قم: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''قم'''، نام استان، شهرستان، شهر و رودي است در ناحية مركزي كشور. '''شهرستان قم،''' برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است.<sup>1</sup> اين شهرستان از شمال با شهرستانهاي ري و ورامين (در استان تهران)، از شرق با دريا...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:قم.jpg|بندانگشتی|آرامگاه حضرت معصومه(ص) ، قابل بازیابی از https://www.iscanews.ir/]] | |||
قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودی است در ناحیه مرکزی کشور. | |||
شهرستان قم، برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ref>. این شهرستان از شمال با شهرستانهای [[ری]] و ورامین (در [[استان تهران]])، از شرق با [[دریاچه نمک|دریاچه قم]] و شهرستان گرمسار (در [[استان سمنان]])، از غرب با شهرستانهای مأمونیه، ساوه، تفرش و آشتیان (در [[استان مرکزی]]) و از جنوب با شهرستانهای دلیجان ([[استان مرکزی]]) و [[کاشان]] و آران و بیدگل (از [[استان اصفهان]]) همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه تقسیمات کشوری'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.</ref>. مناطق شرقی و شمالی شهرستان قم، خشک و هموار، اما قسمتهای جنوبی و غربی آن کوهستانی و دارای ارتفاعات متعددی بعضاً بیش از 3000 متر است که کوه غلیق با 3176 متر در میان کوههای اردهال از آن جمله است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 1، ''کوهها و کوهنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 55-57، 573.</ref>. | |||
قم رود از جمله رودخانههای مهم شهرستان است که پس از عبور از شهربه قرهچای میپیوند و سپس به [[دریاچه نمک]] میریزد. رودهای کرج، جاجرود و شور فشاپویه که از دامنههای [[البرز]] سرچشمه میگیرند نیز از منابع آبی همان دریاچه هستند. همچنین برخی جریانهای کوچک و فصلی آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشی از رود شور، تأمینکننده آب دریاچه کوچکی به نام حوض سلطان هستند که در شمال شهرستان واقع است<ref>''جعفری، عباس'''. گیتاشناسی ایران.''''' ج 1، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 41.</ref><ref>''جعفری، عباس''. '''''گیتاشناسی ایران،''''' ج 3، '''''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران'''''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 444 و 445.</ref>. | |||
شهر قم در 148 کیلومتری جنوب [[استان تهران|تهران]]<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 10.</ref>، با "15 '53 ْ50 طول شرقی و "30 '38 ْ34 عرض شمالی و ارتفاع 930 متر از سطح دریا<ref>''جعفری، عباس'''. گیتاشناسی ایران،''''' ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 948.</ref> و با آب و هوایی گرم و خشک در گذشته با نامهایی چون «کُم»، «کُمندان»، «کوآنا»، «کُومه»، «مَمّجان»، «مَنیجان» و ... و نیز با لقبهایی نظیر دارالموحدین، دارالایمان، دارالمؤمنین و خیرالمقدمین<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 32، 52، 235 و 236. </ref> نامیده میشد. | |||
یعقوبی (د.ح. 290ق/ 903م) در البلدان، قم را شهری بزرگ میداند: «... از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است، و شهر بزرگ قم، به آن «منیجان» گفته میشود و شهری است جلیلالقدر که گویند در آن هزار گذر است و درون شهر دژی است کهن برای عجم، و در کنار آن شهری است که به آن «کمندان» گفته میشود، و آن را رودخانهای است که در میان دو شهر، آب در میان دو شهر، آب در آن جاری است و روی آن پلهایی است که با سنگ بسته شده و روی آنها از شهر «منیجان» به شهر «کمندان» عبور میکنند...»<ref>یعقوبی، ابن واضح (احمدبن ابی یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 42.</ref> | |||
این شهر، پیش از اسلام نیز موجودیت داشته و حتی برخی بنای آن را به طهمورث نسبت دادهاند<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 67.</ref>؛ اما با توجه به روایات و اسناد معتبر تاریخی، شهرت و مدنیت قابل توجه آن بعد از اسلام بوده است<ref>افضلالملک، میرزا غلامحسین خان. '''''تاریخ و جغرافیای قم از سفرنامه فارس''''' [سفرنامه قم – 1310ق]. به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، [بی جا ]احتمالاً: قم: وحید، [بی تا ]احتمالاً: 1396ق، ص 73.</ref>. آثار بر جای مانده در داخل و خارج این شهر نیز تعلق فرهنگ و تمدن شهری قم را به دوره اسلامی و همچنین رونق و اعتبار آن را در عصر مذکور آشکار میسازد<ref>مدرسی طباطبایی، سید حسین. '''''تربت پاکان'''''. ج 2، قم: چاپخانه مهر، 1335، ص 29 به بعد.</ref>. شهر قم به دست ابوموسی اشعری گشوده و آنگونه که مشهور است در نیمه دوم قرن نخستین هجری قمری اعراب اشعری به قم آمدند و برای خود شهری جدید در قسمتی از سرزمین قم بنیاد نهادند<ref>مدرسی طباطبایی، سید حسین. '''''تربت پاکان'''''. ج 2، قم: چاپخانه مهر، 1335،ص 12.</ref>. | |||
با | با این حال اهالی قم تبعیت کامل از خلفای عرب را بر خود روا نداشتند، آن گونه که در زمان خلافت مأمون و سپس معتزد از خلفای بنی عباس «مردم علیه خلیفه، سر به شورش برداشتند، در این نوبت [زمان معتزد 252-255ق / 866-869م] به فرمان خلیفه موسی بن بُغا حاکم عراقین مأمور سرکوبی شورشیان شد. باروی شهر را که مجدداً بنا شده بود، ویران کرد و عده زیادی از ساکنین شهر در این حادثه مقتول شدند<ref>بیات، یدالله. '''''کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران'''''. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 161.</ref>.» | ||
به | به روایتی حضرت فاطمه معصومه(ع) دختر [[امام موسی بن جعفر کاظم(ع)|امام موسی کاظم(ع)]] هنگامی که قصد عزیمت به خراسان را داشت در قم یا ساوه بیمار شد و در قم درگذشت. وجود بارگاه آن حضرت و نیز ساکنان شیعه مذهب شهر که به قول ابن حوقل (جغرافیدان قرن چهارم هجری)، اکثریت مسلمانان ساکن در قم را تشکیل میدادند، موجب گردید که شیعیان گریخته از دستگاه جور و ستم خلفای بنی عباس به سوی این شهر روان شوند و شهر قم به تدریج مرکز تجمع شیعیان گردد<ref>ابن حوقل. '''''صورهالارض'''''. ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص 104.</ref>. | ||
شهر قم گرچه در | شهر قم گرچه در حملههای قشون [[مغول ها|مغول]] و تیمور و افغانها صدمات بسیار دید، امّا از توسعه خود به ویژه به هنگام سلطنت شاهان [[صفویان|صفوی]]، به دلیل تعلق خاطری که آنان به مذهب تشیع داشتند، باز نماند؛ آن گونه که محل دفن بعضی از سلاطین [[صفویان|صفوی]] از جمله شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین و همچنین مدفن بسیاری از بزرگان، اکابر و علمای دین گردید<ref>بیات، یدالله. '''''کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران'''''. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 161-162.</ref>. | ||
آقا محمد خان قاجار | [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمد خان قاجار]] دروازههای قم را به دلیل مقاومت مردم، به سختی گشود و به قصد انتقام فرمان به قتل عام مردم داد؛ اما با وساطت و شفاعت گروهی از علما چنین نشد و به قول افضلالملک (د 1348ق / 1929م) آقا محمد خان ابتدا قبول نکرد اما با اصرار شفاعتکنندگان «تلطف فرمودند و دست از قتل و تاراج شهر کشیدند»<ref>افضلالملک، میرزا غلامحسین خان. '''''تاریخ و جغرافیای قم از سفرنامه فارس''''' [سفرنامه قم – 1310ق]. به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، [بی جا ]احتمالاً: قم: وحید، [بی تا ]احتمالاً: 1396ق، ص 100-101.</ref>. | ||
توجه به شهر قم در عصر قاجار و | توجه به شهر قم در عصر [[قاجاریه|قاجار]] و پهلوی، بهویژه پس از تأسیس حوزه علمیه از سوی مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری و به هنگام مرجعیت مرحوم [[آیت الله بروجردی|آیتالله العظمی بروجردی]]، با توسعه آستان حضرت معصومه(س) و با ساخت اماکن مذهبی، فرهنگی و آموزشی، فزونی یافت و احداث راهآهن و راه شوسه و آزادراه به اهمیت ارتباطی و مواصلاتی این شهر افزود. | ||
در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و | در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسههای تاریخی و زیارتگاههای برجای مانده از گذشته و نیز مدرسههای علمیه، دانشگاهها و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی مذهبی، شهر قم را به عنوان یکی از مراکز مهم نشر فرهنگ و اندیشه اسلامی به جهانیان شناسانده است. این توسعه موجب گردیده که جمعیت این شهر که در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 110.</ref> و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزایش یابد<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 156.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[ری]] | |||
* [[استان مرکزی]] | |||
* [[استان اصفهان]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۹
قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودی است در ناحیه مرکزی کشور.
شهرستان قم، برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است[۱]. این شهرستان از شمال با شهرستانهای ری و ورامین (در استان تهران)، از شرق با دریاچه قم و شهرستان گرمسار (در استان سمنان)، از غرب با شهرستانهای مأمونیه، ساوه، تفرش و آشتیان (در استان مرکزی) و از جنوب با شهرستانهای دلیجان (استان مرکزی) و کاشان و آران و بیدگل (از استان اصفهان) همسایه است[۲]. مناطق شرقی و شمالی شهرستان قم، خشک و هموار، اما قسمتهای جنوبی و غربی آن کوهستانی و دارای ارتفاعات متعددی بعضاً بیش از 3000 متر است که کوه غلیق با 3176 متر در میان کوههای اردهال از آن جمله است[۳].
قم رود از جمله رودخانههای مهم شهرستان است که پس از عبور از شهربه قرهچای میپیوند و سپس به دریاچه نمک میریزد. رودهای کرج، جاجرود و شور فشاپویه که از دامنههای البرز سرچشمه میگیرند نیز از منابع آبی همان دریاچه هستند. همچنین برخی جریانهای کوچک و فصلی آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشی از رود شور، تأمینکننده آب دریاچه کوچکی به نام حوض سلطان هستند که در شمال شهرستان واقع است[۴][۵].
شهر قم در 148 کیلومتری جنوب تهران[۶]، با "15 '53 ْ50 طول شرقی و "30 '38 ْ34 عرض شمالی و ارتفاع 930 متر از سطح دریا[۷] و با آب و هوایی گرم و خشک در گذشته با نامهایی چون «کُم»، «کُمندان»، «کوآنا»، «کُومه»، «مَمّجان»، «مَنیجان» و ... و نیز با لقبهایی نظیر دارالموحدین، دارالایمان، دارالمؤمنین و خیرالمقدمین[۸] نامیده میشد.
یعقوبی (د.ح. 290ق/ 903م) در البلدان، قم را شهری بزرگ میداند: «... از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است، و شهر بزرگ قم، به آن «منیجان» گفته میشود و شهری است جلیلالقدر که گویند در آن هزار گذر است و درون شهر دژی است کهن برای عجم، و در کنار آن شهری است که به آن «کمندان» گفته میشود، و آن را رودخانهای است که در میان دو شهر، آب در میان دو شهر، آب در آن جاری است و روی آن پلهایی است که با سنگ بسته شده و روی آنها از شهر «منیجان» به شهر «کمندان» عبور میکنند...»[۹]
این شهر، پیش از اسلام نیز موجودیت داشته و حتی برخی بنای آن را به طهمورث نسبت دادهاند[۱۰]؛ اما با توجه به روایات و اسناد معتبر تاریخی، شهرت و مدنیت قابل توجه آن بعد از اسلام بوده است[۱۱]. آثار بر جای مانده در داخل و خارج این شهر نیز تعلق فرهنگ و تمدن شهری قم را به دوره اسلامی و همچنین رونق و اعتبار آن را در عصر مذکور آشکار میسازد[۱۲]. شهر قم به دست ابوموسی اشعری گشوده و آنگونه که مشهور است در نیمه دوم قرن نخستین هجری قمری اعراب اشعری به قم آمدند و برای خود شهری جدید در قسمتی از سرزمین قم بنیاد نهادند[۱۳].
با این حال اهالی قم تبعیت کامل از خلفای عرب را بر خود روا نداشتند، آن گونه که در زمان خلافت مأمون و سپس معتزد از خلفای بنی عباس «مردم علیه خلیفه، سر به شورش برداشتند، در این نوبت [زمان معتزد 252-255ق / 866-869م] به فرمان خلیفه موسی بن بُغا حاکم عراقین مأمور سرکوبی شورشیان شد. باروی شهر را که مجدداً بنا شده بود، ویران کرد و عده زیادی از ساکنین شهر در این حادثه مقتول شدند[۱۴].»
به روایتی حضرت فاطمه معصومه(ع) دختر امام موسی کاظم(ع) هنگامی که قصد عزیمت به خراسان را داشت در قم یا ساوه بیمار شد و در قم درگذشت. وجود بارگاه آن حضرت و نیز ساکنان شیعه مذهب شهر که به قول ابن حوقل (جغرافیدان قرن چهارم هجری)، اکثریت مسلمانان ساکن در قم را تشکیل میدادند، موجب گردید که شیعیان گریخته از دستگاه جور و ستم خلفای بنی عباس به سوی این شهر روان شوند و شهر قم به تدریج مرکز تجمع شیعیان گردد[۱۵].
شهر قم گرچه در حملههای قشون مغول و تیمور و افغانها صدمات بسیار دید، امّا از توسعه خود به ویژه به هنگام سلطنت شاهان صفوی، به دلیل تعلق خاطری که آنان به مذهب تشیع داشتند، باز نماند؛ آن گونه که محل دفن بعضی از سلاطین صفوی از جمله شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین و همچنین مدفن بسیاری از بزرگان، اکابر و علمای دین گردید[۱۶].
آقا محمد خان قاجار دروازههای قم را به دلیل مقاومت مردم، به سختی گشود و به قصد انتقام فرمان به قتل عام مردم داد؛ اما با وساطت و شفاعت گروهی از علما چنین نشد و به قول افضلالملک (د 1348ق / 1929م) آقا محمد خان ابتدا قبول نکرد اما با اصرار شفاعتکنندگان «تلطف فرمودند و دست از قتل و تاراج شهر کشیدند»[۱۷].
توجه به شهر قم در عصر قاجار و پهلوی، بهویژه پس از تأسیس حوزه علمیه از سوی مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری و به هنگام مرجعیت مرحوم آیتالله العظمی بروجردی، با توسعه آستان حضرت معصومه(س) و با ساخت اماکن مذهبی، فرهنگی و آموزشی، فزونی یافت و احداث راهآهن و راه شوسه و آزادراه به اهمیت ارتباطی و مواصلاتی این شهر افزود.
در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسههای تاریخی و زیارتگاههای برجای مانده از گذشته و نیز مدرسههای علمیه، دانشگاهها و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی مذهبی، شهر قم را به عنوان یکی از مراکز مهم نشر فرهنگ و اندیشه اسلامی به جهانیان شناسانده است. این توسعه موجب گردیده که جمعیت این شهر که در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن[۱۸] و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزایش یابد[۱۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، کوهها و کوهنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 55-57، 573.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، رودها و رودنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 41.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران، ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 444 و 445.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 10.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران، ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 948.
- ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 32، 52، 235 و 236.
- ↑ یعقوبی، ابن واضح (احمدبن ابی یعقوب). البلدان. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 42.
- ↑ مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 67.
- ↑ افضلالملک، میرزا غلامحسین خان. تاریخ و جغرافیای قم از سفرنامه فارس [سفرنامه قم – 1310ق]. به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، [بی جا ]احتمالاً: قم: وحید، [بی تا ]احتمالاً: 1396ق، ص 73.
- ↑ مدرسی طباطبایی، سید حسین. تربت پاکان. ج 2، قم: چاپخانه مهر، 1335، ص 29 به بعد.
- ↑ مدرسی طباطبایی، سید حسین. تربت پاکان. ج 2، قم: چاپخانه مهر، 1335،ص 12.
- ↑ بیات، یدالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 161.
- ↑ ابن حوقل. صورهالارض. ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص 104.
- ↑ بیات، یدالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 161-162.
- ↑ افضلالملک، میرزا غلامحسین خان. تاریخ و جغرافیای قم از سفرنامه فارس [سفرنامه قم – 1310ق]. به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، [بی جا ]احتمالاً: قم: وحید، [بی تا ]احتمالاً: 1396ق، ص 100-101.
- ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 110.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 156.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون