پرش به محتوا

هورامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Karimian (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴۹ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:کتاب زبان گورانی.webp|بندانگشتی|کتاب زبان گورانی، برگرفته از سایت خانه کتاب، قابل بازیابی از [https://ketab.ir/ https://ketab.ir/book/343e892d-a284-481a-91d7-856b64fc70dc]]]
'''[[هورامی]]'''/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های کندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطه خواهری دارد<ref>رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، '''''دایره العمارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.</ref><ref name=":0">Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.</ref> و قدیمی‌ترین گویش این گروه است<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 4.</ref> که به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است<ref>R. E. E. "The Iranian Languages". '''''The New  Encyclopaedia Brittanica'''''. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.</ref> و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد<ref>  MMACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p .3.</ref>. در برخی منابع هورامی به عنوان یکی از گویش‌های [[کردی]] معرفی شده است<ref>ابراهیم‌پور، محمدتقی. '''''واژه‌نامه کردی ـ  فارسی'''''. تهران: ققنوس، 1373، ص15.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1381، جلد یک، ص1167.</ref> اما به رغم همجواری با زبان [[کردی]] نمی‌توان این زبان را به [[کردی]] منسوب دانست زیرا تحولات خاص [[کردی]] را متحمل نشده است<ref name=":1">بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.</ref>. گفته می‌شود، نام اورامان از یکی از سرودهای دینی [[زرتشتی، دین|زردشتیان]] گرفته شده است<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایر هالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.</ref>. از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند<ref>Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.</ref><ref name=":1" /><ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com/ethnoblog/ethnologue-print-and-download/]</ref>. خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومه [[دریاچه خزر|خزر]] بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت کرده‌اند<ref name=":0" />. اورامان اکنون در تقسیمات کشوری به دو [[استان کردستان]] و [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] تعلق دارد<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم،ص420.</ref>. هورامی‌ها در دو سوی رشته اصلی زاگرس، در غرب سنندج سکونت دارند<ref>ادموندز، سیسیل جی. '''''کردها، ترک‌ها، عرب‌ها.''''' ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.</ref> و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی [[زاگرس]] (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته کوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو)<ref name=":1" />.  
'''[[هورامی]]'''/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های کندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطه خواهری دارد<ref>رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، '''''دایرهالعمارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.</ref><ref name=":0">Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.</ref> و قدیمی‌ترین گویش این گروه است<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 4.</ref> که به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است<ref>R. E. E. "The Iranian Languages". '''''The New  Encyclopaedia Brittanica'''''. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.</ref> و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد<ref>  MMACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p .3.</ref>. در برخی منابع هورامی به عنوان یکی از گویش‌های کردی معرفی شده است<ref>ابراهیم‌پور، محمدتقی. '''''واژه‌نامه کردی ـ  فارسی'''''. تهران: ققنوس، 1373، ص15.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1381، جلد یک، ص1167.</ref> اما به رغم همجواری با زبان کردی نمی‌توان این زبان را به کردی منسوب دانست زیرا تحولات خاص کردی را متحمل نشده است<ref name=":1">بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.</ref>. گفته می‌شود، نام اورامان از یکی از سرودهای دینی [[زرتشتی، دین|زردشتیان]] گرفته شده است<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.</ref>. از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند<ref>Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.</ref><ref name=":1" /><ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com/ethnoblog/ethnologue-print-and-download/]</ref>. خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومه خزر بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت کرده‌اند<ref name=":0" />. اورامان اکنون در تقسیمات کشوری به دو استان کردستان و کرمانشاه تعلق دارد<ref>عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم،ص420.</ref>. هورامی‌ها در دو سوی رشته اصلی زاگرس، در غرب سنندج سکونت دارند<ref>ادموندز، سیسیل جی. '''''کردها، ترک‌ها، عرب‌ها.''''' ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.</ref> و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی زاگرس (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته کوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو)<ref name=":1" />.  


همه گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را با گویش‌های مرکزی ایران مربوط و از کردی متمایز می‌کند. هر چند روشن است که گویش‌‌‌های کردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است<ref name=":0" /><ref name=":2">Mackenzie, D. N. "AVROMANI", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111</ref>. نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های کردی مجاورش، سلیمانیه و سنه (سنندجی) است، و شامل 26 همخوان است که دو نیم واکه /y/ و /w/ را نیز در بر دارد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P.7</ref>. در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمکامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واکه‌ای هورامی شامل 7 واکه بلند / i, e, ε, ā,?, o, u/ و سه واکه کوتاه، /i a u/ است<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 8</ref>. در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 13</ref>. در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذکر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یک خر» و /kināčewa/ «یک دختر»<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 15.</ref>. پسوند معرفه برای مذکر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 16.</ref><ref name=":0" />. به عنوان مثال حالت فاعلی، مذکر و مفرد برای واژه /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»<ref>بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص557.</ref> هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذکر و مؤنث حفظ کرده است<ref name=":0" />. تکیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌کند و در صورت‌های زبانی که تنها از نظر تکیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌کند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با»<ref name=":2" />. افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 28, 30, 31.</ref> هورامی از زبان‌هایی است که در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب کلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم»<ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de/lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf https://www.eva.mpg.de//lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf]</ref><ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 402.</ref><ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de//fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf https://www.eva.mpg.de/fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf]</ref>.  
همه گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را با گویش‌های مرکزی ایران مربوط و از [[کردی]] متمایز می‌کند. هر چند روشن است که گویش‌‌‌های کردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است<ref name=":0" /><ref name=":2">Mackenzie, D. N. "AVROMANI", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111</ref>. نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های کردی مجاورش، سلیمانیه و سنه ([[سنندجی]]) است، و شامل 26 همخوان است که دو نیم واکه /y/ و /w/ را نیز در بر دارد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P.7</ref>. در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمکامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واکه‌ای هورامی شامل 7 واکه بلند / i, e, ε, ā,?, o, u/ و سه واکه کوتاه، /i a u/ است<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 8</ref>. در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 13</ref>. در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذکر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یک خر» و /kināčewa/ «یک دختر»<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 15.</ref>. پسوند معرفه برای مذکر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد<ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 16.</ref><ref name=":0" />. به عنوان مثال حالت فاعلی، مذکر و مفرد برای واژه /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»<ref>بلو، جویس. «گورانی و زازا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص557.</ref> هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذکر و مؤنث حفظ کرده است<ref name=":0" />. تکیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌کند و در صورت‌های زبانی که تنها از نظر تکیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌کند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با»<ref name=":2" />. افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)<ref>MACKENZIE, D. N. '''''The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN).''''' DENMARK: københavn. 1966, p. 28, 30, 31.</ref> هورامی از زبان‌هایی است که در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب کلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم»<ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de/lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf https://www.eva.mpg.de//lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf]</ref><ref>Mackenzie, D. N. "Gurāni", '''''ENCYCLOPAEDIA IRANICA'''''. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 402.</ref><ref>برگرفته از [https://www.eva.mpg.de//fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf https://www.eva.mpg.de/fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf]</ref>.  


هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین کرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «کوینه» /koine/ کهنه نوشته شده است<ref>برگرفته از [https://goran-ethnic.com/wp-content/uploads/2021/11/Michiel-Leezenberg-Gorani-Influence-on-Central-Kurdish.pdf https://goran-ethnic.com/]</ref> که از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری کاهش یافته است<ref name=":0" />.
هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین کرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «کوینه» /koine/ کهنه نوشته شده است<ref>برگرفته از [https://goran-ethnic.com/wp-content/uploads/2021/11/Michiel-Leezenberg-Gorani-Influence-on-Central-Kurdish.pdf https://goran-ethnic.com/]</ref> که از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری کاهش یافته است<ref name=":0" />.
خط ۸: خط ۷:
== نیز نگاه کنید به ==
== نیز نگاه کنید به ==


* '''[[کردی]]'''
* [[زبان های ایرانی]]
* [[کردی]]


* '''[[سنندجی]]'''
* [[سنندجی]]


* '''[[مهابادی]]'''
* [[مهابادی]]


* '''[[کرمانشاهی]]'''
* [[کرمانشاهی]]


* '''[[گیلکی]]'''
* [[گیلکی]]


* '''[[لری]]'''
* [[لری]]


* '''[[ممسنی]]'''
* [[ممسنی]]


* '''[[بختیاری]]'''
* [[بختیاری]]


* '''[[لکی]]'''
* [[لکی]]


* '''[[مازندرانی]]'''
* [[مازندرانی]]


== '''مآخذ''' ==
== '''مآخذ''' ==

نسخهٔ ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۷

هورامی/ hawrāmī/، awromāni/ ،/ avromāni/ یا گویش اورامان از گویش‌های زبان گورانی است که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌آید. هورامی با گویش‌های کندوله‌ای، باجلانی و گورانی رابطه خواهری دارد[۱][۲] و قدیمی‌ترین گویش این گروه است[۳] که به علت برخورداری از ویژگی‌های باستانی بسیار مورد توجه است[۴] و از بسیاری جهات ویژگی‌های گونه‌ای قدیمی از گویش‌های ایرانی میانه را دارد[۵]. در برخی منابع هورامی به عنوان یکی از گویش‌های کردی معرفی شده است[۶][۷] اما به رغم همجواری با زبان کردی نمی‌توان این زبان را به کردی منسوب دانست زیرا تحولات خاص کردی را متحمل نشده است[۸]. گفته می‌شود، نام اورامان از یکی از سرودهای دینی زردشتیان گرفته شده است[۹]. از تعداد گویشوران هورامی آمار دقیقی در دست نیست، اما مطابق برخی تخمین‌ها حدود 22948 نفر در ایران به این گویش سخن می‌گویند[۱۰][۸][۱۱]. خاستگاه تمام گویش‌های گورانی احتمالاً استان‌های حومه خزر بوده است و از آن‌جا گویشوران در زمان نامعلومی به زاگرس جنوبی مهاجرت کرده‌اند[۲]. اورامان اکنون در تقسیمات کشوری به دو استان کردستان و کرمانشاه تعلق دارد[۱۲]. هورامی‌ها در دو سوی رشته اصلی زاگرس، در غرب سنندج سکونت دارند[۱۳] و به دو دسته تقسیم می‌شوند: لهون/lohon/، مستقر در جنوب غربی زاگرس (مهم‌ترین روستای آن نوسود) و تخت/ taxt/، مستقر در شمال و شرق این رشته کوه (مهم‌ترین شهرها، پاوه و شاهو)[۸].

همه گویش‌های گورانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را با گویش‌های مرکزی ایران مربوط و از کردی متمایز می‌کند. هر چند روشن است که گویش‌‌‌های کردی همجوار تأثیر بسیاری بر آن داشته‌اند و در این میان قرض‌گیری‌های واژگانی هم صورت گرفته است[۲][۱۴]. نظام واجی هورامی به طور قابل توجهی مشابه گویش‌های کردی مجاورش، سلیمانیه و سنه (سنندجی) است، و شامل 26 همخوان است که دو نیم واکه /y/ و /w/ را نیز در بر دارد[۱۵]. در این میان همانند واج‌های سلیمانیه، میان /L/ لثوی پیشین و /t/ نرمکامی شده و نیز /؟/ زنشی و /J/ غلتان تمایز وجود دارد. نظام واکه‌ای هورامی شامل 7 واکه بلند / i, e, ε, ā,?, o, u/ و سه واکه کوتاه، /i a u/ است[۱۶]. در صرف اسم و صفت میان دو شمار (مفرد و جمع) و دو جنس دستوری (مذکر و مؤنث) و دو حالت (صریح و غیرصریح) تمایز وجود دارد. تمامی صفات با اسم از نظر شمار و جنس و حالت مطابقه دارند[۱۷]. در حروف تعریف نامعین نیز تمایز جنس مشخص است. پسوند –ew برای مذکر و –ewa برای مؤنث مفرد و نامعین بودن را نشان می‌دهد: / harew/ «یک خر» و /kināčewa/ «یک دختر»[۱۸]. پسوند معرفه برای مذکر –aḱa و برای مؤنث –aḱe  می‌باشد[۱۹][۲]. به عنوان مثال حالت فاعلی، مذکر و مفرد برای واژه /har/ می‌شود: /har- aḱa/ «آن خر»[۲۰] هورامی همچنین تمایز حالت را در جمع مذکر و مؤنث حفظ کرده است[۲]. تکیه در ساخت واژه نقش مهمی ایفا می‌کند و در صورت‌های زبانی که تنها از نظر تکیه متفاوت هستند تمایز معنی ایجاد می‌کند: /č ́anī/ «سوزن»، / čańī/ «با»[۱۴]. افعال دارای دو بن ماضی و مضارع است. (مانند: بن ماضی: - niẃišt «نوشت» و بن مضارع: - niwis «نویس»)[۲۱] هورامی از زبان‌هایی است که در زمان گذشته دارای ویژگی‌ ارگاتیو (فعل متعدی با مفعول مطابقه می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود) است: /to-m di/ «تو را دیدم». در زمان حال و آینده ترتیب کلمات sov (فاعل، مفعول، فعل) است و فعل با فاعل مطابقه دارد: /ahmad- I ma- ωin- u/ «احمد را می‌بینم»[۲۲][۲۳][۲۴].

هورامی، زمانی زبان دربارِ امیرنشین کرد اردلان بوده است. ادبیات اهل حق نیز به زبان هورامی است. بخشی از این ادبیات مذهبی به فارسی نو و بخشی هم هورامی «کوینه» /koine/ کهنه نوشته شده است[۲۵] که از نظر نظام صرفی با تمام گویش‌های موجود تفاوت دارد به ویژه تصریف اسمی آن تا حد چشمگیری کاهش یافته است[۲].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، دایره العمارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 401.
  3. ↑ MACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p. 4.
  4. ↑ R. E. E. "The Iranian Languages". The New  Encyclopaedia Brittanica. Chicago:  Encyclopaedia Brittanica Inc. 1994. volume 22. p. 608.
  5. ↑   MMACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p .3.
  6. ↑ ابراهیم‌پور، محمدتقی. واژه‌نامه کردی ـ  فارسی. تهران: ققنوس، 1373، ص15.
  7. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1381، جلد یک، ص1167.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ بلو، جویس. «گورانی و زازا»، راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص555.
  9. ↑ عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، دایر هالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص421.
  10. ↑ Gordon Raymonds G., Jr. (ed), 2005. Ethnologue: languages of the world, Fifteenth edition. Dallas, Tex.
  11. ↑ برگرفته از https://www.ethnologue.com/ethnoblog/ethnologue-print-and-download/
  12. ↑ عنایت‌الله. رضا. «اورامان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم،ص420.
  13. ↑ ادموندز، سیسیل جی. کردها، ترک‌ها، عرب‌ها. ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان،1367، ص167.
  14. ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Mackenzie, D. N. "AVROMANI", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yar shater. London and New York:  Routledge & Kegan Paul. 1989. Volume III, p.111
  15. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P.7
  16. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 8
  17. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 13
  18. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 15.
  19. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. p. 16.
  20. ↑ بلو، جویس. «گورانی و زازا»، راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص557.
  21. ↑ MACKENZIE, D. N. The Dialect of Awroman (HAWRĀMĀN – Ī LUHŌN). DENMARK: københavn. 1966, p. 28, 30, 31.
  22. ↑ برگرفته از https://www.eva.mpg.de//lingua/pdf/Glossing-Rules.pdf
  23. ↑ Mackenzie, D. N. "Gurāni", ENCYCLOPAEDIA IRANICA. ed. E. Yarshater. New York:  Encyclopaedia Iranica foundation. 2003, volume XI. P. 402.
  24. ↑ برگرفته از https://www.eva.mpg.de/fileadmin/content_files/linguistics/pdf/SWL1_Webpage_2004.pdf
  25. ↑ برگرفته از https://goran-ethnic.com/

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

آتوسا رستم بیک تفرشی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=هورامی&oldid=8730»