باطل سحر: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۰۷

باطل سحر، هر انچه در بی اثر کردن سحر و جادو و رماندن دیوان زیانکار به کار رود. باطل سحرها رماننده‌هایی هستند که مردم آن‌ها را دارای خاصیت جادویی و شرزدایی می‌پندارند و در گریزاندن جن و ارواح پلید موثر می‌انگارند. کاربرد سحر و باطل سحر همراه با اعمال و اداب جادویی از دیرباز در میان مردم جهان رایج بوده است. برای این کار معمولاً از دو روش «جادوی تقلیدی»[Homoeopathic limitative magic] (کاربرد چیزی شبیه چیزی یا کسی، مانند تندیس یا پیکره آن چیز یا کس) و «جادوی ساری»[Contagious magic] (کاربرد اجزا و اشیایی که زمانی در مجاورت و تماس نزدیک با چیزی یا کسی بوده‌اند، مانند مو و ناخن یا پاره‌هایی از جامه کسی) استفاده می‌کردند^[۱]. مردم جامعه‌های مذهبی مجموعه‌ای از رقیه‌ها و افسون‌های حاوی کلمات مقدس و ادعیه و تعاویز را برای دفع جن و شیاطین به طلسمات و باطل سحرهای جادویی افزودند^[۲]. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه و التفهیم از رقیه و افسونی برای رماندن گزندگان یاد می‌کند که آمیختگی باورهای جادویی – مذهبی مردم را در دو فرهنگ مزدی سنایی و اسلامی ایران نشان می‌دهد^[۳]^[۴].

اعمال سحر و جادو زدایی هنوز در میان مردم کاربرد دارد و در نظام فرهنگی – ارمانی جامعه‌های ابتدایی و سنتی نقش مهمی به هنگام درماندگی و پریشان حالی مردم و بیم و اضطراب ان‌ها از نیروهای زیانکار ایفا می‌کند^[۳]^[۴].

طلسمات باطل سحر را بر حسب شباهت‌های کلی و عام در نوع و کاربرد می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: نخست، طبقه‌بندی عمومی بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن طلسمات، مانند برخی احجار کریمه و سنگ‌ها؛ اجزایی از رستنی‌ها و گیاهان؛ اندام‌هایی از انسان و حیوان؛ ابزار و اشیاء و لوح‌های فلزی؛ زیورها و گوهرها؛ تندیس و پیکره ساخته شده از موم و خمیر؛ افسون نوشته شده روی پوست، کاغذ و پارچه، یا کنده شده روی فلز؛ دستواره‌ها و چشمواره‌های فلزی و سفالی و شیشه‌ای؛ چیزهای ناپاک و آلوده و فضولات برخی حیوان‌ها.

دوم، طبقه بندی بر حسب مقاصدی که طلسمات را به کار می‌برند، مانند طلسمات مخصوص پیشگیری و ردمان بیماری‌ها؛ حفظ و امنیت و دوری از خطرات و اسیب‌ها؛ به دست اوردن قدرت جسمانی؛ تحصیل خوشبختی و ثروت و جز آن^[۵].

در بسیاری از فرهنگ‌های امروزی، از جمله فرهنگ عامه ایران، مو وناخن را دارای نیروی جادویی می‌پندارند و آن‌ها را همچون طلسم و رزم افزاری اهریمنی می‌شمارند. عامه مردم موی و ناخن چیده شده را روی زمین نمی‌اندازند، بلکه در جای‌هایی، مانند شکاف‌های دیوار پنهان می‌کنند تا از دسترس دشمنان و جادوگران دور مانند^[۶]^[۷]^[۸].

رایج‌ترین طلسم‌های دفع چشم زخم* در میان مردم مشرق زمین و ایران، طلسم فلزی به شکل پنجه باز دست و چشم انسان، یا حتی چشم خشک شده هدهد، جغد و گربه بوده است^[۹]^[۱۰]. از چشمواره‌های کبود و آبی شیشه‌ای و سفالی و نقش پنجه و چشم همراه افسون و دعا بر روی کاغذ نیز استفاده می‌کرده‌اند. برخی چیزهای پلید و ناپاک، مانند خون حیض را در فرهنگ‌های سامی و ایرانی، دارای نیروی جادویی می‌انگاشتند و ان‌ها را همچون باطل سحر به کار می‌بردند^[۱۱].

مسلمانان برخی آیات قرانی، دعاها و تعویذها را برای حفظ سلامت و دورکردن بلا و آفت و چشم زخم به کار می‌گرفتند. سوره‌های مُعَوَّذتان (فَلق و ناس)، حمد و توحید، آیه «وَ اِنْ یکادُ...» (قلم)، جمله دعایی ماشاءالله لاحول...‌» و قلعه یاسین* از جمله ان‌هاست.

زنان برای باطل کردن سحر و جادو به برخی اعمال جادویی دست می‌زدند، اداب بخت گشایی*، ال زدایی*، چلّه‌بری*، و استفاده از جام چل کلید* نمونه‌هایی از این اعمال است^[۱۲]^[۱۳]^[۱۴].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15
↑ بلوكباشی، علی. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسی»، كتاب جمعه، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ بيرونی، ابوريحان.آلآثار الباقيه. به كوشش زاخاو، لايپزيک، 1923، ص.229.
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ بیرونی، ابوریحان، التفهيم. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، ص.259 – 260، نيز حاشيه 2.
↑ Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.
↑ اوستا. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2.
↑ هدايت، صادق. نيرنگستان. تهران، 1311 ش 11، ص. 314.
↑ Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938
↑ Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999
↑ Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39
↑ Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 49
↑ كلينی، محمد. الاصول من الكافی. به كوشش علی اكبر غفاری. تهران، 1356، جلد 2، ص. 251.
↑ قمی، عباس. مفاتيح الجنان. تهران، 1391 ق.، ص. 319 – 320، حاشيه.
↑ تلخیص از بلوکباشی، علی، «باطل سحر»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ج 11.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15

[2] بلوكباشی، علی. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسی»، كتاب جمعه، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ بيرونی، ابوريحان.آلآثار الباقيه. به كوشش زاخاو، لايپزيک، 1923، ص.229.

[:1-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ بیرونی، ابوریحان، التفهيم. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، ص.259 – 260، نيز حاشيه 2.

[5] Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.

[6] اوستا. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2.

[7] هدايت، صادق. نيرنگستان. تهران، 1311 ش 11، ص. 314.

[8] Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938

[9] Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999

[10] Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39

[11] Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 49

[12] كلينی، محمد. الاصول من الكافی. به كوشش علی اكبر غفاری. تهران، 1356، جلد 2، ص. 251.

[13] قمی، عباس. مفاتيح الجنان. تهران، 1391 ق.، ص. 319 – 320، حاشيه.

[14] تلخیص از بلوکباشی، علی، «باطل سحر»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ج 11.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''[[باطل سحر]]'''، هر انچه در بی اثر کردن سحر و جادو و رماندن دیوان زیانکار به کار رود. باطل سحرها رماننده‌هایی هستند که مردم ان‌ها را دارای خاصیت جادویی و شرزدایی می‌پندارند و در گریزاندن جن و ارواح پلید موثر می‌انگارند. کاربرد سحر و باطل سحر همراه با اعمال و اداب جادویی از دیرباز در میان مردم جهان رایج بوده است. برای این کار معمولاً از دو روش «جادوی تقلیدی»[Homoeopathic limitative magic] (کاربرد چیزی شبیه چیزی یا کسی، مانند تندیس یا پیکره ان چیز یا کس) و «جادوی ساری»[Contagious magic] (کاربرد اجزا و اشیایی که زمانی در مجاورت و تماس نزدیک با چیزی یا کسی بوده‌اند، مانند مو و ناخن یا پاره‌هایی از جامه کسی) استفاده می‌کردند<ref>Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15</ref>. مردم جامعه‌های مذهبی مجموعه‌ای از رقیه‌ها و افسون‌های حاوی کلمات مقدس و ادعیه و تعاویز را برای دفع جن و شیاطین به طلسمات و باطل سحرهای جادویی افزودند<ref>  بلوكباشي، علي. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسي»، '''''كتاب جمعه'''''، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.</ref>. ابوریحان بیرونی در '''''اثار الباقیه''''' و '''''التفهیم''''' از رقیه و افسونی برای رماندن گزندگان یاد می‌کند که امیختگی باورهای جادویی – مذهبی مردم را در دو فرهنگ مزدی سنایی و اسلامی ایران نشان می‌دهد<ref>  بيروني، ابوريحان. '''''الآثار الباقيه'''''. به كوشش زاخاو، لايپزيك، 1923، 229؛ همو، '''''التفهيم'''''. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، 259 – 260، نيز حاشيه 2. </ref><sup>.</sup>
+'''[[باطل سحر]]'''، هر انچه در بی اثر کردن سحر و جادو و رماندن دیوان زیانکار به کار رود. باطل سحرها رماننده‌هایی هستند که مردم آن‌ها را دارای خاصیت جادویی و شرزدایی می‌پندارند و در گریزاندن جن و ارواح پلید موثر می‌انگارند. کاربرد سحر و باطل سحر همراه با اعمال و اداب جادویی از دیرباز در میان مردم جهان رایج بوده است. برای این کار معمولاً از دو روش «جادوی تقلیدی»[Homoeopathic limitative magic] (کاربرد چیزی شبیه چیزی یا کسی، مانند تندیس یا پیکره آن چیز یا کس) و «جادوی ساری»[Contagious magic] (کاربرد اجزا و اشیایی که زمانی در مجاورت و تماس نزدیک با چیزی یا کسی بوده‌اند، مانند مو و ناخن یا پاره‌هایی از جامه کسی) استفاده می‌کردند<ref>Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15</ref>. مردم جامعه‌های مذهبی مجموعه‌ای از رقیه‌ها و افسون‌های حاوی کلمات مقدس و ادعیه و تعاویز را برای دفع جن و شیاطین به طلسمات و باطل سحرهای جادویی افزودند<ref>  بلوكباشی، علی. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسی»، '''''كتاب جمعه'''''، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.</ref>. ابوریحان بیرونی در آ'''''ثار الباقیه''''' و '''''التفهیم''''' از رقیه و افسونی برای رماندن گزندگان یاد می‌کند که آمیختگی باورهای جادویی – مذهبی مردم را در دو فرهنگ مزدی سنایی و [[اسلام]]<nowiki/>ی ایران نشان می‌دهد<ref name=":0">بيرونی، ابوريحان.'''''آلآثار الباقيه'''''. به كوشش زاخاو، لايپزيک، 1923،  ص.229. </ref><ref name=":1">بیرونی، ابوریحان، '''''التفهيم'''''. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، ص.259 – 260، نيز حاشيه 2.</ref>.
-اعمال سحر و جادو زدایی هنوز در میان مردم کاربرد دارد و در نظام فرهنگی – ارمانی جامعه‌های ابتدایی و سنتی نقش مهمی به هنگام درماندگی و پریشان حالی مردم و بیم و اضطراب ان‌ها از نیروهای زیانکار ایفا می‌کند<ref>,</ref>.
+اعمال سحر و جادو زدایی هنوز در میان مردم کاربرد دارد و در نظام فرهنگی – ارمانی جامعه‌های ابتدایی و سنتی نقش مهمی به هنگام درماندگی و پریشان حالی مردم و بیم و اضطراب ان‌ها از نیروهای زیانکار ایفا می‌کند<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
-طلسمات باطل سحر را بر حسب شباهت‌های کلی و عام در نوع و کاربرد می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: نخست، طبقه‌بندی عمومی بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن طلسمات، مانند برخی احجار کریمه و سنگ‌ها؛ اجزایی از رستنی‌ها و گیاهان؛ اندام‌هایی از انسان و حیوان؛ ابزار و اشیاء و لوح‌های فلزی؛ زیورها و گوهرها؛ تندیس و پیکره ساخته شده از موم و خمیر؛ افسون نوشته شده روی پوست، کاغذ و پارچه، یا کنده شده روی فلز؛ دستواره‌ها و چشمواره‌های فلزی و سفالی و شیشه‌ای؛ چیزهای ناپاک و الوده و فضولات برخی حیوان‌ها.
+طلسمات باطل سحر را بر حسب شباهت‌های کلی و عام در نوع و کاربرد می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: نخست، طبقه‌بندی عمومی بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن طلسمات، مانند برخی احجار کریمه و سنگ‌ها؛ اجزایی از رستنی‌ها و گیاهان؛ اندام‌هایی از انسان و حیوان؛ ابزار و اشیاء و لوح‌های فلزی؛ زیورها و گوهرها؛ تندیس و پیکره ساخته شده از موم و خمیر؛ افسون نوشته شده روی پوست، کاغذ و پارچه، یا کنده شده روی فلز؛ دستواره‌ها و چشمواره‌های فلزی و سفالی و شیشه‌ای؛ چیزهای ناپاک و آلوده و فضولات برخی حیوان‌ها.
-دوم، طبقه بندی بر حسب مقاصدی که طلسمات را به کار می‌برند، مانند طلسمات مخصوص پیشگیری و ردمان بیماری‌ها؛ حفظ و امنیت و دوری از خطرات و اسیب‌ها؛ به دست اوردن قدرت جسمانی؛ تحصیل خوشبختی و ثروت و جز ان<ref>Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.</ref>.
+دوم، طبقه بندی بر حسب مقاصدی که طلسمات را به کار می‌برند، مانند طلسمات مخصوص پیشگیری و ردمان بیماری‌ها؛ حفظ و امنیت و دوری از خطرات و اسیب‌ها؛ به دست اوردن قدرت جسمانی؛ تحصیل خوشبختی و ثروت و جز آن<ref>Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.</ref>.
-در بسیاری از فرهنگ‌های امروزی، از جمله فرهنگ عامه ایران، مو وناخن را دارای نیروی جادویی می‌پندارند و ان‌ها را همچون طلسم و رزم افزاری اهریمنی می‌شمارند. عامه مردم موی و ناخن چیده شده را روی زمین نمی‌اندازند، بلکه در جای‌هایی، مانند شکاف‌های دیوار پنهان می‌کنند تا از دسترس دشمنان و جادوگران دور مانند<ref> '''''اوستا'''''. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2؛ هدايت، صادق. '''''نيرنگستان'''''. تهران، 1311 ش؛
+در بسیاری از فرهنگ‌های امروزی، از جمله [[فرهنگ عامه]] [[کشور ایران|ایران]]، مو وناخن را دارای نیروی جادویی می‌پندارند و آن‌ها را همچون طلسم و رزم افزاری اهریمنی می‌شمارند. عامه مردم موی و ناخن چیده شده را روی زمین نمی‌اندازند، بلکه در جای‌هایی، مانند شکاف‌های دیوار پنهان می‌کنند تا از دسترس دشمنان و جادوگران دور مانند<ref> '''''اوستا'''''. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2.</ref><ref>هدايت، صادق. '''''نيرنگستان'''''. تهران، 1311 ش 11، ص. 314. </ref><ref>Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938</ref>.
-Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938. 11/314.</ref>.
+رایج‌ترین طلسم‌های دفع [[چشم زخم]]* در میان مردم مشرق زمین و [[کشور ایران|ایران]]، طلسم فلزی به شکل پنجه باز دست و چشم انسان، یا حتی چشم خشک شده هدهد، جغد و گربه بوده است<ref>Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999
-رایج‌ترین طلسم‌های دفع چم زخم* در میان مردم مشرق زمین و ایران، طلسم فلزی به شکل پنجه باز دست و چشم انسان، یا حتی چشم خشک شده هدهد، جغد و گربه بوده است<ref>Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999; Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39.</ref>. از چشمواره‌های کبود و ابی شیشه‌ای و سفالی و نقش پنجه و چشم همراه افسون و دعا بر روی کاغذ نیز استفاده می‌کرده‌اند. برخی چیزهای پلید و ناپاک، مانند خون حیض را در فرهنگ‌های سامی و ایرانی، دارای نیروی جادویی می‌انگاشتند و ان‌ها را همچون باطل سحر به کار می‌بردند<ref>Westermarck, 49.</ref>.
+</ref><ref>Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39</ref>. از چشمواره‌های کبود و آبی شیشه‌ای و سفالی و نقش پنجه و چشم همراه افسون و دعا بر روی کاغذ نیز استفاده می‌کرده‌اند. برخی چیزهای پلید و ناپاک، مانند خون حیض را در فرهنگ‌های سامی و ایرانی، دارای نیروی جادویی می‌انگاشتند و ان‌ها را همچون باطل سحر به کار می‌بردند<ref>Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 49</ref>.
-مسلمانان برخی ایات قرانی، دعاها و تعویذها را برای حفظ سلامت و دورکردن بلا و افت و چشم زخم به کار می‌گرفتند. سوره‌های مُعَوَّذتان (فَلق و ناس)، حمد و توحید، ایه «وَ اِنْ یکادُ...» (قلم)، جمله دعایی ماشاءالله لاحول...‌» و قلعه یاسین* از جمله ان‌هاست.
+مسلمانان برخی آیات قرانی، دعاها و تعویذها را برای حفظ سلامت و دورکردن بلا و آفت و [[چشم زخم]] به کار می‌گرفتند. سوره‌های مُعَوَّذتان (فَلق و ناس)، حمد و توحید، آیه «وَ اِنْ یکادُ...» (قلم)، جمله دعایی ماشاءالله لاحول...‌» و [[قلعه یاسین]]* از جمله ان‌هاست.
-زنان برای باطل کردن سحر و جادو به برخی اعمال جادویی دست می‌زدند، اداب بخت گشایی*، ال زدایی*، چلّه‌بری*، و استفاده از جام چل کلید* نمونه‌هایی از این اعمال است<ref>كليني، محمد. '''''الاصول من الكافي'''''. به كوشش علي اكبر غفاري. تهران، 1356. 2/521؛ قمي، عباس. '''''مفاتيح الجنان'''''. تهران، 1391 ق. 319 – 320، حاشيه. </ref>.
+زنان برای باطل کردن سحر و جادو به برخی اعمال جادویی دست می‌زدند، اداب [[بخت گشایی]]*، ال زدایی*، [[چلّه بری|چلّه‌بری]]*، و استفاده از [[جام چِل کلید|جام چل کلید]]* نمونه‌هایی از این اعمال است<ref>كلينی، محمد. '''''الاصول من الكافی'''''. به كوشش علی اكبر غفاری. تهران، 1356، جلد 2، ص. 251. </ref><ref>قمی، عباس. '''''مفاتيح الجنان'''''. تهران، 1391 ق.، ص. 319 – 320، حاشيه.</ref><ref>تلخیص از بلوکباشی، علی،  «باطل سحر»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی،''''' 1381، ج 11.</ref>.
 == نیز نگاه کنید به ==
-== ماخذ ==
+* [[اسلام]]
-.     Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15
+* [[چشم زخم]]
+* [[بخت گشایی]]
-.     بلوکباشی، علی. «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسی»، '''''کتاب جمعه'''''، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.
+* [[قلعه یاسین]]
+* [[جام چِل کلید]]
-.     بیرونی، ابوریحان. '''''الاثار الباقیه'''''. به کوشش زاخاو، لایپزیک، 1923، 229؛ همو، '''''التفهیم'''''. به کوشش همایی، تهران، 1318 ش، 259 – 260، نیز حاشیه 2.
-, 5.  Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.
-.   '''''اوستا'''''. ترجمه جلیل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشیه 2؛ هدایت، صادق. '''''نیرنگستان'''''. تهران، 1311 ش؛
-Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938. 11/314.
-.  Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999; Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39.
-.  Westermarck, 49.
-.   کلینی، محمد. '''''الاصول من الکافی'''''. به کوشش علی اکبر غفاری. تهران، 1356. 2/521؛ قمی، عباس. '''''مفاتیح الجنان'''''. تهران، 1391 ق. 319 – 320، حاشیه.
+== مآخذ ==
+<references />
 == منبع اصلی ==
-سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
 == نویسنده مقاله ==
 علی بلوکباشی
-'''تلخیص از «باطل سحر»، نوشته علی بلوکباشی'''
+[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
+[[رده:مردم شناسی]]
-'''دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ج 11'''