آبادان

آبادان، شهری در جنوب غربی ایران با "39 '12  ْ48 طول شرقی و "30 '22  ْ30 عرض شمالی و با ارتفاع 3 متر بالاتر از سطح دریا.

شهر آبادان، قابل بازیابی https://itto.org/iran/city/Abadan-City/

از شهرهای پر جمعیت استان نفت خیز خوزستان، در گوشه شمال غربی خلیج فارس و در ساحل شرقی رود مرزی اروندرود (شط العرب) واقع شده است.

در ضلع شرقی شهر، بهمنشیر که رودی منشعب از کارون به سوی خلیج فارس است، جریان دارد.

آبادان مرکز شهرستانی است به همین نام و برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری وزارت کشور (در سال 1383ش) دارای 2 شهر و 2 بخش و 6 دهستان است که از شمال شرقی به شهرستان شادگان و از شمال غربی به شهرستان خرمشهر، از غرب با کشور عراق و از جنوب به خلیج فارس محدود شده است. آبادان به لحاظ سوق‌الجیشی (استراتژیک) و نیز تأسیسات عظیم پالایش نفت، دارای شهرت جهانی است.

فاصله این شهر از تهران 986 و از مرکز استان (اهواز) نزدیک به 116 کم است.

این شهر در ناحیه‌ای هموار و پست که همان دلتای اروندرود است، واقع شده و دارای آب و هوایی عموماً گرم و مرطوب و در تابستان بسیار گرم است.

به هنگام بارندگی شدید، قسمت‌هایی از جنوب شهرستان آبادان به زیر آب فرو می‌رود و به وقت خشکی به صورت جزیره‌ای که در نقشه‌های جغرافیایی «جزیره آبادان» نام گرفته است، ظاهر می‌شود. این جزیره را به دلیل وجود مقبره منسوب به «خضر»، «جزیره الخضر» نیز می‌نامیدند.

محصولات کشاورزی شهرستان، بیشتر حنا و خرماست که افزون بر مصرف داخلی، صادرات خارجی نیز دارد.

جغرافیدانان و سیاحان بسیاری از آبادان، آن هنگام که «عبادان» نامیده می‌شد و روستایی بیش نبود، یاد کرده‌اند که استخری، مقدسی، ابن بطوطه، یاقوت حموی، ناصرخسرو و... از آن جمله‌اند.

بنا به نوشته استخری که در قرن چهارم هجری می‌زیسته، آبادان در ساحل دریا (خلیج فارس) قرار داشته و در پی گسترش دلتای اروند رود، از دریا فاصله گرفته است.

ناصر خسرو هنگام گذر از این شهر، شرح مفصلی از آن، به ویژه درباره جزر و مد آب‌های ساحلی دریا نگاشته که فرسنگ‌ها از شهر دور و یا بدان نزدیک می‌شده است.

ابن بطوطه، جغرافی‌دان در سده 8 ق که آبادان را دیده، از آن به عنوان دهی بزرگ در زمینی شوره‌زار یاد کرده است. و بالاخره حمدالله مستوفی، هم عصر ابن بطوطه، مالیات دیوانی آبادان را بالغ بر 441 هزار دینار می‌داند که به خزانه بیت‌المال بصره فرستاده می‌شده است.

عبادان به موجب پیمان ارزروم 1264ق / 1852م پس از مدت‌ها منازعه بین ایران و عثمانی، به مالکیت ایران درآمد. این شهر تا زمان تأسیس پالایشگاه و توسعه اقتصادی و اجتماعی آن (سال‌های 1901ـ1910م)، مکانی کم اهمیت و گمنام بود که جز عده‌ای بادیه‌نشین و چند نخلستان و کلبه‌هایی حصیری، اثری از مدنیت در آن مشهود نبود.

نام «عبادان» که منسوب به عبّاد ابن الحصین حبطی بود و به روزگار حجاج بن یوسف ثقفی و سلطنت عبدالملک اموی می‌زیست، در سال 1314ش با پیشنهاد فرهنگستان و تأیید هیأت دولت وقت، به آبادان تغییر یافت.

با توسعه شهر و مهاجرت ساکنان دیگر شهرهای ایران و نیز اتباع کشورهای خارجی برای کار و زندگی در آن، جمعیت آبادان به سرعت تا 226083 تن در سرشماری سال 1335ش، فزونی یافت و تأسیسات و امکانات زندگی شهری، به ویژه برای ساکنان خارجی آن (عمدتاً انگلیسی) در این شهر برپا شد. در عصر زمامداری دکتر محمد مصدق و در جریان نهضت ملّی شدن صنعت نفت، آبادان کانون توجه جهانیان شد و به رغم تهدید ناوهای جنگی انگلیس، در همین شهر بود که اقدام تاریخی خلع ید از شرکت نفت انگلیس که سال‌ها امتیاز استخراج، پالایش و صدور نفت ایران را در دست داشت، انجام گرفت. در جنگ ایران و عراق، (؟) به شدت آسیب دید و علاوه بر ویرانی تأسیسات شهری و انهدام پالایشگاه و مراکز اقتصادی، جمعیت خود را به ناگاه از دست داد، به گونه‌ای که در سرشماری سال 1365ش خالی از سکنه اعلام شد.

پس از پایان جنگ، بازسازی و ایجاد زمینه برای بازگشت مهاجران جنگی به زادگاه خود، به عمل آمد و ساکنان آن در سرشماری سال 1375ش به 206073 تن رسید و طبق برآورد انجام گرفته جمعیت شهر در سال 1383ش تعداد 269299 تن بوده است.

نیز نگاه کنید به

• خلیج فارس
• اهواز
• اروندرود
• خرمشهر

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

شوکت مقیمی