممسنی]]


6. بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.
* [[بختیاری]]


7. عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.
* [[لکی]]


8. online Version: www. Ethnolog. Com/ Print edition: Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL. International
* [[مازندرانی]]


ونك. بلو، جویس. '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ص555.
== '''مآخذ''' ==
 
<references />
9. Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.
 
10.  عنایت‌الله. رضا. '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. ص420.
 
11.  ادموندز، سیسیل جی. '''''كردها، ترك‌ها، عرب‌ها.''''' ترجمة ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.
 
12.  بلو، جویس'''''. راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ص555.
 
13.  Mackenzie, D. N. "AVROMANI", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111.
 
Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. P. 401.                                           ـ و نك:
 
14. Mackenzie, D. N. "The dialect of AWROMAN". P.7.
 
15.  همان, p. 8.
 
16.  همان, p. 13.
 
17.  همان, p. 15.
 
18.  همان, p. 16.
 
-   Mackenzie, D. N. "Gurani". P. 401.                          ـ و نك:                                                  
 
19.                 بلو، جویس. '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ص557.
 
20.      Mackenzie, D. N. "Gurāni". P. 401.
 
21.      Mackenzie, D. N. "AVROMANI", P. 111.
 
22.      Mackenzie, D. N. '''''The dialect of AWROMAN'''''. P. 28, 30, 31.
 
23.       Holmberg – Andres and Odden, David. "Ergativity and Role – Marking in hawrami". University of Leipzig & Max plank Institute of Evolutionary Anthropology. SWL 1, August 2004. Online:
 
<nowiki>http://www.eva.mpy.de/~cschimidt/SWL1/handonts/Homberg_odden.PdF</nowiki> .
 
Mackenzie, D. N. "Gurāni", p. 402.  ـ و نك:                                                                      
 
24.  Leezenberg, Michiel. "Gurani Influence on Central Kurdish. ILLC. Department of philosophy, University of Amsterdam. Online: <nowiki>http://Scholor.Google.com</nowiki>.
 
25. Mackenzie, D. N. "Gurāni". P. 401.


== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
آتوسا رستم بیک تفرشی
آتوسا رستم بیک تفرشی
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:زبان شناسی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۰۴

کلیات دستور زبان، متون و واژگان زبان هورامی، برگرفته از سایت کتابیوم،قابل بازیابی از/https://www.ketabium.comproduct/1688336 زبان-گورانی-گویش-هورامی-لهونی-کلیات-دستور-زبان-متون-و-واژگان/

هورامی/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های کندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطه خواهری دارد[۱][۲] و قدیمی‌ترین گویش این گروه است[۳] که به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است[۴] و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد[۵]. در برخی منابع هورامی به عنوان یکی از گویش‌های کردی معرفی شده است[۶][۷] اما به رغم همجواری با زبان کردی نمی‌توان این زبان را به کردی منسوب دانست زیرا تحولات خاص کردی را متحمل نشده است[۸]. گفته می‌شود، نام اورامان از یکی از سرودهای دینی زردشتیان گرفته شده است[۹]. از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند[۱۰][۸][۱۱]. خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومه خزر بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت کرده‌اند[۲]. اورامان اکنون در تقسیمات کشوری به دو استان کردستان و کرمانشاه تعلق دارد[۱۲]. هورامی‌ها در دو سوی رشته اصلی زاگرس، در غرب سنندج سکونت دارند[۱۳] و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی زاگرس (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته کوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو)[۸].

همه گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را با گویش‌های مرکزی ایران مربوط و از کردی متمایز می‌کند. هر چند روشن است که گویش‌‌‌های کردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است[۲][۱۴]. نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های کردی مجاورش، سلیمانیه و سنه (سنندجی) است، و شامل 26 همخوان است که دو نیم واکه /y/ و /w/ را نیز در بر دارد[۱۵]. در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمکامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واکه‌ای هورامی شامل 7 واکه بلند / i, e, ε, ā,?, o, u/ و سه واکه کوتاه، /i a u/ است[۱۶]. در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند[۱۷]. در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذکر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یک خر» و /kināčewa/ «یک دختر»[۱۸]. پسوند معرفه برای مذکر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد[۱۹][۲]. به عنوان مثال حالت فاعلی، مذکر و مفرد برای واژه /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»[۲۰] هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذکر و مؤنث حفظ کرده است[۲]. تکیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌کند و در صورت‌های زبانی که تنها از نظر تکیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌کند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با»[۱۴]. افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)[۲۱] هورامی از زبان‌هایی است که در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب کلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم»[۲۲][۲۳][۲۴].

هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین کرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «کوینه» /koine/ کهنه نوشته شده است[۲۵] که از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری کاهش یافته است[۲].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، دایره العمارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.
  3. ↑ MACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p. 4.
  4. ↑ R. E. E. "The Iranian Languages". The New  Encyclopaedia Brittanica. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.
  5. ↑   MMACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p .3.
  6. ↑ ابراهیم‌پور، محمدتقی. واژه‌نامه کردی ـ  فارسی. تهران: ققنوس، 1373، ص15.
  7. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1381، جلد یک، ص1167.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ بلو، جویس. «گورانی و زازا»، راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.
  9. ↑ عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، دایر هالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.
  10. ↑ Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.
  11. ↑ برگرفته از https://www.ethnologue.com/ethnoblog/ethnologue-print-and-download/
  12. ↑ عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم،ص420.
  13. ↑ ادموندز، سیسیل جی. کردها، ترک‌ها، عرب‌ها. ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.
  14. ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Mackenzie, D. N. "AVROMANI", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111
  15. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P.7
  16. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 8
  17. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 13
  18. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 15.
  19. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 16.
  20. ↑ بلو، جویس. «گورانی و زازا»، راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص557.
  21. ↑ MACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p. 28, 30, 31.
  22. ↑ برگرفته از https://www.eva.mpg.de//lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf
  23. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 402.
  24. ↑ برگرفته از https://www.eva.mpg.de/fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf
  25. ↑ برگرفته از https://goran-ethnic.com/

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

آتوسا رستم بیک تفرشی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=هورامی&oldid=9109»