هگمتانه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۳۷

شهر هگمتانه، قابل بازیابی از https://mrbilit.com/mag/hegmataneh/

هگمتانه، تپه و شهری باستانی واقع در شهر همدان فعلی.

در زبان‌ مادی «هنگ متنه»» به معنی «جای تجمع»^[۱] احتمالاً به این دلیل بوده كه جلسات عمومی اتحادیه قبایل مادی در این محل منعقد می‌شده است^[۲]. برای هگمتانه معانی دیگری نظیر «بازار مكاره» یا چیزی شبیه به این معنی^[۳] ارائه شده در كتیبه كلمه ایلامی «هل- مته- نه» نیز به معنی سرزمین مادها است^[۴].

در كتیبه تیگلات پیلسر اول (حدود 1100ق.م) برای اولین بار نام این شهر بصورت «اَمَدانه» ذكر شده^[۵] و در كتیبه بیستون (ستون دوم، بند 13، سطر 76) این نام به صورت «هَگمتانَ»^[۶] آمده كه احتمالاً هنگمتانَ تلفظ می‌شده. هرودوت نام آن را اگباتان ضبط كرده بنابر این تاریخ شهر مزبور حداقل تا قرن یازدهم ق. م می‌‌رسد. این شهر در انتهای كوه‌های كردستان و در ابتدای راهی بوده كه از بین‌النهرین به ایران می‌آید.

شهر در دامنه كوه الوند به نحوی قرار گرفته كه این كوه از طرف جنوب و شرق آن را از حمله دشمنان محفوظ می‌داشته و همین موقیت باعث شده تا هگمتانه به عنوان پایتخت اولین شاهنشاهی ایران انتخاب شود، هر چند عده‌ای معتقدند كه پایتخت قدیم ماد در اینجا قرار نداشته و محل آن را در تخص سلیمان امروزی در نزدیكی دریاچه ارومیه مشخص كرده‌اند^[۷]. هردودت مروخ یونانی بنای شهر اگباتان را به دیااكو (685- 715ق.م) نخستین پادشاه ماد نسبت داده به این شكل كه پس از انتخاب دیااكو به پادشهای او ابتدا قراولان و مستحفظینی برای خود تربیت داد و بعد مردم را بر آن داشت تا شهری تأسیس كنند و در آن قصری ساختند كه هفت قلعه داشت كه تو در تو بود و دیوار هر قلعه درونی بر دیوار قلعه بیرونی مشرف بود و آخرین دیوار بر تمام دیوارها مسلط بود، هر دیوار نیز رنگ خاصی داشت (سفید و سیاه و سرخ و آبی و زرد و قهوه‌ای و كنگره‌ها نقره‌ای و زرین رنگ بودند)^[۸]. نقوش آشوری نیز نشان می‌دهند كه دژهایی محاط به دیوارهای متحدالمركز در خاك ماد وجود داشته و تناوب رنگی كه ذكر شد در برجهای آشوری نیز دیده می‌شود. اطلاعاتی كه پولی بیوس (مورخ قرن دوم ق. م) راجع به شكوه و زیبایی وصف‌ناپذیر اكباتان و كاخ درون این شهر كه بیش از یك كیلومتر محیط داشت، ارائه كرده نیز مؤید این گفتار است^[۹].

در حال حاضر از این شهر و كاخ باستانی جز تپه باستانی هگمتانه، كه در ورودی شهر همدان فعلی از جانب قزوین واقع شده، چیزی یافت نشده و دمرگان[Demorgan] مدعی است كه از برآمدگی های زمین و تپه‌ها، جای هفت قلعه قصر هگمتانه را تشخیص داده^[۱۰]، البته از این مهمترین اثر تاریخ همدان و ایران باستان به دلایل مختلف از جمله اینكه بسیاری از قسمت های شهر در حال حاضر در زیر خانه‌های مسكونی واقع شده و وسیله‌ای جهت كاش كافی و كامل از آن موجود نیست، بسیاری از رازها ناگشوده مانده، با این حال از حفاریهای انجام گرفته بر روی این تپه آثاری به شرح زیر كشف شده: لوح زرین آریارمنه، لوح زرین ارشام، الواح زر و سیم داریوش، قطعه كوزه بنام خشایارشا، بشقابهای نقره مربوط به زمان هخامنشیان، مجموعه زینتهای هخامنشیان از طلا كه مجموعه این كشفیات نشان از آن دارد كه احتمالاً تپه هگمتانه محل خزانه پادشاهان هخامنشی بوده است. هگمتانه پس از اینكه نقش اول را به عنوان پایتخت امپراتوری ماد ایفاد كرد، دردوران تاریخی بود همچنان از اهمیت بالایی برخوردار بوده در زمان هخامنشیان بعد از پارس مقام دوم را به عنوان یكی از پایتخت ها داشته، در زمان اشكانیان كه تیسفون پایتخت بود هگمتانه اقامتگاه تابستانی شاهان اشكانی بود و ساسانیان نیز قصرهای تابستانی خود را در این شهر بنا كرد^[۱۱] و این در حالی بود كه این شهر در حملات اسكندر مقدونی و اعراب و حتی زمان مغول ویرانی های بسیاری را تحمل كرده است.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ دیاكونوف، ایگور میخائیلوویچ، تاریخ ماد، ترجمه كریم كشاورز، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ ششم 1380، ص 89.
↑ گیرشمن، رومن، هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی، ترجمه عیسی بهنام، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص 42.
↑ مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، تاریخ ماد (از دیدگاه باستان‌شناسی)، تهران: سمیرا، 1384، ص 37.
↑ Encyclopedia Iranica, Edited by: Ehsan Yarshater, Mazda Publishers, Costa Mesa, California, 1998, V.8, p. 80.
↑ پیرنیا، حسن (مشیرالدوله)، تاریخ ایران باستان، تهران: دنیای كتاب، چاپ ششم 1381، ج1، ص 182.
↑ شارپ، رالف نارمن، فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی، شیراز: شورای مركزی جشنهای شاهنشاهی، 1346، ص 45.
↑ Encyc. Iranica, V.8, p. 80.
↑ هرودوت، تواریخ، ترجمه وحید مازندرانی، با توضیحات علیرضا شاپور شهبازی، تهران: دنیای كتاب، چاپ دوم 1368، كتاب اول، بند 98.
↑ دیاكونوف، همان، ص 379، پیرنیا، همان، ص 221 و 183.
↑ قراگوزلو، غلامحسین، هگمتانه تا همدان، بی‌جا: انتشارات اقبال، بی‌تا، ص 93.
↑ مصطفوی، محمدتقی، هگمتانه آثار تاریخ همدان و فصلی در بارهابوعلی سینا، بی‌جا، بی‌نا، 1332، صص 125- 81.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

سهم الدین خزائی

[1] دیاكونوف، ایگور میخائیلوویچ، تاریخ ماد، ترجمه كریم كشاورز، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ ششم 1380، ص 89.

[2] گیرشمن، رومن، هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی، ترجمه عیسی بهنام، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص 42.

[3] مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، تاریخ ماد (از دیدگاه باستان‌شناسی)، تهران: سمیرا، 1384، ص 37.

[4] Encyclopedia Iranica, Edited by: Ehsan Yarshater, Mazda Publishers, Costa Mesa, California, 1998, V.8, p. 80.

[5] پیرنیا، حسن (مشیرالدوله)، تاریخ ایران باستان، تهران: دنیای كتاب، چاپ ششم 1381، ج1، ص 182.

[6] شارپ، رالف نارمن، فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی، شیراز: شورای مركزی جشنهای شاهنشاهی، 1346، ص 45.

[7] Encyc. Iranica, V.8, p. 80.

[8] هرودوت، تواریخ، ترجمه وحید مازندرانی، با توضیحات علیرضا شاپور شهبازی، تهران: دنیای كتاب، چاپ دوم 1368، كتاب اول، بند 98.

[9] دیاكونوف، همان، ص 379، پیرنیا، همان، ص 221 و 183.

[10] قراگوزلو، غلامحسین، هگمتانه تا همدان، بی‌جا: انتشارات اقبال، بی‌تا، ص 93.

[11] مصطفوی، محمدتقی، هگمتانه آثار تاریخ همدان و فصلی در بارهابوعلی سینا، بی‌جا، بی‌نا، 1332، صص 125- 81.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''هگمتانه'''، تپه و شهري باستاني واقع در شهر همدان فعلي.
+[[پرونده:1-83.jpg|بندانگشتی|شهر هگمتانه، قابل بازیابی از https://mrbilit.com/mag/hegmataneh/]]
+'''[[هگمتانه]]'''، تپه و شهری باستانی واقع در شهر [[همدان]] فعلی.
-در زبان‌ مادي «هنگ متنه»» به معني «جاي تجمع»<sup>1</sup> احتمالاً به اين دليل بوده كه جلسات عمومي اتحادية قبايل مادي در اين محل منعقد مي‌شده <sup>2</sup> است. براي هگمتانه معاني ديگري نظير «بازار مكاره» يا چيزي شبيه به اين معني<sup>3</sup> ارائه شده در كتيبة كلمة ايلامي «هل- مته- نه» نيز به معني سرزمين مادها است.<sup>4</sup>
+در زبان‌ مادی «هنگ متنه»» به معنی «جای تجمع»<ref>دیاكونوف، ایگور میخائیلوویچ، '''''تاریخ ماد'''''، ترجمه كریم كشاورز، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ ششم 1380، ص 89.</ref> احتمالاً به این دلیل بوده كه جلسات عمومی اتحادیه قبایل مادی در این محل منعقد می‌شده  است<ref>گیرشمن، رومن، '''''هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی'''''، ترجمه عیسی بهنام، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص 42.</ref>. برای هگمتانه معانی دیگری نظیر «بازار مكاره» یا چیزی شبیه به این معنی<ref>  مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، '''''تاریخ ماد (از دیدگاه باستان‌شناسی)'''''، تهران: سمیرا، 1384، ص 37.</ref> ارائه شده در كتیبه كلمه ایلامی «هل- مته- نه» نیز به معنی سرزمین مادها است<ref>   Encyclopedia Iranica, Edited by: Ehsan Yarshater, Mazda Publishers, Costa  Mesa, California,
-در كتيبة تيگلات پيلسر اول (حدود 1100ق.م) براي اولين بار نام اين شهر بصورت «اَمَدانه» ذكر شده<sup>5</sup> و در كتيبة بيستون (ستون دوم، بند 13، سطر 76) اين نام به صورت «هَگمتانَ»<sup>6</sup> آمده كه احتمالاً هنگمتانَ تلفظ مي‌شده. هرودوت نام آن را اگباتان ضبط كرده بنابر اين تاريخ شهر مزبور حداقل تا قرن يازدهم ق. م مي‌‌رسد. اين شهر در انتهاي كوه‌هاي كردستان و در ابتداي راهي بوده كه از بين‌النهرين به ايران مي‌آيد. شهر در دامنة كوه الوند به نحوي قرار گرفته كه اين كوه از طرف جنوب و شرق آن را از حملة دشمنان محفوظ مي‌داشته و همين موقيت باعث شده تا هگمتانه به عنوان پايتخت اولين شاهنشاهي ايران انتخاب شود، هر چند عده‌اي معتقدند كه پايتخت قديم ماد در اينجا قرار نداشته و محل آن را در تخص سليمان امروزي در نزديكي درياچة اروميه مشخص كرده‌اند.<sup>7</sup> هردودت مروخ يوناني بناي شهر اگباتان را به ديااكو (685- 715ق.م) نخستين پادشاه ماد نسبت داده به اين شكل كه پس از انتخاب ديااكو به پادشهاي او ابتدا قراولان و مستحفظيني براي خود تربيت داد و بعد مردم را بر آن داشت تا شهري تأسيس كنند و در آن قصري ساختند كه هفت قلعه داشت كه تو در تو بود و ديوار هر قلعة دروني بر ديوار قلعة بيروني مشرف بود و آخرين ديوار بر تمام ديوارها مسلط بود، هر ديوار نيز رنگ خاصي داشت (سفيد و سياه و سرخ و آبي و زرد و قهوه‌اي و كنگره‌ها نقره‌اي و زرين رنگ بودند).<sup>8</sup> نقوش آشوري نيز نشان مي‌دهند كه دژهايي محاط به ديوارهاي متحدالمركز در خاك ماد وجود داشته و تناوب رنگي كه ذكر شد در برجهاي آشوري نيز ديده مي‌شود. اطلاعاتي كه پولي بيوس (مورخ قرن دوم ق. م) راجع به شكوه و زيبايي وصف‌ناپذير اكباتان و كاخ درون اين شهر كه بيش از يك كيلومتر محيط داشت، ارائه كرده نيز مؤيد اين گفتار است.<sup>9</sup> در حال حاضر از اين شهر و كاخ باستاني جز تپة باستاني هگمتانه، كه در ورودي شهر همدان فعلي از جانب قزوين واقع شده، چيزي يافت نشده و دمرگان[1] مدعي است كه از برآمدگيهاي زمين و تپه‌ها، جاي هفت قلعه قصر هگمتانه را تشخيص داده<sup>10</sup>، البته از اين مهمترين اثر تاريخ همدان و ايران باستان به دلايل مختلف از جمله اينكه بسياري از قسمتهاي شهر در حال حاضر در زير خانه‌هاي مسكوني واقع شده و وسيله‌اي جهت كاش كافي و كامل از آن موجود نيست، بسياري از رازها ناگشوده مانده، با اين حال از حفاريهاي انجام گرفته بر روي اين تپه آثاري به شرح زير كشف شده: لوح زرين آريارمنه، لوح زرين ارشام، الواح زر و سيم داريوش، قطعه كوزه بنام خشايارشا، بشقابهاي نقره مربوط به زمان هخامنشيان، مجموعه زينتهاي هخامنشيان از طلا كه مجموعة اين كشفيات نشان از آن دارد كه احتمالاً تپة هگمتانه محل خزانة پادشاهان هخامنشي بوده است. هگمتانه پس از اينكه نقش اول را به عنوان پايتخت امپراتوري ماد ايفاد كرد، دردوران تاريخي بود همچنان از اهميت بالايي برخوردار بوده در زمان هخامنشيان بعد از پارس مقام دوم را به عنوان يكي از پايتختها داشته، در زمان اشكانيان كه تيسفون پايتخت بود هگمتانه اقامتگاه تابستاني شاهان اشكاني بود و ساسانيان نيز قصرهاي تابستاني خود را در اين شهر بنا كرد<sup>11</sup> و اين در حالي بود كه اين شهر در حملات اسكندر مقدوني و اعراب و حتي زمان مغول ويرانيهاي بسياري را تحمل كرده است.
+, V.8, p. 80.</ref>.
+در كتیبه تیگلات پیلسر اول (حدود 1100ق.م) برای اولین بار نام این شهر بصورت «اَمَدانه» ذكر شده<ref>پیرنیا، حسن (مشیرالدوله)، '''''تاریخ ایران باستان'''''، تهران: دنیای كتاب، چاپ ششم 1381، ج1، ص 182.</ref> و در كتیبه بیستون (ستون دوم، بند 13، سطر 76) این نام به صورت «هَگمتانَ»<ref>شارپ، رالف نارمن، '''''فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی'''''، شیراز: شورای مركزی جشنهای شاهنشاهی، 1346، ص 45.</ref> آمده كه احتمالاً هنگمتانَ تلفظ می‌شده. هرودوت نام آن را اگباتان ضبط كرده بنابر این تاریخ شهر مزبور حداقل تا قرن یازدهم ق. م می‌‌رسد. این شهر در انتهای كوه‌های [[استان کردستان|كردستان]] و در ابتدای راهی بوده كه از بین‌النهرین به [[ایران]] می‌آید.
-'''''منابع و مأخذ:'''''
+شهر در دامنه كوه الوند به نحوی قرار گرفته كه این كوه از طرف جنوب و شرق آن را از حمله دشمنان محفوظ می‌داشته و همین موقیت باعث شده تا هگمتانه به عنوان پایتخت اولین شاهنشاهی ایران انتخاب شود، هر چند عده‌ای معتقدند كه پایتخت قدیم ماد در اینجا قرار نداشته و محل آن را در تخص سلیمان امروزی در نزدیكی دریاچه ارومیه مشخص كرده‌اند<ref>Encyc. Iranica, V.8, p. 80.</ref>. هردودت مروخ یونانی بنای شهر اگباتان را به دیااكو (685- 715ق.م) نخستین پادشاه ماد نسبت داده به این شكل كه پس از انتخاب دیااكو به پادشهای او ابتدا قراولان و مستحفظینی برای خود تربیت داد و بعد مردم را بر آن داشت تا شهری تأسیس كنند و در آن قصری ساختند كه هفت قلعه داشت كه تو در تو بود و دیوار هر قلعه درونی بر دیوار قلعه بیرونی مشرف بود و آخرین دیوار بر تمام دیوارها مسلط بود، هر دیوار نیز رنگ خاصی داشت (سفید و سیاه و سرخ و آبی و زرد و قهوه‌ای و كنگره‌ها نقره‌ای و زرین رنگ بودند)<ref>هرودوت، '''''تواریخ'''''، ترجمه وحید مازندرانی، با توضیحات علیرضا شاپور شهبازی، تهران: دنیای كتاب، چاپ دوم 1368، كتاب اول، بند 98.</ref>.  نقوش آشوری نیز نشان می‌دهند كه دژهایی محاط به دیوارهای متحدالمركز در خاك ماد وجود داشته و تناوب رنگی كه ذكر شد در برجهای آشوری نیز دیده می‌شود. اطلاعاتی كه پولی بیوس (مورخ قرن دوم ق. م) راجع به شكوه و زیبایی وصف‌ناپذیر اكباتان و كاخ درون این شهر كه بیش از یك كیلومتر محیط داشت، ارائه كرده نیز مؤید این گفتار است<ref>دیاكونوف، همان، ص 379، پیرنیا، همان، ص 221 و 183.</ref>.
--             دياكونوف، ايگور ميخائيلوويچ، '''''تاريخ ماد'''''، ترجمه كريم كشاورز، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ ششم 1380، ص 89.
+در حال حاضر از این شهر و كاخ باستانی جز تپه باستانی هگمتانه، كه در ورودی [[همدان|شهر همدان]] فعلی از جانب قزوین واقع شده، چیزی یافت نشده و دمرگان[Demorgan] مدعی است كه از برآمدگی های زمین و تپه‌ها، جای هفت قلعه قصر هگمتانه را تشخیص داده<ref>قراگوزلو، غلامحسین، '''''هگمتانه تا همدان'''''، بی‌جا: انتشارات اقبال، بی‌تا، ص 93.</ref>، البته از این مهمترین اثر تاریخ [[همدان]] و [[ایران باستان]] به دلایل مختلف از جمله اینكه بسیاری از قسمت های شهر در حال حاضر در زیر خانه‌های مسكونی واقع شده و وسیله‌ای جهت كاش كافی و كامل از آن موجود نیست، بسیاری از رازها ناگشوده مانده، با این حال از حفاریهای انجام گرفته بر روی این تپه آثاری به شرح زیر كشف شده: لوح زرین آریارمنه، لوح زرین ارشام، الواح زر و سیم داریوش، قطعه كوزه بنام [[خشایارشا]]، بشقابهای نقره مربوط به زمان [[هخامنشیان]]، مجموعه زینتهای [[هخامنشیان]] از طلا كه مجموعه این كشفیات نشان از آن دارد كه احتمالاً تپه هگمتانه محل خزانه پادشاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]] بوده است. هگمتانه پس از اینكه نقش اول را به عنوان پایتخت امپراتوری ماد ایفاد كرد، دردوران تاریخی بود همچنان از اهمیت بالایی برخوردار بوده در زمان [[هخامنشیان]] بعد از پارس مقام دوم را به عنوان یكی از پایتخت ها داشته، در زمان اشكانیان كه [[تیسفون]] پایتخت بود هگمتانه اقامتگاه تابستانی شاهان اشكانی بود و [[ساسانیان]] نیز قصرهای تابستانی خود را در این شهر بنا كرد<ref>   مصطفوی، محمدتقی، '''''هگمتانه آثار تاریخ همدان و فصلی در بارهابوعلی سینا'''''، بی‌جا، بی‌نا، 1332، صص 125- 81.</ref> و این در حالی بود كه این شهر در حملات اسكندر مقدونی و اعراب و حتی زمان [[مغول ها|مغول]] ویرانی های بسیاری را تحمل كرده است.
--             گيرشمن، رومن، '''''هنر ايران در دوران ماد و هخامنشي'''''، ترجمه عيسي بهنام، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346، ص 42.
+== نیز نگاه کنید به ==
--             مهاجري‌نژاد، عبدالرضا، '''''تاريخ ماد (از ديدگاه باستان‌شناسي)'''''، تهران: سميرا، 1384، ص 37.
+* [[هخامنشیان]]
+* [[خشایارشا]]
--                                           Encyclopedia Iranica, Edited by: Ehsan Yarshater, Mazda Publishers, Costa  Mesa, California,
-, V.8, p. 80.
--             پيرنيا، حسن (مشيرالدوله)، '''''تاريخ ايران باستان'''''، تهران: دنياي كتاب، چاپ ششم 1381، ج1، ص 182.
--             شارپ، رالف نارمن، '''''فرمانهاي شاهنشاهان هخامنشي'''''، شيراز: شوراي مركزي جشنهاي شاهنشاهي، 1346، ص 45.
--              Encyc. Iranica, V.8, p. 80.
--                 هرودوت، '''''تواريخ'''''، ترجمه وحيد مازندراني، با توضيحات عليرضا شاپور شهبازي، تهران: دنياي كتاب، چاپ دوم 1368، كتاب اول، بند 98.
--           دياكونوف، همان، ص 379، پيرنيا، همان، ص 221 و 183.
--                         قراگوزلو، غلامحسين، '''''هگمتانه تا همدان'''''، بي‌جا: انتشارات اقبال، بي‌تا، ص 93.
--                         مصطفوي، محمدتقي، '''''هگمتانه آثار تاريخ همدان و فصلي در بارة ابوعلي سينا'''''، بي‌جا، بي‌نا، 1332، صص 125- 81.
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 سهم الدین خزائی
-----[1] - Demorgan
+[[رده:تاریخ]]
+[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]