پرش به محتوا

آسیای آبی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''آسياي آبي'''، يا آسياب، آسيايي كه با نيروي آب گردد و در برخي شهرها و روستاهاي ايران آن را به لفظ عربي طاحون و طاحونه نيز نامند. ركن اصلي آسياب يك چرخ چوبي است كه به صورت افقي يا عمودي در گذر آب قرار دارد و مستقيماً يا با واسطه به سنگ زبرين آسيا و...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''آسياي آبي'''، يا آسياب، آسيايي كه با نيروي آب گردد و در برخي شهرها و روستاهاي ايران آن را به لفظ عربي طاحون و طاحونه نيز نامند.
[[پرونده:5615873.jpg|بندانگشتی|آسیای آبی برگرفته از وبسایت خبر انلاین قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.khabaronline.ir/news/1562799/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF]]
'''آ[[آسیای آبی|سیای آبی]]'''، یا آسیاب، آسیایی که با نیروی آب گردد و در برخی شهرها و روستاهای ایران ان را به لفظ عربی طاحون و طاحونه نیز نامند.


ركن اصلي آسياب يك چرخ چوبي است كه به صورت افقي يا عمودي در گذر آب قرار دارد و مستقيماً يا با واسطه به سنگ زبرين آسيا وصل است. چرخاب افقي در زير سنگ‌هاي آسيا و چرخاب قائم یا عمودي  در كنار سنگ‌هاي آسيا كار گذاشته مي‌شوند. چرخاب افقي با ميله‌اي كه از ميان سنگ زيرين مي‌گذرد به گلوي سنگِ گَردانِ آسيا وصل است. چرخاب عمودي با يك چرخ دندة چوبي به محور عمودي زير سنگ‌ها مي‌پيوندد و با واسطه به سنگِ گَردان متصل مي‌شود.<sup>1</sup>
رکن اصلی آسیاب یک چرخ چوبی است که به صورت افقی یا عمودی در گذر آب قرار دارد و مستقیماً یا با واسطه به سنگ زبرین [[آسیا]] وصل است. چرخاب افقی در زیر سنگ‌های [[آسیا]] و چرخاب قائم یا عمودی  در کنار سنگ‌های [[آسیا]] کار گذاشته می‌شوند. چرخاب افقی با میله‌ای که از میان سنگ زیرین می‌گذرد به گلوی سنگِ گَردانِ [[آسیا]] وصل است. چرخاب عمودی با یک چرخ دنده چوبی به محور عمودی زیر سنگ‌ها می‌پیوندد و با واسطه به سنگِ گَردان متصل می‌شود<ref>'''''یادداشت‌های  مؤلف'''''.</ref>.


از قديم سه نوع آسياي آبگرد و تنوره‌اي، ناوي و چرخي در ايران كار مي‌كرده‌اند:
از قدیم سه نوع [[آسیا]]<nowiki/>ی آبگرد و تنوره‌ای، ناوی و چرخی در [[کشور ایران|ایران]] کار می‌کرده‌اند:


# آسياي تنوره‌اي كه چرخاب آن با فشار نيروي آبِ انباشته شده در چال يا تنورة آسياب مي‌چرخد.<sup>2</sup> آسياب‌هاي تنوره‌اي بيشتر در جاهاي كم آب ساخته مي‌شده‌اند، مانند آسياب بيده و آسياب دوسنگه در دهات يزد كه با آب قنات،<sup>3</sup> و آسياب‌هاي فين كاشان كه با آب چشمه كار مي‌كردند.<sup>4</sup>
# آسیای تنوره‌ای که چرخاب آن با فشار نیروی ابِ انباشته شده در چال یا تنوره آسیاب می‌چرخد<ref>'''''یادداشت‌های  مؤلف'''''.</ref>. آسیاب‌های تنوره‌ای بیشتر در جاهای کم آب ساخته می‌شده‌اند، مانند آسیاب بیده و آسیاب دوسنگه در دهات یزد که با آب قنات،<ref>پاپلی‌یزدی، محمدحسین. «اسیاب‌هایی که با اب قنات کار می‌کنند»، '''''مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی'''''. س 18، ش 1، مشهد: 1364، ص 12 و 15.</ref> و آسیاب‌های فین [[کاشان]] که با آب چشمه کار می‌کردند<ref>ضرابی، عبدالرحیم. '''''تاریخ کاشان'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1341، ص 73.</ref>.
# آسياب ناوي كه چرخاب آن با فشار نيروي آب جاري در يك ناو يا ناودان که با شیب تند کار گذاشته‌اند، مي‌چرخد. آسياب ناوي معمولاً در مناطق كوهستاني ايران به كار گرفته مي‌شوند.
# آسیاب ناوی که چرخاب آن با فشار نیروی آب جاری در یک ناو یا ناودان که با شیب تند کار گذاشته‌اند، می‌چرخد. آسیاب ناوی معمولاً در مناطق کوهستانی ایران به کار گرفته می‌شوند.
# آسياب چرخي، كه چرخاب آن به طور قائم كار گذاشته شده و با فشار نيروي آب جاري از آبراهي با شيب بسيار تند در مسير رودخانه يا نهر مي‌چرخد. آسياي چرخي در ايران كاربرد بسيار داشت. مقدسي (سدة 4ق/ 11م) در اهواز و در محلي به نام كارشنان چنين آسياب‌هايي را ديده بوده است.<sup>5</sup> آسياب‌هاي قديم دزفول در رودخانة دز و آسياب‌هاي نهر شاهجرد اهواز نمونه‌هايي از آسياي چرخي بوده‌اند. كاربرد آسياي آبي در ايران به دوره و زماني باز مي‌گردد كه اقوام ايراني در كنار چشمه‌ها و رودخانه‌ها سكونت گزيده و به زراعت مشغول بوده‌اند. بنابر يك افسانة ايراني نخستين بار هماي چهرآزاد، دختر بهمن، پادشاه كياني، حدود سه هزار سال پيش رسم «آبْ آسيا» را در ايران، كه پيش از آن دست آسيا رسم بود، رواج داد.<sup>6</sup>  قديم‌ترين اشارة تاريخي به آب آسيا در ايران، اشارة استرابون، جغرافيدان يوناني، به آسيابي است كه داروسازان دورة اشكاني در سال 65 پ م ساخته بودند. اين آسياب كوچك ميله‌اي قائم و تعدادي تيغه يا پرّة ملاقه شكل داشته است.<sup>7</sup> آسياي آبي در دورة ساساني در شهرها و روستاهايي كه آب كافي داشتند، رايج بوده است. امروزه نيز آثار ويرانة آسياب‌هايي از اين دوره بازمانده است، مانند دو آسياب‌خانة سنگي معروف به «اَسييُ گُوْري» [1](آسياي گبري)، در پيرامون شهر خرم‌آباد لرستان و آسيا سنگي وِرازْرَ [2](گُراز راه) در اَلِشْتَر لرستان،<sup>8</sup> آسياب‌هاي اطراف سد گَرگَر، يا بند ترازو در شوشتر، آسياب‌هاي سَرْبَند رودخانة دز در دزفول، و خرابه‌هاي سه آسياب سنگي در پاي پل سياه اهواز.<sup>9</sup> جغرافيدانان و تاريخ‌نگاران اسلامي نيز به تداول آسياب‌هاي آبي در سده‌هاي آغازين اسلامي اشاره كرده‌اند. نويسندة ''تاريخ قم'' (سدة 4 ق) به 51 آسياب با نام آنها در مسير رود و نهرهاي قم اشاره مي‌كند.<sup>10</sup> بنابر نوشتة حمدالله مستوفي (سدة 8ق/ 14م) ، نيشابوريان 40 آسياب در مسير آب رودخانة شهر ساخته بودند.<sup>11</sup> مقدسي در وصف شگفتي‌هاي ديدني فارس از بندِ امير، (احتمالاً از 365ق/ 975م)، رودخانة كُر و 10 آسياب پاي آن ياد مي‌كند.<sup>12</sup>
# آسیاب چرخی، که چرخاب آن به طور قائم کار گذاشته شده و با فشار نیروی آب جاری از آبراهی با شیب بسیار تند در مسیر رودخانه یا نهر می‌چرخد. آسیای چرخی در ایران کاربرد بسیار داشت. مقدسی (سده 4ق/ 11م) در اهواز و در محلی به نام کارشنان چنین آسیاب‌هایی را دیده بوده است<ref>مقدسی، محمدبن احمد. '''''احسن التقاسیم'''''. ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، 2/615.</ref>. 
آسیاب‌های قدیم دزفول در رودخانه دز و آسیاب‌های نهر شاهجرد [[اهواز]] نمونه‌هایی از آسیای چرخی بوده‌اند. کاربرد آسیای آبی در ایران به دوره و زمانی باز می‌گردد که اقوام ایرانی در کنار چشمه‌ها و رودخانه‌ها سکونت گزیده و به زراعت مشغول بوده‌اند. بنابر یک افسانه ایرانی نخستین بار همای چهرازاد، دختر بهمن، پادشاه کیانی، حدود سه هزار سال پیش رسم «آبْ آسیا» را در [[کشور ایران|ایران]]، که پیش از آن دست آسیا رسم بود، رواج داد<ref>گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک. '''''زین‌الاخبار'''''. به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 15.</ref>. قدیم‌ترین اشاره تاریخی به آب آسیا در ایران، اشاره استرابون، جغرافیدان یونانی، به آسیابی است که داروسازان دوره اشکانی در سال 65 پ م ساخته بودند. این آسیاب کوچک میله‌ای قائم و تعدادی تیغه یا پرّه ملاقه شکل داشته است<ref>Wulf, Hans E. '''''The Traditional Crafts of Persia'''''. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 280.</ref>.  آسیای آبی در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] در شهرها و روستاهایی که آب کافی داشتند، رایج بوده است. امروزه نیز آثار ویرانه آسیاب‌هایی از این دوره بازمانده است، مانند دو آسیاب‌خانه سنگی معروف به «اَسییُ گُوْری» [Asīyo gowrī  ](اسیای گبری)، در پیرامون شهر خرم‌آباد [[استان لرستان|لرستان]] و آسیا سنگی وِرازْرَ [Veraz ra](گُراز راه) در اَلِشْتَر [[استان لرستان|لرستان]]،<ref>ایزدپناه، حمید. '''''اثار باستانی و تاریخی لرستان'''''. تهران: انجمن اثار ملی، 1355، 1/ 104 و 108، 3/ 283-284.</ref> آسیاب‌های اطراف سد گَرگَر، یا بند ترازو در شوشتر، آسیاب‌های سَرْبَند رودخانه دز در دزفول، و خرابه‌های سه آسیاب سنگی در پای پل سیاه [[اهواز]]<ref>'''''پژوهش‌های میدانی مؤلف'''''.</ref>. جغرافیدانان و تاریخ‌نگاران اسلامی نیز به تداول آسیاب‌های آبی در سده‌های آغازین اسلامی اشاره کرده‌اند. نویسنده ''تاریخ قم'' (سده 4 ق) به 51 آسیاب با نام آنها در مسیر رود و نهرهای [[قم]] اشاره می‌کند<ref>قمی، حسن بن محمد. '''''تاریخ قم'''''. ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، به کوشش جلال‌الدین تهرانی، تهران: مطبعه مجلس، 1313، ص 53-56.</ref>.  بنابر نوشته [[حمدالله مستوفی]] (سده 8ق/ 14م) ، نیشابوریان 40 آسیاب در مسیر آب رودخانه شهر ساخته بودند<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: 1915 م، ص 148.</ref>. مقدسی در وصف شگفتی‌های دیدنی [[استان فارس|فارس]] از بندِ امیر، (احتمالاً از 365ق/ 975م)، رودخانه کُر و 10 آسیاب پای آن یاد می‌کند<ref>تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. 1367، 1/373-374.</ref><ref>مقدسی، محمدبن احمد. '''''احسن التقاسیم'''''. ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، جلد 2، ص. 661. </ref>.


'''''مآخذ:'''''
== نیز نگاه کنید به ==


# و 2. '''''يادداشت‌هاي  مؤلف'''''.
* [[آسیا]]
* [[آسیابانی]]
* [[آسیای بادی]]
* [[آسیای دستی]]
* [[آسیای ستوری]]


# پاپلي‌يزدي، محمدحسين. «آسياب‌هايي كه با آب قنات كار مي‌كنند»، '''''مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انساني'''''. س 18، ش 1، مشهد: 1364، ص 12 و 15.
== مآخذ ==
# ضرابي، عبدالرحيم. '''''تاريخ كاشان'''''. به كوشش ايرج افشار، تهران: اميركبير، 1341، ص 73.
<references />
# مقدسي، محمدبن احمد. '''''احسن التقاسيم'''''. ترجمة علينقي منزوي، تهران: شركت مؤلفان و مترجمان ايران، 1361، 2/615.
== منبع اصلی ==
# گرديزي، ابوسعيد عبدالحي بن ضحاك. '''''زين‌الاخبار'''''. به كوشش عبدالحي حبيبي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1347، ص 15.
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
# Wulf, Hans E. '''''The Traditional Crafts of Persia'''''. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 280.
# ايزدپناه، حميد. '''''آثار باستاني و تاريخي لرستان'''''. تهران: انجمن آثار ملي، 1355، 1/ 104 و 108، 3/ 283-284.
# '''''پژوهش‌هاي ميداني مؤلف'''''.
# قمي، حسن بن محمد. '''''تاريخ قم'''''. ترجمة حسن بن علي بن حسن عبدالملك قمي، به كوشش جلال‌الدين تهراني، تهران: مطبعة مجلس، 1313، ص 53-56.
# مستوفي، حمدالله. '''''نزهة القلوب'''''. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: 1915 م، ص 148.
# مقدسي. '''''همان'''''. 2/661. تلخيص: بلوكباشي، علي. «آسيا»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. 1367، 1/373-374.
 
[1]. Asīyo gowrī  
 
[2]. Veraz ra


== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی
علی بلوکباشی
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:مردم شناسی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۱۲

آسیای آبی برگرفته از وبسایت خبر انلاین قابل بازیابی ازhttps://www.khabaronline.ir/news/1562799/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF

آسیای آبی، یا آسیاب، آسیایی که با نیروی آب گردد و در برخی شهرها و روستاهای ایران ان را به لفظ عربی طاحون و طاحونه نیز نامند.

رکن اصلی آسیاب یک چرخ چوبی است که به صورت افقی یا عمودی در گذر آب قرار دارد و مستقیماً یا با واسطه به سنگ زبرین آسیا وصل است. چرخاب افقی در زیر سنگ‌های آسیا و چرخاب قائم یا عمودی  در کنار سنگ‌های آسیا کار گذاشته می‌شوند. چرخاب افقی با میله‌ای که از میان سنگ زیرین می‌گذرد به گلوی سنگِ گَردانِ آسیا وصل است. چرخاب عمودی با یک چرخ دنده چوبی به محور عمودی زیر سنگ‌ها می‌پیوندد و با واسطه به سنگِ گَردان متصل می‌شود[۱].

از قدیم سه نوع آسیای آبگرد و تنوره‌ای، ناوی و چرخی در ایران کار می‌کرده‌اند:

  1. آسیای تنوره‌ای که چرخاب آن با فشار نیروی ابِ انباشته شده در چال یا تنوره آسیاب می‌چرخد[۲]. آسیاب‌های تنوره‌ای بیشتر در جاهای کم آب ساخته می‌شده‌اند، مانند آسیاب بیده و آسیاب دوسنگه در دهات یزد که با آب قنات،[۳] و آسیاب‌های فین کاشان که با آب چشمه کار می‌کردند[۴].
  2. آسیاب ناوی که چرخاب آن با فشار نیروی آب جاری در یک ناو یا ناودان که با شیب تند کار گذاشته‌اند، می‌چرخد. آسیاب ناوی معمولاً در مناطق کوهستانی ایران به کار گرفته می‌شوند.
  3. آسیاب چرخی، که چرخاب آن به طور قائم کار گذاشته شده و با فشار نیروی آب جاری از آبراهی با شیب بسیار تند در مسیر رودخانه یا نهر می‌چرخد. آسیای چرخی در ایران کاربرد بسیار داشت. مقدسی (سده 4ق/ 11م) در اهواز و در محلی به نام کارشنان چنین آسیاب‌هایی را دیده بوده است[۵].

آسیاب‌های قدیم دزفول در رودخانه دز و آسیاب‌های نهر شاهجرد اهواز نمونه‌هایی از آسیای چرخی بوده‌اند. کاربرد آسیای آبی در ایران به دوره و زمانی باز می‌گردد که اقوام ایرانی در کنار چشمه‌ها و رودخانه‌ها سکونت گزیده و به زراعت مشغول بوده‌اند. بنابر یک افسانه ایرانی نخستین بار همای چهرازاد، دختر بهمن، پادشاه کیانی، حدود سه هزار سال پیش رسم «آبْ آسیا» را در ایران، که پیش از آن دست آسیا رسم بود، رواج داد[۶]. قدیم‌ترین اشاره تاریخی به آب آسیا در ایران، اشاره استرابون، جغرافیدان یونانی، به آسیابی است که داروسازان دوره اشکانی در سال 65 پ م ساخته بودند. این آسیاب کوچک میله‌ای قائم و تعدادی تیغه یا پرّه ملاقه شکل داشته است[۷]. آسیای آبی در دوره ساسانی در شهرها و روستاهایی که آب کافی داشتند، رایج بوده است. امروزه نیز آثار ویرانه آسیاب‌هایی از این دوره بازمانده است، مانند دو آسیاب‌خانه سنگی معروف به «اَسییُ گُوْری» [Asīyo gowrī  ](اسیای گبری)، در پیرامون شهر خرم‌آباد لرستان و آسیا سنگی وِرازْرَ [Veraz ra](گُراز راه) در اَلِشْتَر لرستان،[۸] آسیاب‌های اطراف سد گَرگَر، یا بند ترازو در شوشتر، آسیاب‌های سَرْبَند رودخانه دز در دزفول، و خرابه‌های سه آسیاب سنگی در پای پل سیاه اهواز[۹]. جغرافیدانان و تاریخ‌نگاران اسلامی نیز به تداول آسیاب‌های آبی در سده‌های آغازین اسلامی اشاره کرده‌اند. نویسنده تاریخ قم (سده 4 ق) به 51 آسیاب با نام آنها در مسیر رود و نهرهای قم اشاره می‌کند[۱۰]. بنابر نوشته حمدالله مستوفی (سده 8ق/ 14م) ، نیشابوریان 40 آسیاب در مسیر آب رودخانه شهر ساخته بودند[۱۱]. مقدسی در وصف شگفتی‌های دیدنی فارس از بندِ امیر، (احتمالاً از 365ق/ 975م)، رودخانه کُر و 10 آسیاب پای آن یاد می‌کند[۱۲][۱۳].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ یادداشت‌های  مؤلف.
  2. ↑ یادداشت‌های  مؤلف.
  3. ↑ پاپلی‌یزدی، محمدحسین. «اسیاب‌هایی که با اب قنات کار می‌کنند»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی. س 18، ش 1، مشهد: 1364، ص 12 و 15.
  4. ↑ ضرابی، عبدالرحیم. تاریخ کاشان. به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1341، ص 73.
  5. ↑ مقدسی، محمدبن احمد. احسن التقاسیم. ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، 2/615.
  6. ↑ گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک. زین‌الاخبار. به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 15.
  7. ↑ Wulf, Hans E. The Traditional Crafts of Persia. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 280.
  8. ↑ ایزدپناه، حمید. اثار باستانی و تاریخی لرستان. تهران: انجمن اثار ملی، 1355، 1/ 104 و 108، 3/ 283-284.
  9. ↑ پژوهش‌های میدانی مؤلف.
  10. ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، به کوشش جلال‌الدین تهرانی، تهران: مطبعه مجلس، 1313، ص 53-56.
  11. ↑ مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: 1915 م، ص 148.
  12. ↑ تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/373-374.
  13. ↑ مقدسی، محمدبن احمد. احسن التقاسیم. ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، جلد 2، ص. 661.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=آسیای_آبی&oldid=7332»