پرش به محتوا

کرمانشاهی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''كرمانشاهی''' / kermanšahi/، (← كردی) از گویش‌های جنوبی زبان كردی، یكی از زبان‌های ایرانی شمال غربی.<sup>1</sup> زبان اهالی كرمانشاهان [[کردی|كردی]] است و گویش‌های مختلف كردی در این نواحی مشاهده می‌شود. (كردی كلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی لكی و فارسی كرمانشاهی نیز رواج دارد.<sup>2</sup> كرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل كلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، كلهر، صحنه و هرسین.<sup>3</sup>  
'''کرمانشاهی''' / kermanšahi/، (← [[کردی]]) از گویش‌های جنوبی [[کردی|زبان کردی]]، یکی از [[زبان های ایرانی|زبان‌های ایرانی]] شمال غربی<ref>رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.</ref><ref>Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641 </ref><ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.</ref><ref name=":0">Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479</ref>. زبان اهالی کرمانشاهان [[کردی]] است و گویش‌های مختلف [[کردی]] در این نواحی مشاهده می‌شود. (کردی کلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی [[لکی]] و [[فارسی]] کرمانشاهی نیز رواج دارد<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.</ref>. کرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل کلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، کلهر، صحنه و هرسین<ref>طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.</ref><ref>سنندجی، میرزا شکرالله. '''''تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ص22و 23و 24.</ref>.


«كرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «كرمانشاه» یا «كرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «كرماچان» یا «كرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است.<sup>4</sup>  
«کرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «[[کرمانشاه]]» یا «کرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «کرماچان» یا «کرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص60.</ref>.


براساس سرشماری 1375، جمعیت استان كرمانشاه 596/778/1 نفر بوده است.<sup>5</sup> امروز عشایر گوران، سنجابی، كلهر و سایر طوایف بین كنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا ایلام و بخشی از كردهای عراق و سوریه نیز به گویش كردی كرمانشاهی تكلم می‌كنند.<sup>6</sup> تلفظ و لغات مردم كلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی كه كلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، كه گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از كرمانجی و سورانی وارد شده است.<sup>7</sup> در عین حال گویش كرمانشاهی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»).<sup>8</sup>  
براساس سرشماری 1375، جمعیت [[استان کرمانشاه]] 596/778/1 نفر بوده است<ref>گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.</ref>. امروز عشایر گوران، سنجابی، کلهر و سایر طوایف بین کنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا [[ایلام]] و بخشی از کردهای [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87 سوریه] نیز به گویش [[کردی]] کرمانشاهی تکلم می‌کنند.<ref>طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.</ref> تلفظ و لغات مردم کلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی که کلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، که گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از کرمانجی و سورانی وارد شده است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص266.</ref>. در عین حال گویش کرمانشاهی از [[فارسی]] نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»)<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270.</ref>.


نظام واجی زبان كردی از یك گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌كند.<sup>9</sup> همخوان‌های كردی جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های كردی مركزی است و در نظام واجی آن آوای كناری /t/ و نرمكامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،<sup>10</sup> دركردی مركزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است.<sup>11</sup> كلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش كرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند فارسی و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود.<sup>12</sup>  
نظام واجی زبان [[کردی]] از یک گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌کند<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.</ref>. همخوان‌های [[کردی]] جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های [[کردی]] مرکزی است و در نظام واجی آن آوای کناری /t/ و نرمکامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص545.</ref> در[[کردی]] مرکزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است<ref name=":0" />. کلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش کرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند [[فارسی]] و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود<ref>Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5,P. 479.</ref>.


جنس و حالت در گویش‌های جنوبی كردی از بین رفته است.<sup>13</sup> نشانة معرفه در لهجة كرمانشاهی «-ka و  
جنس و حالت در گویش‌های جنوبی [[کردی]] از بین رفته است<ref name=":1">Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 480</ref>. نشانه معرفه در لهجه کرمانشاهی «-ka و-aka» است که به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانه نکره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یک» نیز پیش از کلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛<ref>درویشان، علی اشرف. '''''فرهنگ کردی کرمانشاهی، کردی ـ فارسی'''''. تهران: نشر مهند، 1375، ص27.</ref> "-eg"<ref>بلو، جویس. «کردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص546.</ref> و "-ek"<ref name=":1" /> آمده است.


-aka» است كه به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانة نكره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یك» نیز پیش از كلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛<sup>14</sup> "-eg"<sup>15</sup> و "-ek"<sup>16</sup> آمده است.
برای نگارش [[کردی]] در [[کشور ایران|ایران]] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''کتاب زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.</ref>. بهترین نمونه [[کردی]] کلهری کرمانشاهی درعرصه شعر و ادب اشعار «شامی کرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به [[فارسی]] کرمانشاهی موجود است. شاعران [[نهضت مشروطه|دوره مشروطیت]] آثاری به [[فارسی]] کرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. [[فارسی]] کرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است<ref>سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص268و 270.</ref>.


برای نگارش كردی در ایران و عراق از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود.<sup>17</sup> بهترین نمونة كردی كلهری كرمانشاهی درعرصة شعر و ادب اشعار «شامی كرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به فارسی كرمانشاهی موجود است. شاعران دورة مشروطیت آثاری به فارسی كرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. فارسی كرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است.<sup>18</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


* [[زبان های ایرانی]]
* [[کردی]]


'''مآخذ:'''
* [[سنندجی]]


1.    رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.
* [[هورامی]]


- Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641.                           
* [[گیلکی]]


و نك: بلو، جویس. «كردی» '''''راهنمای زبان‌های ایرانی.''''' ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
* [[لری]]


و نیز:
* [[ممسنی]]


- Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479.
* [[بختیاری]]


2.    سلطانی، محمدعلی. '''''جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل كرمانشاهان'''''. تهران: مؤسسة فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.
* [[لکی]]


3.    طبیبی، حشمت‌الله. '''''مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241. نیز: سنندجی، میرزا شكرالله. '''''تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای كردستان'''''. تهران: امیركبیر، 1375، ص22و 23و 24.
* [[مازندرانی]]


4.    سلطانی، ص60.
== '''مآخذ''' ==
<references />


5.    گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


6.    طبیبی، ص241.
== نویسنده مقاله ==
 
آتوسا رستم شاهی
7.    سلطانی، ص266.
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
 
[[رده:زبان شناسی]]
8.    همان، ص270.
 
9.    بلو، ص544.
 
10.  همان، ص545.
 
11.  Mackenzie, D.N. '''''"Encyclopeadia of Islam".''''' P. 479.
 
12.  درویشان، علی اشرف. '''''فرهنگ كردی كرمانشاهی، كردی ـ فارسی'''''. تهران: نشر مهند، 1375، ص16.
 
13. Mackenzie, P. 480.
 
14.  درویشان، ص27.
 
15.  بلو، ص546.
 
16. Mackenzie, P. 480.
 
17.  ارانسكی، یوسیف. م. '''''كتاب زبان‌های ایرانی'''''. ترجمة علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.
 
18.  سلطانی، ص268و 270.
 
 
                آتوسا رستم شاهی

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۳

کرمانشاهی / kermanšahi/، (← کردی) از گویش‌های جنوبی زبان کردی، یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی[۱][۲][۳][۴]. زبان اهالی کرمانشاهان کردی است و گویش‌های مختلف کردی در این نواحی مشاهده می‌شود. (کردی کلهری، اورامی، سورانی «جافی») در بعضی نواحی لکی و فارسی کرمانشاهی نیز رواج دارد[۵]. کرمانشاهی سابقاً تنها گویش ایل کلهر و زنگنه بوده است؛ شعب فرعی این گویش عبارت است از گویش سنجابی، کلهر، صحنه و هرسین[۶][۷].

«کرماشان» تلفظ صحیح و قدیمی و بومی و «کرمانشاه» یا «کرمانشاهان» تلفظ دولتمردان قرن‌های اخیر و مردم غیرمحلی است. نام این ناحیه «کرماچان» یا «کرماجان» یعنی «شهر رعایا» بوده است[۸].

براساس سرشماری 1375، جمعیت استان کرمانشاه 596/778/1 نفر بوده است[۹]. امروز عشایر گوران، سنجابی، کلهر و سایر طوایف بین کنگاور تا قصر شیرین و از روانسر تا ایلام و بخشی از کردهای عراق و سوریه نیز به گویش کردی کرمانشاهی تکلم می‌کنند.[۱۰] تلفظ و لغات مردم کلهر دست‌نخورده‌تر بازمانده، در حالی که کلمات گویش مردم سایر نقاط به مقتضای همجواری با ایلات و طوایفی، که گویش‌های دیگری دارند، تغییر یافته و در گویش بعضی نواحی نیز لغاتی از کرمانجی و سورانی وارد شده است[۱۱]. در عین حال گویش کرمانشاهی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته و لغات فارسی فراوان وام گرفته است. (/gosne/ «گرسنه»؛ /češ/ «چشم»)[۱۲].

نظام واجی زبان کردی از یک گویش به گویش دیگر تغییر چندانی نمی‌کند[۱۳]. همخوان‌های کردی جنوبی تقریباً مشابه همخوان‌های کردی مرکزی است و در نظام واجی آن آوای کناری /t/ و نرمکامی ـ خیشومی /ŋ/ نیز وجود دارد،[۱۴] درکردی مرکزی و جنوبی تمایز میان v و w از بین رفته است و صورت غالب w است[۴]. کلمات فارسی از قبیل «نان، جان، دانه و شانه»، به همین صورت در گویش کرمانشاهی تلفظ می‌شود و مانند فارسی و بعضی لهجه‌های دیگر به «نون، جون، دونه و شونه» تبدیل نمی‌شود[۱۵].

جنس و حالت در گویش‌های جنوبی کردی از بین رفته است[۱۶]. نشانه معرفه در لهجه کرمانشاهی «-ka و-aka» است که به اسم یا صفت اضافه می‌شود. (مانند: xânaka «خانه»). نشانه نکره در منابع مختلف "-I" (معمولاً yay «یک» نیز پیش از کلمه اضافه می‌شود: yay mardī «مردی»)؛[۱۷] "-eg"[۱۸] و "-ek"[۱۶] آمده است.

برای نگارش کردی در ایران و عراق از الفبایی مبتنی بر الفبای عربی استفاده می‌شود[۱۹]. بهترین نمونه کردی کلهری کرمانشاهی درعرصه شعر و ادب اشعار «شامی کرمانشاهی» و غزلیات شاعرانی چون بهزاد، پرتو، ارفع و ... می‌باشد. در عین حال آثاری نیز به فارسی کرمانشاهی موجود است. شاعران دوره مشروطیت آثاری به فارسی کرمانشاهی از خود به یادگار گذاشته‌اند. فارسی کرمانشاهی از لحاظ ضرب‌المثل و ترانه نیز غنی است[۲۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص548.
  2. Grimes, Barbara. (cd) Ethnologue (Languages of the world), 12th edition. Texas: Summer institiute, 1992, P. 641
  3. بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 479
  5. سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270- 265.
  6. طبیبی، حشمت‌الله. مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.
  7. سنندجی، میرزا شکرالله. تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان. تهران: امیرکبیر، 1375، ص22و 23و 24.
  8. سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص60.
  9. گنجی، محمدحسین. جغرافیای انسانی ایران»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد10، ص510.
  10. طبیبی، حشمت‌الله. مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص241.
  11. سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص266.
  12. سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270.
  13. بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص544.
  14. بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص545.
  15. Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5,P. 479.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān". Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P. 480
  17. درویشان، علی اشرف. فرهنگ کردی کرمانشاهی، کردی ـ فارسی. تهران: نشر مهند، 1375، ص27.
  18. بلو، جویس. «کردی» راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، جلد2، ص546.
  19. ارانسکی، یوسیف. م. کتاب زبان‌های ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.
  20. سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص268و 270.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

آتوسا رستم شاهی