استان خوزستان: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۱۷

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر اهواز.

این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است^[۱].

خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است^[۲]. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِک، شوش، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند^[۳].

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م کاهش می‌یابد^[۴].

استان خوزستان در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای کارون، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند^[۵]^[۶]. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد^[۵]. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند^[۷]. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است^[۸]:

اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود؛
ارتفاعات زاگرس که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد؛
مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود؛
مجاورت با خلیج فارس که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد^[۹].

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند^[۱۰].

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است^[۱۱]. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب درباره خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و کردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...»^[۱۲].^‍ درباره دارالملک خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...»^[۱۳]. در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...»^[۱۴].

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد^[۱۵]. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است^[۱۶].

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند^[۱۷].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.
↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.
↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
↑ فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.
↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.
↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.
↑ قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.
↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.
↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.
↑ جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.
↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.
↑ جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

[1] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.

[2] سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.

[3] دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

[4] گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).

[:0-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

[6] فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.

[7] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.

[8] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.

[9] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.

[10] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.

[11] قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.

[12] مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.

[13] مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.

[14] حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.

[15] جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.

[16] مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.

[17] جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''خوزستان،''' استاني در جنوب غربي ايران به مركزيت شهر اهواز (← اهواز).
+[[استان خوزستان|خوزستان]]، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر [[اهواز]].
+[[پرونده:استان خوزستان..jpg|بندانگشتی|322x322پیکسل|استان خوزستان، قابل بازیابی از<nowiki/>https://tizgasht.com/category/tizgasht-tourism-magazine/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-2-fa/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-fa-fa/]]
+این استان از شمال با [[استان لرستان]]، از شمال غربی با [[استان ایلام]]، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] و [[استان کهگیلویه و بویراحمد|کهگیلویه و بویراحمد]] و از جنوب با [[خلیج فارس]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان)'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
-اين استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربي با استان ايلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استان‌هاي چهارمحال و بختياري و كهگيلويه و بويراحمد و از جنوب با خليج فارس همسايه است.<sup>1</sup>
+[[استان خوزستان|خوزستان]] با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.  '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: [[اهواز]]، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، [[خرمشهر]]، امیدیه، [[آبادان]]، باغ مَلِک، [[شوش]]، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.
-خوزستان با مختصات جغرافيايي َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالي و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقي، و با 63213كم‍ وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است.<sup>2</sup> براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري استان خوزستان داراي 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: اهواز، ايذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزيت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سليمان، بندرماهشهر، خرمشهر، اميديه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، انديمشك، لالي، هنديجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.<sup>3</sup>
+[[استان خوزستان|خوزستان]]، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی [[استان خوزستان|خوزستان]] و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.
-خوزستان، سرزميني غالباً هموار و در نقشه‌هاي جغرافيايي به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هايي از شمال و شرق استان و در همسايگي استان‌هاي لرستان و چهارمحال و بختياري ارتفاعاتي به چشم مي‌خورد كه بلندترين آن‌ها كوه مِنار با 3701م‍ ارتفاع است كه در مرز شمالي خوزستان و چهارمحال و بختياري و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوه‌هاي زاگرس)، قرار دارد.
+گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل [[خلیج فارس]] به حدود 2م کاهش می‌یابد<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).</ref>.
-گسترة جغرافيايي استان خوزستان داراي اختلاف ارتفاع بسيار است، به گونه‌اي كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م‍، كوه كِيْ نو 3512م‍، كوه ماقارون 3459م‍ و سايرارتفاعات شمالي و شرقي كه غالباً بين 1500 تا 2000م‍ ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافيايي استان به حدود 20م‍ و در سواحل خليج فارس به حدود 2م‍ كاهش مي‌يابد.<sup>4</sup>
+[[استان خوزستان]] در حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان و زیرحوضه‌های [[رود کارون|رودهای کارون]]، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد [[خلیج فارس]] روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان ([[اهواز]])، سرانجام به رود مرزی [[اروندرود]] می‌پیوندد و به [[خلیج فارس]] می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از [[استان لرستان]] به سوی [[استان خوزستان|خوزستان]] جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات [[استان کهگیلویه و بویراحمد]] سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] می‌ریزند<ref name=":0">گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.</ref><ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور'''''. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.</ref>. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد<ref name=":0" />. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خوزستان'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.</ref>. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خوزستان'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.</ref>:
-استان خوزستان در حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان و زيرحوضه‌هاي رودهاي كارون، كرخه و جرّاحي ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌هاي همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقويت‌كنندة رودهاي پرآب و متعددي است كه عموماً با پيچ و خم‌هايي به سوي شرق و جنوب و به مقصد خليج فارس روان هستند. رود كارون<sup>*</sup> پرآب‌ترين و تنها رود قابل كشتيراني ايران، يكي از مهم‌ترين رودهاي خوزستان است كه پس از طي مسافتي طولاني و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزي اروندرود مي‌پيوندد و به خليج فارس مي‌ريزد. رود ديگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالي و از استان لرستان به سوي خوزستان جاري شده و به كارون مي‌پيوندد. رود طولاني و پرآب كرخه يكي ديگر از رودهاي مهم استان، پس از طي مسافتي دراز از استان ايلام وارد قسمت‌هاي شمالي خوزستان مي‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه مي‌يابد. (← كرخه). مارون، جرّاحي و هنديجان نيز ديگر جريان‌هاي آبي مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقي اين استان و نيز از ارتفاعات استان كهگيلويه و بويراحمد سرچشمه مي‌گيرند و سرانجام به خليج‌فارس مي‌ريزند.<sup>5</sup> جريان طبيعي آب رودخانه‌ها و منابع آبي سدهاي كرخه، دز، مسجدسليمان و شهيد عباسپور (كارون يك) و خاك مناسب، به‌ويژه در شمال استان كه دور از شوره‌زارهاي مجاور دريا واقع شده‌اند، كشاورزي خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعاليت‌هاي دامداري در كوهپايه‌هاي شمالي و شرقي استان و در مناطق كوهستاني نيز بخش مهمي از توليدات اقتصادي استان خوزستان را شكل مي‌دهد.<sup>5</sup> وجود منابع غني نفت و گاز، استقرار صنايع و مراكز توليدي و خدماتي در خوزستان، اين استان را به يكي از مراكز جذب جمعيت و توليد اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌اي كه در مجموع 3/1 از كل جمعيت استان را مهاجران و افراد غير بومي تشكيل مي‌دهند.<sup>6</sup> نوع و كيفيت آب و هواي استان خوزستان تحت تأثير عوامل زير بوده است:<sup>7</sup>
+#  اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود؛
+# ارتفاعات [[زاگرس]] که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد؛
+#  مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود؛
+#  مجاورت با [[خلیج فارس]] که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی)'''''. (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>.
-.  اثر پرفشار جنب حاره‌اي كه سبب تابش عمودي خورشيد و بالا رفتن دما و ايجاد كمربند پرفشار و در نهايت جلوگيري از بارندگي و شرجي بودن هوا مي‌شود.
+در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.</ref>.
-.  ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش مي‌دهد و هواي سرد را به سوي جلگه گسيل مي‌دارد.
+[[استان خوزستان|خوزستان]]، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت [[استان خوزستان|خوزستان]] در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است<ref>قدیانی، عباس. '''''شوش بهشت شهرهای عیلام'''''. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.</ref>. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود  یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.
-.  مجاورت با بيابان عربستان که موجب گرماي شديد هوا، همراه با وزش بادهاي گرم به داخل استان مي‌شود.
+[[حمدالله مستوفی]] در نزهۀالقلوب درباره [[استان خوزستان|خوزستان]] می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] عرب و [[استان کردستان|کردستان]] و [[استان لرستان|لرستان]] و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.</ref>.<sup>‍</sup> درباره دارالملک [[استان خوزستان|خوزستان]] یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی [[شیراز]] بود...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.</ref>. در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.</ref>.
-.  مجاورت با خليج فارس كه تأثير رطوبت حاصل از تبخير آب دريا را بر آب و هواي استان در پي دارد.
+دولت [[ایران]] در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد<ref>'''''جغرافیای استان خوزستان'''''. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.</ref>. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور'''''. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.</ref>.
-در مجموع هر چه از شمال استان به سوي جنوب حركت كنيم، هوا گرم‌تر و از ميزان بارندگي كمتر مي‌شود. بنا بر گزارش در سال‌هاي 1352-1371ش ميانگين باران سالانه استان 266مم‍ است كه بيشترين ميزان آن 900 مم‍ در شمال شرق و كم‌ترين ميزان آن 100 مم‍ در جنوب غربي استان است. در نقشة پهنه‌بندي خطر لرزه‌اي ايران، قسمت‌هاي شرقي استان در منطقة خطر خيلي بالا و قسمت‌هاي شمالي استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگه‌اي به‌ويژه در غرب استان در منطقة خطر پايين قرار دارند.<sup>9</sup>
+در حال حاضر [[استان خوزستان]] با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق با ایران]]، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند<ref>'''''جغرافیای استان خوزستان.''''' مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.</ref>.
-خوزستان، سرزميني باستاني داراي مدنيتي چشمگير و پيشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قديم و اصلي دشت خوزستان در واقع در ساية پيشرفت و تكامل تمدني خود كه حاصل زندگي در يكي از حاصل‌خيزترين و پرآب‌ترين جلگه‌هاي جهان بوده است، بنيانگذاران حكومت باستاني عيلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نيز پايتخت حكومت قدرتمند عيلام به شمار مي‌رفته است.<sup>10</sup> پس از فروپاشي حكومت عيلام، خوزستان كه بخشي از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزميني صاحب تمدن شناخته مي‌شد و در تاريخ خود  يكي از استان‌هاي با اهميت ايران بوده است. پس از اسلام نيز اين خطه با نام تاريخي خوزستان همچنان پايدار ماند و شهرهاي آن آباد و پر رونق گرديد.
+== نیز نگاه کنید به ==
-حمدالله مستوفي در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان مي‌گويد: «در و دروازه شهرست و بغايت گرم. حدودش تا ولايت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پيوسته. حقوق ديوانيش در زمان خلفاء زيادت از سيصد تومان اين زمان بوده است...».<sup>‍11</sup> دربارة دارالملك خوزستان يعني شهر تستر (= شوشتر) نيز گويد: «غله و پنبه و نيشكر درو نيك مي‌آيد و پيوسته در آن جا ارزاني بود. چنان كه موسم تنگي آن جا هنوز بهتر از فراخي شيراز بود...».<sup>12</sup> در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همين نام ياد شده است و مي‌نويسد كه: «ناحيتيست مشرق وي پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وي درياست، و بعضي از حد عراق، و مغرب وي بعضي از حدود عراق است ... و اين ناحيتيست آبادان و بسيار نعمت‌تر از هر ناحيتي كي بد و پيوسته است ...».<sup>13</sup>
+* [[اهواز]]
+* [[خرمشهر]]
+* [[آبادان]]
+* [[شوش]]
-دولت ايران در 1304، نام تاريخي خوزستان را جانشين اسامي مجعول گذشته كرد. اين استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسيس شده بود، در 1339، به طور رسمي خوزستان ناميده شد.<sup>14</sup> جمعيت استان خوزستان در سرشماري 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پيش‌بيني‌هاي آماري، در 1384ش به 4345607 تن رسيده است.<sup>15</sup>
+== مآخذ ==
+<references />
-در حال حاضر استان خوزستان با بازسازي كامل ويراني‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ايران، همچنان يكي از استان‌هاي فعّال ايران در زمينة اقتصادي شناخته مي‌شود و توان‌هاي طبيعي، تاريخي و فرهنگي گردشگري آن همه ساله گردشگران بسياري را به سوي خود مي‌كشاند.<sup>16</sup>
-'''مآخذ:'''
-.   سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
-.   سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''.  اطلس راهنماي استان‌هاي ايران.''''' تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 29.
-.   دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.
-.   گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). '''''اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران'''''. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 120 (نقشه طبيعي استان خوزستان).
-.   همان؛ انتشارات سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. ج4: حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
-.   سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان خوزستان'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص60.
-.   همان. ص 7.
-.   سازمان نقشه'''''‌'''''برداري كشور'''''. اطلس ملي ايران''''' (اطلس زمين‌شناسي). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45.
-.   سازمان نقشه'''''‌'''''برداري كشور'''''. اطلس تاريخ ايران''''' (اطلس ملي ايران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1378، ص45.
-. قدياني، عباس. '''''شوش بهشت شهرهاي عيلام'''''. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
-.   مستوفي قزويني، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 165.
-. همان. ص 166.
-. '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 137.
-. '''''جغرافياي استان خوزستان'''''. همان. ص 16.
-. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 107 و 109.
-. '''''جغرافياي استان خوزستان'''''. همان. ص 70-64.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 غلامحسین تکمیل همایون
+[[رده:جغرافیا]]