باطل سحر
باطل سحر، هر انچه در بی اثر کردن سحر و جادو و رماندن دیوان زیانکار به کار رود. باطل سحرها رماننده‌هایی هستند که مردم آن‌ها را دارای خاصیت جادویی و شرزدایی می‌پندارند و در گریزاندن جن و ارواح پلید موثر می‌انگارند. کاربرد سحر و باطل سحر همراه با اعمال و اداب جادویی از دیرباز در میان مردم جهان رایج بوده است. برای این کار معمولاً از دو روش «جادوی تقلیدی»[Homoeopathic limitative magic] (کاربرد چیزی شبیه چیزی یا کسی، مانند تندیس یا پیکره آن چیز یا کس) و «جادوی ساری»[Contagious magic] (کاربرد اجزا و اشیایی که زمانی در مجاورت و تماس نزدیک با چیزی یا کسی بوده‌اند، مانند مو و ناخن یا پاره‌هایی از جامه کسی) استفاده می‌کردند[۱]. مردم جامعه‌های مذهبی مجموعه‌ای از رقیه‌ها و افسون‌های حاوی کلمات مقدس و ادعیه و تعاویز را برای دفع جن و شیاطین به طلسمات و باطل سحرهای جادویی افزودند[۲]. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه و التفهیم از رقیه و افسونی برای رماندن گزندگان یاد می‌کند که آمیختگی باورهای جادویی – مذهبی مردم را در دو فرهنگ مزدی سنایی و اسلامی ایران نشان می‌دهد[۳][۴].
اعمال سحر و جادو زدایی هنوز در میان مردم کاربرد دارد و در نظام فرهنگی – ارمانی جامعه‌های ابتدایی و سنتی نقش مهمی به هنگام درماندگی و پریشان حالی مردم و بیم و اضطراب ان‌ها از نیروهای زیانکار ایفا می‌کند[۳][۴].
طلسمات باطل سحر را بر حسب شباهت‌های کلی و عام در نوع و کاربرد می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: نخست، طبقه‌بندی عمومی بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن طلسمات، مانند برخی احجار کریمه و سنگ‌ها؛ اجزایی از رستنی‌ها و گیاهان؛ اندام‌هایی از انسان و حیوان؛ ابزار و اشیاء و لوح‌های فلزی؛ زیورها و گوهرها؛ تندیس و پیکره ساخته شده از موم و خمیر؛ افسون نوشته شده روی پوست، کاغذ و پارچه، یا کنده شده روی فلز؛ دستواره‌ها و چشمواره‌های فلزی و سفالی و شیشه‌ای؛ چیزهای ناپاک و آلوده و فضولات برخی حیوان‌ها.
دوم، طبقه بندی بر حسب مقاصدی که طلسمات را به کار می‌برند، مانند طلسمات مخصوص پیشگیری و ردمان بیماری‌ها؛ حفظ و امنیت و دوری از خطرات و اسیب‌ها؛ به دست اوردن قدرت جسمانی؛ تحصیل خوشبختی و ثروت و جز آن[۵].
در بسیاری از فرهنگ‌های امروزی، از جمله فرهنگ عامه ایران، مو وناخن را دارای نیروی جادویی می‌پندارند و آن‌ها را همچون طلسم و رزم افزاری اهریمنی می‌شمارند. عامه مردم موی و ناخن چیده شده را روی زمین نمی‌اندازند، بلکه در جای‌هایی، مانند شکاف‌های دیوار پنهان می‌کنند تا از دسترس دشمنان و جادوگران دور مانند[۶][۷][۸].
رایج‌ترین طلسم‌های دفع چشم زخم* در میان مردم مشرق زمین و ایران، طلسم فلزی به شکل پنجه باز دست و چشم انسان، یا حتی چشم خشک شده هدهد، جغد و گربه بوده است[۹][۱۰]. از چشمواره‌های کبود و آبی شیشه‌ای و سفالی و نقش پنجه و چشم همراه افسون و دعا بر روی کاغذ نیز استفاده می‌کرده‌اند. برخی چیزهای پلید و ناپاک، مانند خون حیض را در فرهنگ‌های سامی و ایرانی، دارای نیروی جادویی می‌انگاشتند و ان‌ها را همچون باطل سحر به کار می‌بردند[۱۱].
مسلمانان برخی آیات قرانی، دعاها و تعویذها را برای حفظ سلامت و دورکردن بلا و آفت و چشم زخم به کار می‌گرفتند. سوره‌های مُعَوَّذتان (فَلق و ناس)، حمد و توحید، آیه «وَ اِنْ یکادُ...» (قلم)، جمله دعایی ماشاءالله لاحول...» و قلعه یاسین* از جمله ان‌هاست.
زنان برای باطل کردن سحر و جادو به برخی اعمال جادویی دست می‌زدند، اداب بخت گشایی*، ال زدایی*، چلّه‌بری*، و استفاده از جام چل کلید* نمونه‌هایی از این اعمال است[۱۲][۱۳][۱۴].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15
- ↑ بلوكباشی، علی. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسی»، كتاب جمعه، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ بيرونی، ابوريحان.آلآثار الباقيه. به كوشش زاخاو، لايپزيک، 1923، ص.229.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ بیرونی، ابوریحان، التفهيم. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، ص.259 – 260، نيز حاشيه 2.
- ↑ Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.
- ↑ اوستا. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2.
- ↑ هدايت، صادق. نيرنگستان. تهران، 1311 ش 11، ص. 314.
- ↑ Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938
- ↑ Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999
- ↑ Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39
- ↑ Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 49
- ↑ كلينی، محمد. الاصول من الكافی. به كوشش علی اكبر غفاری. تهران، 1356، جلد 2، ص. 251.
- ↑ قمی، عباس. مفاتيح الجنان. تهران، 1391 ق.، ص. 319 – 320، حاشيه.
- ↑ تلخیص از بلوکباشی، علی، «باطل سحر»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ج 11.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی