پرش به محتوا

بازار: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۴۴ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۴۴ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''بازار'''؛ بازار، وازار (واژار)'''،''' مجموعة واحد و مستقل از دكان‌ها، چهارسوها، تيمچه‌ها، كاروانسراها، ميدان‌ها، بناهاي مذهبي، حمام‌ها جلوخان و ديگر مكان‌هاي عمومي.<sup>1</sup>  
[[پرونده:169549945.jpg|بندانگشتی|بازار مسگرها در بازار بزرگ تهران، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/84692043/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%B4%DB%B0-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87]]
[[بازار]]؛ بازار، وازار (واژار)'''،''' مجموعه واحد و مستقل از دکان‌ها، چهارسوها، [[تیمچه|تیمچه‌]]<nowiki/>ها، کاروانسراها، میدان‌ها، بناهای مذهبی، حمام‌ها جلوخان و دیگر مکان‌های عمومی<ref>موسوی بجنوردی، کاظم (1388)، '''''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران، ج11، ص 114.</ref>.بازار در اصل از واژه‌ی اَبازار به معنای محل خرید و فروش مواد غذایی گرفته شده است<ref name=":1">کیانی، محمدیوسف (1366). '''''شهرهای ایرانی'''''، سلطان‌زاده، ج2، ص383.</ref>. و در زبان پهلوی به آن واکار گفته می‌شده است که به معنای محل خرید و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماکن عمومی مانند حمام، [[مدرسه]]، مسجد، تکیه، سقاخانه، زورخانه، [[آب انبار|آب‌انبار]]، قهوه‌خانه و ...  به وجود آمده است که به تناسب زمان و مکان بافت کامل و اندام‌واری را به وجود آورده است<ref>عدل، کامران، '''''بازارهای ایران'''''، ص 13.</ref>.


بازارها معمولاً داراي طاق ضربي آجري هستند. روزنه‌هايي كه در طاق‌آجري تعبيه شده نور و جريان هوا را تأمين مي‌كند، و بلندي سقف، فضاي بازار را در فصل گرما خنك مي‌سازد.<sup>2</sup> خرده‌فروشان و صنعت‌گران در دكان‌هاي كوچك يك طبقه‌اي، به عرض سه تا چهار متر، به تفكيك حرفة خود، در راسته‌هاي مجزّا مستقر هستند.<sup>3</sup>  
در تعریف واژه‌ی بازار، به جنبه‌ی اقتصادی و اجتماعی آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگانی و تجمع گروه‌ها و قشرهای گوناگون مردم برشمرده‌اند. از نظر کالبدی فضاهای بازار به دو شکل دیده می‌شوند:


در بازار، خانة مسكوني وجود ندارد، به دكان‌هايي كه در بازار كالاي قيمتي و اروپايي را مي‌فروشند قيصريه مي‌گويند. بازار شهرهاي كوچك، چند صد دكان يا كمتر و بازار شهرهاي بزرگ چند هزار دكان دارند.<sup>4</sup> خان يا سرا از اجزاء اصلي بازار است. تاجران عمده در مجموعه‌هاي دو طبقه‌اي مستقر هستند طبقة تحتاني به انبار كالا و در مواردي به كسبه  يا صنعت‌گران  جزء، اختصاص دارد. مدخل كاروانسراها در قسمت‌هاي اصلي بازار قرار دارد. در بازار، مسجد، مدرسة علوم ديني، مقبره، و مستغلات وقفي فراواني وجود دارد. مسجد جامع شهر در كنار يا بخشي از بازار است؛<sup>5</sup> شكل بازارهاي ايران، بيشتر خطي(طولي) يا مستطيلي است. هر يك از قسمت‌هاي بازار با توجه به كالايي كه در آن عرضه مي‌شد نام‌گذاري مي‌شد مانند، بازار آهنگران، بزازان، قندريزان، مسگران، زرگران و...<sup>6</sup>
# کوی و راسته که دو سوی آن دکان‌هایی ساخته می‌شود؛
# میدانگاه‌ها و فضاهای باز وسیع<ref name=":1" />.  


بازارهاي مسقّف از راسته‌هاي طولاني يا طاق‌هاي قوسي يا گنبدي و تزئينات ديگر تشكيل شده است. قيصرية اصفهان، بازار نو در شيراز، و بازار خان ولي در يزد و بازار سعدالسلطنة قزوين، نمونه‌هاي عالي معماري بازار است. بازارچه‌هاي مسقف نيز با تعداد كمي دكان در محل تقاطع كوچه‌هاي اصلي محلّه‌ها واقع بودند.<sup>6</sup>
بازار، منطقه‌ای معین در دست مجموعه افرادی خاص بوده که به تناسب حرفه‌ی خویش به تنهایی یا گروهی دادوستد می‌کردند و اغلب با مجموعه‌ای از ابنیه و اماکن عمومی که به تناسب زمان و مکان از ساختار مادی و معماری خاصی برخوردار شده، تشکیل گردیده است<ref>'''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 11، ص 114.</ref>.


در ايران باستان بازارهاي هفتگي و بازارهاي مكاره برپا مي‌شد.<sup>7</sup> در اوايل دورة اسلامي نيز روزهاي مشخصي از هفته، مانند شنبه بازار و جمعه بازار برپا مي‌شد.<sup>8</sup> بازارهاي مكاره كه روستايي بود غالباً به نام ماهي كه در آن برپا مي‌شد، معروف بود.<sup>9</sup> در بازارهاي روستايي فعاليت‌هايي چون اجراي مسابقات، بزرگداشت رويدادهاي مهم تاريخي، حل و فصل اختلافات، و جمع‌آوري ماليات‌ها صورت مي‌گرفت<sup>10</sup> و در بازارهاي شهري توليد، كلي‌فروشي، خرده‌فروشي، دست‌فروشي، دوره‌گردي، صرّافي، داد و ستد داخلي و خارجي، سكونت موقت، و فعاليت‌هاي ديني، سياسي، اجتماعي، و فرهنگي.<sup>11</sup>
بازارها پدیده‌های معماری خزنده‌ای بودند که بافت شهری را در زمان و مکان تحت تاثیر قرارداده اند. از نظر نحوه‌ی شکل‌گیری، بازارها یا به صورت طراحی‌شده (منظم) و از پیش اندیشیده شده ساخته می‌شدند یا به صورت خودبه‌خود و طراحی نشده (نامنظم یا خودرو). بازارها غالبا تابع مسیر اصلی ارتباطی شهرها بوده و به صورت خطی از میدان اصلی شهر تا دروازه‌های اصلی امتداد می‌یافتند و با اشکال متفاوتی ساخته می‌شدند که از نظر نحوه‌ی شکل‌گیری بازار در پنج شکل دیده می‌شوند:  تک‌محوری، چندمحوری، صلیبی، منظومه‌ای، بازارچه‌ای<ref>'''''دانشنامه‌ی جهان اسلام''''' (1376). ص 29.</ref>.


بازار، مركز مالي شهر بود از اين رو حكّام و اشراف ايران، با ساختن و خريدن كاروانسرا و دكان و يا با مشاركت در معاملات بازرگاني، مبالغ هنگفتي سرمايه‌گذاري مي‌كردند.<sup>12</sup> نقش صرافان در بازار داراي اهميت خاصي بود، زيرا تقريباً تمام معاملات پول در ايران عملاً از طريق آن‌ها انجام مي‌شد. سلف‌خري و سرمايه‌گذاري در توليد منسوجات، و پس از 1287ش در قالي‌بافي در نواحي روستايي، از فعاليت‌هاي مهم بازار بود.<sup>13</sup>
بازارها معمولاً دارای طاق ضربی آجری هستند. روزنه‌هایی که در طاق آجری تعبیه شده نور و جریان هوا را تأمین می‌کند، و بلندی سقف، فضای بازار را در فصل گرما خنک می‌سازد<ref>سلطان‌زاده، حسین (1380). '''''بازارهای ایرانی (مجموعه از ایران چه می‌دانم؟''''' 11). تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص 99.</ref>. خرده‌فروشان و صنعت‌گران در دکان‌های کوچک یک طبقه‌ای، به عرض سه تا چهار متر، به تفکیک حرفه خود، در راسته‌های مجزا مستقر هستند<ref>خیرآبادی، مسعود (1376). '''''سفرهای ایران'''''. ترجمه حسین حاتمی‌نژاد و عزت‌الله مافی، مشهد، ص 133-132.</ref>.


مركز تجارت منطقه‌اي و بين‌المللي در قيصريه و سراهاي مهم بود. شركت هندشرقي هلند و شركت هندشرقي انگليس، از اوايل قرن يازدهم در بازارهاي ايران فعاليت مي‌كردند. بعضاً كاروانسراها نقش مسافرخانه نيز داشتند.<sup>14</sup> خويشاوندي در بازار اهميتي ويژه داشت و ازدواج داخلي در بازار معمول و مرجّح بود؛ از اين‌رو بازار در صورت واحدِ خويشاوندي گسترده‌اي درآمده بود.<sup>15</sup> گذشته از اقتصاد، بازار نقش مهمي در تحولات سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران داشته و در آگاه‌سازي شبكة گسترده‌اي در سراسر ايران برقرار مي‌ساخت. بازاريان به مناسبت عزاداري محرّم، هر سال، مراسم ويژه‌اي برپا مي‌داشتند. علم‌هاي مخصوصي داشتند كه مانند بازار كاشان تا زمان حاضر، در بازار از آن نگه‌داري مي‌كردند. از بازارهاي قديمي و معروف ايران مي‌توان از بازار تهران، اراك، اصفهان، بازار وكيل‌ شيراز، قزوين، تبريز، زنجان و بازار گنجعلي‌خان كرمان ياد كرد.  
در بازار، خانه مسکونی وجود ندارد، به دکان‌هایی که در بازار کالای قیمتی و اروپایی را می‌فروشند قیصریه می‌گویند. بازار شهرهای کوچک، چند صد دکان یا کمتر و بازار شهرهای بزرگ چند هزار دکان دارند<ref>کریمان، حسین (1345). '''''ری باستان'''''. تهران، ج1، ص 217.</ref>. خان یا سرا از اجزاء اصلی بازار است. تاجران عمده در مجموعه‌های دو طبقه‌ای مستقر هستند طبقه تحتانی به انبار کالا و در مواردی به کسبه یا صنعت‌گران جزء، اختصاص دارد. مدخل کاروانسراها در قسمت‌های اصلی بازار قرار دارد. در بازار، مسجد، مدرسه علوم دینی، مقبره، و مستغلات وقفی فراوانی وجود دارد. مسجد جامع شهر در کنار یا بخشی از بازار است<ref>حبیبی، محسن (1375). '''''از شار تا شهر'''''. تهران، ص 46.</ref>؛شکل بازارهای ایران، بیشتر خطی(طولی) یا مستطیلی است. هر یک از قسمت‌های بازار با توجه به کالایی که در آن عرضه می‌شد نام‌گذاری می‌شد مانند، بازار آهنگران، بزازان، قندریزان، مسگران، زرگران و...<ref name=":0">پیرنیا، محمدکریم (1372). '''''آشنایی با معماری اسلامی ایران'''''. به کوشش غلامحسین معماریان، تهران: پژوهنده، ص 122.</ref>


بازارهای مسقّف از راسته‌های طولانی یا طاق‌های قوسی یا گنبدی و تزئینات دیگر تشکیل شده است. قیصریه [[اصفهان]]، بازار نو در [[شیراز]]، و بازار خان ولی در یزد و بازار سعدالسلطنه قزوین، نمونه‌های عالی معماری بازار است. بازارچه‌های مسقف نیز با تعداد کمی دکان در محل تقاطع کوچه‌های اصلی محلّه‌ها واقع بودند<ref name=":0" />.


'''مآخذ:'''
در [[ایران باستان]] بازارهای هفتگی و بازارهای مکاره برپا می‌شد<ref>ورجاوند، پرویز (1371). '''''دایره‌المعارف تشیع'''''. تهران: مؤسسه دایره‌المعارف تشیع با همکاری شرکت نشر یادآوران، ج3، ص 25-28.</ref>. در اوایل دوره اسلامی نیز روزهای مشخصی از هفته، مانند شنبه بازار و جمعه بازار برپا می‌شد<ref>رضا، عنایت‌الله و دیگران (1355). '''''آب و فن آبیاری در ایران باستان'''''. تهران، ص 3-2.</ref>. بازارهای مکاره که روستایی بود غالباً به نام ماهی که در آن برپا می‌شد، معروف بود<ref>قزوینی، محمد (1342). '''''یادداشت‌ها'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، ج7، ص 128.</ref>. در بازارهای روستایی فعالیت‌هایی چون اجرای مسابقات، بزرگداشت رویدادهای مهم تاریخی، حل و فصل اختلافات، و جمع‌آوری مالیات‌ها صورت می‌گرفت<ref>مقدسی، محمد (1906). '''''احسن التقاسیم'''''. به کوشش دخویه. بیروت، ص 369.</ref> و در بازارهای شهری تولید، کلی‌فروشی، خرده‌فروشی، دست‌فروشی، دوره‌گردی، صرّافی، داد و ستد داخلی و خارجی، سکونت موقت، و فعالیت‌های دینی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی<ref>خسروی، خسرو (1355). «بازارهای روستایی در ایران»، '''''راهنمای کتاب'''''. سال 19، ش1-3، ص 20-29.</ref>.


1.    '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: 1388، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج11، ص 114.
بازار، مرکز مالی شهر بود از این رو حکّام و اشراف ایران، با ساختن و خریدن کاروانسرا و دکان و یا با مشارکت در معاملات بازرگانی، مبالغ هنگفتی سرمایه‌گذاری می‌کردند<ref>مستوفی، عبدالله (1360). '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه'''''. تهران: کتابفروشی زوار، ص159-162.</ref>. نقش صرافان در بازار دارای اهمیت خاصی بود، زیرا تقریباً تمام معاملات پول در ایران عملاً از طریق آن‌ها انجام می‌شد. سلف‌خری و سرمایه‌گذاری در تولید منسوجات، و پس از 1287ش در قالی‌بافی در نواحی روستایی، از فعالیت‌های مهم بازار بود<ref>بازورث، کلیفورد ادموند (1363). '''''تاریخ غزنویان'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ص14.</ref>.


2.    سلطان‌زاده، حسين. '''''بازارهاي ايراني (مجموعة از ايران چه مي‌دانم؟ 11)'''''. تهران: 1380، دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، ص 99.
مرکز تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی در قیصریه و سراهای مهم بود. شرکت هند شرقی هلند و شرکت هندشرقی انگلیس، از اوایل قرن یازدهم در بازارهای ایران فعالیت می‌کردند. بعضاً کاروانسراها نقش مسافرخانه نیز داشتند<ref>Ismbton, "The merchant in medi val Islam"  in Alocust’s Leg‚eds. W.A.Henning and E. arshater London 1962. 130-121.</ref>. خویشاوندی در بازار اهمیتی ویژه داشت و ازدواج داخلی در بازار معمول و مرجّح بود؛ از این‌رو بازار در صورت واحدِ خویشاوندی گسترده‌ای درآمده بود<ref>نرخشی، محمد (1362). '''''تاریخ بخارا'''''. ترجمه احمد بن محمد قبادی، تلخیص محمد بن زفر به کوشش محمد نقی مدرس رضوی، تهران: توس، ص18.</ref>. گذشته از اقتصاد، بازار نقش مهمی در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران داشته و در آگاه‌سازی شبکه گسترده‌ای در سراسر ایران برقرار می‌ساخت. بازاریان به مناسبت عزاداری محرّم، هر سال، مراسم ویژه‌ای برپا می‌داشتند. علم‌های مخصوصی داشتند که مانند بازار [[کاشان]] تا زمان حاضر، در بازار از آن نگه‌داری می‌کردند. از بازارهای قدیمی و معروف ایران می‌توان از بازار [[تهران مصور|تهران]]، [[اراک]]، [[اصفهان]]، [[بازار وکیل|بازار وکیل‌]] [[شیراز]]، قزوین، [[تبریز]]، [[زنجان]] و بازار گنجعلی‌خان کرمان یاد کرد<ref>کسروی، احمد. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''. تهران: 1362، امیرکبیر، ص110.</ref><ref>سلطان‌زاده، حسین. '''''تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران'''''. تهران: 1365، امیرکبیر، ص261.</ref>.  


3.    خيرآبادي، مسعود. '''''سفرهاي ايران'''''. ترجمة حسين حاتمي‌نژاد و عزت‌الله مافي، مشهد: 1376، ص133-132.
بازارها از نظر زمان تشکیل به سه دسته تقسیم می‌شوند:  


4.    كريمان، حسين. '''''ري باستان'''''. تهران: 1345، ج1، ص 217.
* بازارهای دائمی؛
* بازارهای ادواری؛
* بازارگاه<ref>سلطان‌زاده، حسین (1380). '''''بازارهای ایران'''''. ص 38.</ref>.


5.    حبيبي، محسن. '''''از شار تا شهر'''''. تهران: 1375، ص 46.
از نظر موقعیت مکانی بازارها به پنج گروه تقسیم می‌شوند:


6.    پيرنيا، محمدكريم. '''''آشنايي با معماري اسلامي ايران'''''. به كوشش غلامحسين معماريان، تهران: 1372، پژوهنده، ص 122.
# بازارهای برون‌شهری: در کنار دروازه‌ها و حصارهای شهر ساخته می‌شده و مخصوص کالای ارزان‌قیمت بوده است.
# بازارهای شهری: مهم‌ترین بازار هر شهر است که در امتداد اصلی‌ترین معبر منتهی به شهر قرار می‌گرفته‌است.
# بازارهای ناحیه‌ای: در شهرهای بزرگ، در کنار بازار اصلی جهت برطرف کردن نیازهای روزانه و هفتگی و ماهانه‌ی ساکنین ساخته می‌شود.
# بازارهای محله‌ای: در سطح محلات، جهت رفع نیازمندی‌های روزانه و هفتگی ساکنان هر محله ایجاد شده و معمولا آن‌ها را بازارچه می‌نامند. بازارچه‌ها به دو صورت خطی در دو سوی قسمتی از معبر اصلی محله شکل گرفته یا به صورت میدانی کوچک هستند.
# بازارهای همسایگی: در شهرهای بزرگی چون تهران یا [[اصفهان]] در دوره‌ی قاجار، مساحت هر محله بسیار بزرگ بود. هر محله را به عرصه‌های کوچک‌تری تقسیم می‌کردند که هر بخش کوچک‌تر محله را گذر می‌نامیدند و در بسیاری از گذرها یک بازارچه برای ساکنان آن محدوده ساخته می‌شد<ref>سلطان‌زاده، حسین (1380). '''''بازارهای ایران'''''. ص 56.</ref>.


7.    ورجاوند، پرويز. '''''دايرةالمعارف تشيع'''''. تهران: مؤسسة دايرةالمعارف تشيع با همكاري شركت نشر يادآوران، 1371، ج3، ص 25-28.
=== عناصر بازار ===
کالبد بازار از ترکیب عناصر اولیه و ثانویه تشکیل یافته است. عناصر اولیه و اصلی سازنده هویت تجاری بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تیمچه،  تیم، کاروانسرا، قیصریه، چهارسوق، حجره، دالان، میدان، در و دروازه و عناصر ثانویه در جوار بازار مکمل نیازهای بازار می‌باشند همچون مسجد، مکان‌هایی متبرکه، تکیه و حسینیه، [[مدرسه]]، حمام، زورخانه، سقاخانه<ref>بیگلری، اسفندیار (1355). بازارهای ایران. '''''مجله هنر و مردم،''''' شماره 162، ص 9.</ref>.  


8.    رضا، عنايت‌الله و ديگران. '''''آب و فن آبياري در ايران باستان'''''. تهران: 1355، ص 3-2.
مجموعه‌ی بازار در شهرهای قدیمی ایران علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری دارای  نقش‌های سیاسی، مذهبی و اجتماعی نیز بوده که توسط فضاهای همچون مساجد به ویژه مساجد جامع، میادین، حسینیه‌ها، [[آب انبار|آب‌انبارها]]، حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها ، . . .  انجام می‌پذیرفته است<ref>ملازاده، کاظم (1379). '''''بناهای عام‌المنفعه'''''. حوزه‌ی هنری، ص 17-15.</ref>.


9.    قزويني، محمد. '''''يادداشت‌ها'''''. به كوشش ايرج افشار، تهران: 1342، علمي، ج7، ص 128.
در ساخت و معماری بازارها، سنت‌ها و میراث جامعه‌ی مبتنی بر ساختار شهری کهن نقش مهمی داشته و برای ساخت بازارها از مصالح بوم‌آورد همچون آجر، ملات آهک، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده می‌شده است. مهم‌ترین بخش‌های بازار از نظر معماری سردر ورودی بازار، چهارسوق‌ها، راسته‌ها، سراها و تیم‌چه‌ها بوده است. در معماری سردرهای بازارهای بزرگ، تزیینات کاشی‌کاری، مقرنس یا کاربندی، آجرکاری، کتیبه‌نویسی و طاق‌نماسازی مشاهده می‌گردد. در راسته‌ها، راهروهایی به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دکان‌هایی در طرفین با ابعاد و نقشه‌های متفاوت ساخته می‌شدند. تعدادی از این دکان‌ها دارای عناصری چون زیرزمین، پستو یا انبار در پشت دکان یا بالکنی در بخش فوقانی هستند.  پوشش دکان‌ها به شکل طاقی و در مواردی تیرپوش است. روشنایی داخل راسته‌ها از طریق روزنه‌های تعبیه‌شده در گنبدها تامین می‌شوند. معمولا سطح بیرونی پوشش سقف بازارها از کاهگل یا در مواردی از آجر پوشیده شده‌ و در بعضی از نواحی گرمسیری (بازار لار) از حصیر یا چوب استفاده می‌شده است. معمولا زیباترین تزیینات معماری متعلق به راسته‌ی قیصریه می‌باشد که به فروش اشیای گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچه‌های زربفت اختصاص دارد.  


10.  مقدسي، محمد. '''''احسن التقاسيم'''''. به كوشش دخويه. بيروت: 1906، ص 369.
از جمله فضاهای مهمی که از نظر معماری و تزیینات اهمیت خاصی در  بازارها دارند محل تقاطع راسته‌های اصلی بازار یا چهارسوق‌ها هستند. چهارسوق‌ها اغلب با طرح هشت‌ضلعی ساخته و با گنبد نیم‌کروی‌‌شکلی مسقف می‌شدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنین تزئینات کاشی‌کاری، آجرکاری، گچ‌بری، و آجرچینی، از سایر بخش‌ها متمایز هستند. پوشش کف بازارها در بعضی از موارد، خاک کوبیده و در راسته‌های اصلی آجرفرش و گاهی سنگ‌فرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافیایی به تناسب شرایط اقلیمی متفاوت تعریف شده است.  


11.  خسروي، خسرو. «بازارهاي روستايي در ايران»، '''''راهنماي كتاب'''''. سال 19، ش1-3، 1355، ص 20-29.
بخش‌ها و راسته‌های مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفی نام‌گذاری می‌شدند. از جمله این عوامل می توان موارد زیر را نام برد:


12.  مستوفي، عبدالله. '''''شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري دورة قاجاريه'''''. تهران: 1360، كتابفروشي زوار، ص159-162.
* صنفی که در راسته فعالیت می‌کردند (مسگرها)؛
* نام بانی (گنج‌علی‌خان)؛
* بر اساس قومیت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان<ref>رجبی، آزیتا (1385). '''''ریخت‌شناسی بازار'''''، آگاه، ص 145-140.</ref>.


13.  بازورث، كليفورد ادموند. '''''تاريخ غزنويان'''''. ترجمة حسن انوشه، تهران: 1363، اميركبير، ص14.
== نیز نگاه کنید به ==


14.   Ismbton, "The merchant in medi val Islam"  in Alocust’s Leg‚eds. W.A.Henning and E. arshater London 1962. 130-121.
* [[تیمچه]]
* [[بازار وکیل]]


15.  نرخشي، محمد. '''''تاريخ بخارا'''''. ترجمة احمد بن محمد قبادي، تلخيص محمد بن زفر به كوشش محمد نقي مدرس رضوي، تهران: توس، 1362، ص18.  
== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


16.  كسروي، احمد. '''''تاريخ مشروطة ايران'''''. تهران: 1362، اميركبير، ص110.
== نویسندگان مقاله ==
 
آزیتا رجبی و حشمت اله عزیزی
17.  سلطان‌زاده، حسين. '''''تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران'''''. تهران: 1365، اميركبير، ص261.
[[رده:تاریخ]]
 
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]
 
[[رده:هنر]]
حشمت الله عزیزی
[[رده:معماری و شهر سازی]]
 
'''بازار'''
 
بازار در اصل از واژه‌ي اَبازار به معناي محل خريد و فروش مواد غذايي گرفته شده است.<sup>1</sup> و در زبان پهلوي به آن واكار گفته مي‌شده است كه به معناي محل خريد و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماكن عمومي مانند حمام، مدرسه، مسجد، تكيه، سقاخانه، زورخانه، آب‌انبار، قهوه‌خانه و ...  به وجود آمده است كه به تناسب زمان و مكان بافت كامل و اندام‌واري را به وجود آورده است.<sup>2</sup>
 
در تعريف واژه‌ي بازار، به جنبه‌ي اقتصادي و اجتماعي آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگاني و تجمع گروه‌ها و قشرهاي گوناگون مردم برشمرده‌اند. از نظر كالبدي فضاهاي بازار به دو شكل ديده مي‌شوند 1) كوي و راسته كه دو سوي آن دكان‌هايي ساخته مي‌شود 2) ميدانگاه‌ها و فضاهاي باز وسيع.<sup>3</sup>
 
بازار، منطقه‌اي معين در دست مجموعه افرادي خاص بوده كه به تناسب حرفه‌ي خويش به تنهايي يا گروهي دادوستد مي‌كردند و اغلب با مجموعه‌اي از ابنيه و اماكن عمومي كه به تناسب زمان و مكان از ساختار مادي و معماري خاصي برخوردار شده، تشكيل گرديده است.<sup>4</sup>
 
بازارها پديده‌هاي معماري خزنده‌اي بودند كه بافت شهري را در زمان و مكان تحت تاثير قرارداده اند. از نظر نحوه‌ي شكل‌گيري، بازارها يا به صورت طراحي‌شده (منظم) و از پيش انديشيده شده ساخته مي‌شدند يا به صورت خودبه‌خود و طراحي نشده (نامنظم يا خودرو).
 
بازارها غالبا تابع مسير اصلي ارتباطي شهرها بوده و به صورت خطي از ميدان اصلي شهر تا دروازه‌هاي اصلي امتداد مي‌يافتند و با اشكال متفاوتي ساخته مي‌شدند كه از نظر نحوه‌ي شكل‌گيري بازار در پنج شكل ديده مي‌شوند:  تك‌محوري، چندمحوري، صليبي، منظومه‌اي، بازارچه‌اي.<sup>5</sup>
 
بازارها از نظر زمان تشكيل به سه دسته تقسيم مي‌شوند:
 
1. بازارهاي دائمي 2. بازارهاي ادواري 3. بازارگاه<sup>6</sup>
 
از نظر موقعيت مكاني بازارها به پنج گروه تقسيم مي‌شوند :
 
1. بازارهاي برون‌شهري: در كنار دروازه‌ها و حصارهاي شهر ساخته مي‌شده و مخصوص كالاي ارزان‌قيمت بوده است. 2.  بازارهاي شهري: مهم‌ترين بازار هر شهر است كه در امتداد اصلي‌ترين معبر منتهي به شهر قرار مي گرفته است.  3. بازارهاي ناحيه‌اي: در شهرهاي بزرگ، در كنار بازار اصلي جهت  برطرف كردن نيازهاي روزانه و هفتگي و ماهانه‌ي ساكنين ساخته مي‌شود. 4. بازارهاي محله‌اي: در سطح محلات، جهت رفع نيازمندي‌هاي روزانه و هفتگي ساكنان هر محله ايجاد شده و معمولا آن‌ها را بازارچه مي نامند. بازارچه‌ها به دو صورت خطي در دو سوي قسمتي از معبر اصلي محله شكل گرفته يا به صورت ميداني كوچك هستند.  5. بازارهاي همسايگي: در شهرهاي بزرگي چون تهران يا اصفهان در دوره‌ي قاجار، مساحت هر محله بسيار بزرگ بود. هر محله را به عرصه‌هاي كوچك‌تري تقسيم مي‌كردند كه هر بخش كوچك‌تر محله را گذر مي‌ناميدند و در بسياري از گذرها يك بازارچه براي ساكنان آن محدوده ساخته مي‌شد.<sup>7</sup>
 
'''عناصر بازار'''
 
كالبد بازار از تركيب عناصر اوليه و ثانويه تشكيل يافته است. عناصر اوليه و اصلي سازنده هويت تجاري بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تيمچه،  تيم، كاروانسرا، قيصريه، چهارسوق، حجره، دالان، ميدان، در و دروازه و عناصر ثانويه در جوار بازار مكمل نيازهاي بازار مي‌باشند همچون مسجد، مكان‌هايي متبركه، تكيه و حسينيه، مدرسه، حمام، زورخانه، سقاخانه.<sup>8</sup>
 
مجموعه‌ي بازار در شهرهاي قديمي ايران علاوه بر كاركردهاي اقتصادي و تجاري داراي  نقش‌هاي سياسي، مذهبي و اجتماعي نيز بوده كه توسط فضاهاي همچون مساجد به ويژه مساجد جامع ، ميادين، حسينيه‌ها، آب‌انبارها، حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها ، . . .  انجام مي پذيرفته است.<sup>9</sup>
 
در ساخت و معماري بازارها، سنت‌ها و ميراث جامعه‌ي مبتني بر ساختار شهري كهن نقش مهمي داشته و براي ساخت بازارها از مصالح بوم‌آورد همچون آجر، ملات آهك، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده مي‌شده است. مهم‌ترين بخش‌هاي بازار از نظر معماري سردر ورودي بازار، چهارسوق‌ها، راسته‌ها، سراها و تيم‌چه‌ها بوده است. در معماري سردرهاي بازارهاي بزرگ، تزيينات كاشي‌كاري، مقرنس يا كاربندي، آجركاري، كتيبه‌نويسي و طاق‌نماسازي مشاهده مي‌گردد. در راسته‌ها، راهروهايي به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دكان‌هايي در طرفين با ابعاد و نقشه‌هاي متفاوت ساخته مي‌شدند. تعدادي از اين دكان‌ها داراي عناصري چون زيرزمين، پستو يا انبار در پشت دكان يا بالكني در بخش فوقاني هستند.  پوشش دكان‌ها به شكل طاقي و در مواردي تيرپوش است. روشنايي داخل راسته‌ها از طريق روزنه‌هاي تعبيه‌شده در گنبدها تامين مي‌شوند. معمولا سطح بيروني پوشش سقف بازارها از كاهگل يا در مواردي از آجر پوشيده شده‌ و در بعضي از نواحي گرمسيري (بازار لار) از حصير يا چوب استفاده مي‌شده است. معمولا زيباترين تزيينات معماري متعلق به راسته‌ي قيصريه مي‌باشد كه به فروش اشياي گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچه‌هاي زربفت اختصاص دارد.
 
از جمله فضاهاي مهمي كه از نظر معماري و تزيينات اهميت خاصي در  بازارها دارند محل تقاطع راسته‌هاي اصلي بازار يا چهارسوق‌ها هستند. چهارسوق‌ها اغلب با طرح هشت‌ضلعي ساخته و با گنبد نيم‌كروي‌‌شكلي مسقف مي‌شدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنين تزئينات كاشي‌كاري، آجركاري، گچ‌بري، و آجرچيني، از ساير بخش‌ها متمايز هستند. پوشش كف بازارها در بعضي از موارد، خاك كوبيده و در راسته‌هاي اصلي آجرفرش و گاهي سنگ‌فرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافيايي به تناسب شرايط اقليمي متفاوت تعريف شده است.
 
بخش‌ها و راسته‌هاي مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفي نام‌گذاري مي‌شدند. از جمله اين عوامل مي توان موارد زير را نام برد: 1. صنفي كه در راسته فعاليت مي‌كردند (مسگرها) 2. نام باني (گنج‌علي‌خان) 3. بر اساس قوميت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان<sup>10</sup>
 
 
'''منابع'''
 
1. كياني، محمديوسف، شهرهاي ايراني، ج2، سلطان‌زاده 1366، ص383
 
2. عدل، كامران، بازارهاي ايران، ص 13
 
3. منبع يك
 
4. دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 11 ص 114
 
5. دانشنامه‌ي جهان اسلام، 1376، ص 29
 
6. سلطان‌زاده، حسين، بازارهاي ايران، 1380، ص 38
 
7. همان، ص56
 
8. بيگلري، اسفنديار، بازارهاي ايران مجله هنر و مردم شماره 162 1355 ، ص 9
 
9. ملازاده، كاظم، بناهاي عام‌المنفعه، حوزه‌ي هنري، 1379، 17-15
 
10. رجبي، آزيتا، ريخت‌شناسي بازار، آگاه، 1385، صص 145-140
 
 
آزیتا رجبی

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۱۳

بازار مسگرها در بازار بزرگ تهران، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/84692043/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%B4%DB%B0-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87

بازار؛ بازار، وازار (واژار)، مجموعه واحد و مستقل از دکان‌ها، چهارسوها، تیمچه‌ها، کاروانسراها، میدان‌ها، بناهای مذهبی، حمام‌ها جلوخان و دیگر مکان‌های عمومی[۱].بازار در اصل از واژه‌ی اَبازار به معنای محل خرید و فروش مواد غذایی گرفته شده است[۲]. و در زبان پهلوی به آن واکار گفته می‌شده است که به معنای محل خرید و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماکن عمومی مانند حمام، مدرسه، مسجد، تکیه، سقاخانه، زورخانه، آب‌انبار، قهوه‌خانه و ...  به وجود آمده است که به تناسب زمان و مکان بافت کامل و اندام‌واری را به وجود آورده است[۳].

در تعریف واژه‌ی بازار، به جنبه‌ی اقتصادی و اجتماعی آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگانی و تجمع گروه‌ها و قشرهای گوناگون مردم برشمرده‌اند. از نظر کالبدی فضاهای بازار به دو شکل دیده می‌شوند:

  1. کوی و راسته که دو سوی آن دکان‌هایی ساخته می‌شود؛
  2. میدانگاه‌ها و فضاهای باز وسیع[۲].

بازار، منطقه‌ای معین در دست مجموعه افرادی خاص بوده که به تناسب حرفه‌ی خویش به تنهایی یا گروهی دادوستد می‌کردند و اغلب با مجموعه‌ای از ابنیه و اماکن عمومی که به تناسب زمان و مکان از ساختار مادی و معماری خاصی برخوردار شده، تشکیل گردیده است[۴].

بازارها پدیده‌های معماری خزنده‌ای بودند که بافت شهری را در زمان و مکان تحت تاثیر قرارداده اند. از نظر نحوه‌ی شکل‌گیری، بازارها یا به صورت طراحی‌شده (منظم) و از پیش اندیشیده شده ساخته می‌شدند یا به صورت خودبه‌خود و طراحی نشده (نامنظم یا خودرو). بازارها غالبا تابع مسیر اصلی ارتباطی شهرها بوده و به صورت خطی از میدان اصلی شهر تا دروازه‌های اصلی امتداد می‌یافتند و با اشکال متفاوتی ساخته می‌شدند که از نظر نحوه‌ی شکل‌گیری بازار در پنج شکل دیده می‌شوند:  تک‌محوری، چندمحوری، صلیبی، منظومه‌ای، بازارچه‌ای[۵].

بازارها معمولاً دارای طاق ضربی آجری هستند. روزنه‌هایی که در طاق آجری تعبیه شده نور و جریان هوا را تأمین می‌کند، و بلندی سقف، فضای بازار را در فصل گرما خنک می‌سازد[۶]. خرده‌فروشان و صنعت‌گران در دکان‌های کوچک یک طبقه‌ای، به عرض سه تا چهار متر، به تفکیک حرفه خود، در راسته‌های مجزا مستقر هستند[۷].

در بازار، خانه مسکونی وجود ندارد، به دکان‌هایی که در بازار کالای قیمتی و اروپایی را می‌فروشند قیصریه می‌گویند. بازار شهرهای کوچک، چند صد دکان یا کمتر و بازار شهرهای بزرگ چند هزار دکان دارند[۸]. خان یا سرا از اجزاء اصلی بازار است. تاجران عمده در مجموعه‌های دو طبقه‌ای مستقر هستند طبقه تحتانی به انبار کالا و در مواردی به کسبه یا صنعت‌گران جزء، اختصاص دارد. مدخل کاروانسراها در قسمت‌های اصلی بازار قرار دارد. در بازار، مسجد، مدرسه علوم دینی، مقبره، و مستغلات وقفی فراوانی وجود دارد. مسجد جامع شهر در کنار یا بخشی از بازار است[۹]؛شکل بازارهای ایران، بیشتر خطی(طولی) یا مستطیلی است. هر یک از قسمت‌های بازار با توجه به کالایی که در آن عرضه می‌شد نام‌گذاری می‌شد مانند، بازار آهنگران، بزازان، قندریزان، مسگران، زرگران و...[۱۰]

بازارهای مسقّف از راسته‌های طولانی یا طاق‌های قوسی یا گنبدی و تزئینات دیگر تشکیل شده است. قیصریه اصفهان، بازار نو در شیراز، و بازار خان ولی در یزد و بازار سعدالسلطنه قزوین، نمونه‌های عالی معماری بازار است. بازارچه‌های مسقف نیز با تعداد کمی دکان در محل تقاطع کوچه‌های اصلی محلّه‌ها واقع بودند[۱۰].

در ایران باستان بازارهای هفتگی و بازارهای مکاره برپا می‌شد[۱۱]. در اوایل دوره اسلامی نیز روزهای مشخصی از هفته، مانند شنبه بازار و جمعه بازار برپا می‌شد[۱۲]. بازارهای مکاره که روستایی بود غالباً به نام ماهی که در آن برپا می‌شد، معروف بود[۱۳]. در بازارهای روستایی فعالیت‌هایی چون اجرای مسابقات، بزرگداشت رویدادهای مهم تاریخی، حل و فصل اختلافات، و جمع‌آوری مالیات‌ها صورت می‌گرفت[۱۴] و در بازارهای شهری تولید، کلی‌فروشی، خرده‌فروشی، دست‌فروشی، دوره‌گردی، صرّافی، داد و ستد داخلی و خارجی، سکونت موقت، و فعالیت‌های دینی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی[۱۵].

بازار، مرکز مالی شهر بود از این رو حکّام و اشراف ایران، با ساختن و خریدن کاروانسرا و دکان و یا با مشارکت در معاملات بازرگانی، مبالغ هنگفتی سرمایه‌گذاری می‌کردند[۱۶]. نقش صرافان در بازار دارای اهمیت خاصی بود، زیرا تقریباً تمام معاملات پول در ایران عملاً از طریق آن‌ها انجام می‌شد. سلف‌خری و سرمایه‌گذاری در تولید منسوجات، و پس از 1287ش در قالی‌بافی در نواحی روستایی، از فعالیت‌های مهم بازار بود[۱۷].

مرکز تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی در قیصریه و سراهای مهم بود. شرکت هند شرقی هلند و شرکت هندشرقی انگلیس، از اوایل قرن یازدهم در بازارهای ایران فعالیت می‌کردند. بعضاً کاروانسراها نقش مسافرخانه نیز داشتند[۱۸]. خویشاوندی در بازار اهمیتی ویژه داشت و ازدواج داخلی در بازار معمول و مرجّح بود؛ از این‌رو بازار در صورت واحدِ خویشاوندی گسترده‌ای درآمده بود[۱۹]. گذشته از اقتصاد، بازار نقش مهمی در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران داشته و در آگاه‌سازی شبکه گسترده‌ای در سراسر ایران برقرار می‌ساخت. بازاریان به مناسبت عزاداری محرّم، هر سال، مراسم ویژه‌ای برپا می‌داشتند. علم‌های مخصوصی داشتند که مانند بازار کاشان تا زمان حاضر، در بازار از آن نگه‌داری می‌کردند. از بازارهای قدیمی و معروف ایران می‌توان از بازار تهران، اراک، اصفهان، بازار وکیل‌ شیراز، قزوین، تبریز، زنجان و بازار گنجعلی‌خان کرمان یاد کرد[۲۰][۲۱].

بازارها از نظر زمان تشکیل به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  • بازارهای دائمی؛
  • بازارهای ادواری؛
  • بازارگاه[۲۲].

از نظر موقعیت مکانی بازارها به پنج گروه تقسیم می‌شوند:

  1. بازارهای برون‌شهری: در کنار دروازه‌ها و حصارهای شهر ساخته می‌شده و مخصوص کالای ارزان‌قیمت بوده است.
  2. بازارهای شهری: مهم‌ترین بازار هر شهر است که در امتداد اصلی‌ترین معبر منتهی به شهر قرار می‌گرفته‌است.
  3. بازارهای ناحیه‌ای: در شهرهای بزرگ، در کنار بازار اصلی جهت برطرف کردن نیازهای روزانه و هفتگی و ماهانه‌ی ساکنین ساخته می‌شود.
  4. بازارهای محله‌ای: در سطح محلات، جهت رفع نیازمندی‌های روزانه و هفتگی ساکنان هر محله ایجاد شده و معمولا آن‌ها را بازارچه می‌نامند. بازارچه‌ها به دو صورت خطی در دو سوی قسمتی از معبر اصلی محله شکل گرفته یا به صورت میدانی کوچک هستند.
  5. بازارهای همسایگی: در شهرهای بزرگی چون تهران یا اصفهان در دوره‌ی قاجار، مساحت هر محله بسیار بزرگ بود. هر محله را به عرصه‌های کوچک‌تری تقسیم می‌کردند که هر بخش کوچک‌تر محله را گذر می‌نامیدند و در بسیاری از گذرها یک بازارچه برای ساکنان آن محدوده ساخته می‌شد[۲۳].

عناصر بازار

کالبد بازار از ترکیب عناصر اولیه و ثانویه تشکیل یافته است. عناصر اولیه و اصلی سازنده هویت تجاری بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تیمچه،  تیم، کاروانسرا، قیصریه، چهارسوق، حجره، دالان، میدان، در و دروازه و عناصر ثانویه در جوار بازار مکمل نیازهای بازار می‌باشند همچون مسجد، مکان‌هایی متبرکه، تکیه و حسینیه، مدرسه، حمام، زورخانه، سقاخانه[۲۴].

مجموعه‌ی بازار در شهرهای قدیمی ایران علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری دارای  نقش‌های سیاسی، مذهبی و اجتماعی نیز بوده که توسط فضاهای همچون مساجد به ویژه مساجد جامع، میادین، حسینیه‌ها، آب‌انبارها، حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها ، . . .  انجام می‌پذیرفته است[۲۵].

در ساخت و معماری بازارها، سنت‌ها و میراث جامعه‌ی مبتنی بر ساختار شهری کهن نقش مهمی داشته و برای ساخت بازارها از مصالح بوم‌آورد همچون آجر، ملات آهک، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده می‌شده است. مهم‌ترین بخش‌های بازار از نظر معماری سردر ورودی بازار، چهارسوق‌ها، راسته‌ها، سراها و تیم‌چه‌ها بوده است. در معماری سردرهای بازارهای بزرگ، تزیینات کاشی‌کاری، مقرنس یا کاربندی، آجرکاری، کتیبه‌نویسی و طاق‌نماسازی مشاهده می‌گردد. در راسته‌ها، راهروهایی به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دکان‌هایی در طرفین با ابعاد و نقشه‌های متفاوت ساخته می‌شدند. تعدادی از این دکان‌ها دارای عناصری چون زیرزمین، پستو یا انبار در پشت دکان یا بالکنی در بخش فوقانی هستند.  پوشش دکان‌ها به شکل طاقی و در مواردی تیرپوش است. روشنایی داخل راسته‌ها از طریق روزنه‌های تعبیه‌شده در گنبدها تامین می‌شوند. معمولا سطح بیرونی پوشش سقف بازارها از کاهگل یا در مواردی از آجر پوشیده شده‌ و در بعضی از نواحی گرمسیری (بازار لار) از حصیر یا چوب استفاده می‌شده است. معمولا زیباترین تزیینات معماری متعلق به راسته‌ی قیصریه می‌باشد که به فروش اشیای گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچه‌های زربفت اختصاص دارد.

از جمله فضاهای مهمی که از نظر معماری و تزیینات اهمیت خاصی در  بازارها دارند محل تقاطع راسته‌های اصلی بازار یا چهارسوق‌ها هستند. چهارسوق‌ها اغلب با طرح هشت‌ضلعی ساخته و با گنبد نیم‌کروی‌‌شکلی مسقف می‌شدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنین تزئینات کاشی‌کاری، آجرکاری، گچ‌بری، و آجرچینی، از سایر بخش‌ها متمایز هستند. پوشش کف بازارها در بعضی از موارد، خاک کوبیده و در راسته‌های اصلی آجرفرش و گاهی سنگ‌فرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافیایی به تناسب شرایط اقلیمی متفاوت تعریف شده است.

بخش‌ها و راسته‌های مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفی نام‌گذاری می‌شدند. از جمله این عوامل می توان موارد زیر را نام برد:

  • صنفی که در راسته فعالیت می‌کردند (مسگرها)؛
  • نام بانی (گنج‌علی‌خان)؛
  • بر اساس قومیت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان[۲۶].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ موسوی بجنوردی، کاظم (1388)، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران، ج11، ص 114.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ کیانی، محمدیوسف (1366). شهرهای ایرانی، سلطان‌زاده، ج2، ص383.
  3. ↑ عدل، کامران، بازارهای ایران، ص 13.
  4. ↑ دایره المعارف بزرگ اسلامی. ج 11، ص 114.
  5. ↑ دانشنامه‌ی جهان اسلام (1376). ص 29.
  6. ↑ سلطان‌زاده، حسین (1380). بازارهای ایرانی (مجموعه از ایران چه می‌دانم؟ 11). تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص 99.
  7. ↑ خیرآبادی، مسعود (1376). سفرهای ایران. ترجمه حسین حاتمی‌نژاد و عزت‌الله مافی، مشهد، ص 133-132.
  8. ↑ کریمان، حسین (1345). ری باستان. تهران، ج1، ص 217.
  9. ↑ حبیبی، محسن (1375). از شار تا شهر. تهران، ص 46.
  10. ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ پیرنیا، محمدکریم (1372). آشنایی با معماری اسلامی ایران. به کوشش غلامحسین معماریان، تهران: پژوهنده، ص 122.
  11. ↑ ورجاوند، پرویز (1371). دایره‌المعارف تشیع. تهران: مؤسسه دایره‌المعارف تشیع با همکاری شرکت نشر یادآوران، ج3، ص 25-28.
  12. ↑ رضا، عنایت‌الله و دیگران (1355). آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران، ص 3-2.
  13. ↑ قزوینی، محمد (1342). یادداشت‌ها. به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، ج7، ص 128.
  14. ↑ مقدسی، محمد (1906). احسن التقاسیم. به کوشش دخویه. بیروت، ص 369.
  15. ↑ خسروی، خسرو (1355). «بازارهای روستایی در ایران»، راهنمای کتاب. سال 19، ش1-3، ص 20-29.
  16. ↑ مستوفی، عبدالله (1360). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: کتابفروشی زوار، ص159-162.
  17. ↑ بازورث، کلیفورد ادموند (1363). تاریخ غزنویان. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ص14.
  18. ↑ Ismbton, "The merchant in medi val Islam"  in Alocust’s Leg‚eds. W.A.Henning and E. arshater London 1962. 130-121.
  19. ↑ نرخشی، محمد (1362). تاریخ بخارا. ترجمه احمد بن محمد قبادی، تلخیص محمد بن زفر به کوشش محمد نقی مدرس رضوی، تهران: توس، ص18.
  20. ↑ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: 1362، امیرکبیر، ص110.
  21. ↑ سلطان‌زاده، حسین. تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: 1365، امیرکبیر، ص261.
  22. ↑ سلطان‌زاده، حسین (1380). بازارهای ایران. ص 38.
  23. ↑ سلطان‌زاده، حسین (1380). بازارهای ایران. ص 56.
  24. ↑ بیگلری، اسفندیار (1355). بازارهای ایران. مجله هنر و مردم، شماره 162، ص 9.
  25. ↑ ملازاده، کاظم (1379). بناهای عام‌المنفعه. حوزه‌ی هنری، ص 17-15.
  26. ↑ رجبی، آزیتا (1385). ریخت‌شناسی بازار، آگاه، ص 145-140.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسندگان مقاله

آزیتا رجبی و حشمت اله عزیزی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=بازار&oldid=8374»